MEHBUS  

Алимжан Бавдинов

МӘҺБУС

/ РОМАН /

Алмута 2008

 

Бу романимни үч оғул, алтә қизни беқип-өстүрүп қатарға қошқан пешқәдәм маарипчи, мәрһум атам Мөһидин Әпәнди Сәйдулла оғли, мәрһум анам Руқийәм Йолдаш қизиниң хатирисигә беғишлаймән.

                                                                                        Муәллиптин.

 

Талантлиқ язғучи Алмижан Бавдиновниң «Мәһбус» сәясий романида бүгүнки жиддий һаят һәқиқәтлири қоюқ, кәскин вақиәләр қайнимида әкис етилиду.

Муәллип Қәйсәр образи арқилиқ хәлиқниң ечинишлиқ тәғдири, сәрсан-сәргәнданлиқтики еғир қисмәт-кәчүрмишлири, йүз бериватқан пажиәлик һаят-мамат, еғир турмуши, түгимәс-пүтмәс ғәм-тәшвишлири бәдиий васитиләр билән тәсвирләнгән.

Ирадилик Қәйсәрниң һәрикәт-паалийәтлири униң азатлиққа, әркинликкә интилиши, арзу-мәхсәтлири рошән ипадиләнгән.

 

1          қисим

                           

Үчинчи бағлақта

 

   Өйдин һойлиға чиқишимғила,гүрла қилип ишик алдиға машина келип тохтиди. Һәйәл қилмай,әски дәрвазиниң анчә чоң болмиған қапқиғи шаниридин ажирап кәткидәк дәрижидә шиддәт билән ғарсилдап ечилдидә,қураллиқ үч сақчи һойлиға бастуруп кирип кәлди. Уларниң иккиси хитай,бирси уйғур еди. Сақчилар әтрапқа алақ-жулуқ қарашти. Андин мениң алдимға һөрпүйүп келиштидә,ғәзәпкә толған көзлирини маңа тикти.

   Мән немә вақиә болғанлиғини биләлмәй,таң қетип туруп қалдим.

   - Қәйсәр Аблимит дегән сәнғу?-қопаллиқ билән үн қатти уйғур сақчи.

   -Һә,мән. Немә болди?-дедим өзәмни қолға елип,мәғрурлуқ билән.

   -Мана,сени қолға елиш буйруғи!-деди, у астиға қизил тамға бесилған бир парчә хитайчә йезилған қәғәзни көзимгә тиққидәк қилип девәйләп алдимға кәлди.

   -Мән немә жинайәт қиптимән?-дедим авазимни бәләнт чиқирип.

   -Немә жинайәт қиптимән,дәйсана техи?!-дәп вақирап сөзлиди у муғамбирлик билән. Андин йенидики өзидин бир икки дәрижә үстүн хитай сақчиға қарап қойдидә,-Сән февралъ вақиәсини кәлтүрүп чиқарған миллий бөлгүнчи,әшәддий унсурларниң қуйруғисән?!..

   -Маңа мундақ төһмәт чаплима,мени мундақ һақарәт қилма?!-Ғәзивим бирдин қайнап кәтти. Әву иккиси чүшәнсун,билсун дәп хитайчә сөзләшкә өттүм.Шуниңдин кейин уйғур сақчиму хитайчә сөзләшкә башлиди.

   -Биздә йетәрлик факт бар. Мана бүгүн сән нәқ мәйданда қолға чүштүң?! Әнди һеч яққа қечип қутулалмайсән?!

   -Немә қилған нәқ мәйдан? Мән унсур әмәс.

   -Сән һазир чәт әл радиосини аңлидиң!

   -Мән радио аңлисам,чәт әл радиосини әмәс,мәркизий радио станциясиниң хәвәрлирини аңлидим. Ишәнмисәң радиопремникни тәкшүрүп көр?

   -Алдирима, униму тәкшүрәймиз,сениму жип-жиңнисиғичә тәкшүрәймиз!

   -Силәр тәкшүримәйдиған һеч нәрсә қалмидиғу?-дедим ғәзивим қайнап.

   -Тола көкәмлик қилма!...

   Бу вараң-чуруңни аңлап,калчиниң соңини дәссигиничә ичкири өйдин пайпаслап чиқип кәлгән анам һойлидики қураллиқ сақчиларни көрүши билән «Вайжан,бу немә иш?!»дегиничә маңа йепишти.

   -Ана,қориқмаң,қориқмаң.Бу бир уқушмаслиқ иш боливатқан охшайду?-дәп анамни хатиржәм қилишқа тириштим.

   -Вай,женим балам,сән ялғузумдинму айрилип қалидиған охшимамдим әнди?!-анам зарлинишқа башлиди.

   Анамниң «сән ялғузумдин айрилип қалидиған охшимамдим әнди?»дәп мени бағриға мәккәм бесивелип зарлиниши бекар әмәс еди. Шу күнләрдә Ғулжа шәһиридә,Или вилайитидә «әшәддий унсур,миллий бөлгүнчи,диний әсәбий»дегәнгә охшаш бәднам яла-төһмәтләр билән уйғур яшлирини кечә-күндүзләп қолға елиш ишлири адәттики нәрсиләргә айлинип қалған еди. «Сениң балаң февралъ вақиәсини кәлтүрүп чиқарған миллий бөлгүнчиләрниң бирси!... Сениң балаң февралъ вақиәсигә қатнашқан,жәмийәттә қалаймиқанчилиқ чиқарған бузуқ унсур!»дегәнгә охшаш әйипләр билән сақчилар өйләргә бастуруп кирип, «гуманлиқ»дәп тепилған яшларниң қолиға койза селип,түрмиләргә елип кетәтти. Балилириниң,йеңидин той қилишқан әрлириниң бу хил ишларға арилишип қалған яки арилашмиғанлиғини,гунаһкар яки гунаһсиз,бирәр жинайәт өткүзгән яки өткүзмигәнлигини,уларниң қайси түрмидә йетиватқанлиғини,өлүк яки тирик екәнлигини биләлмәй зар қахшап жүргән ата-аниларниң,яш жуганларниң аһу-зариниң чеки йоқ еди.Сақчи машиниси ишигиниң алдиға келип тохтиса,чоң-кичик һәммиси тәшвишлинәтти вә жүриги су болатти.

   -Һай сақчи,мениң балам февралъ вақәсигә қатнашқини йоқ!У чағда биз Ғулжида йоқ едуқ. Анам өлүп, балам иккимиз Хотәнгә кәткән едуқ. Мениң баламда һеч қандақ гунаһ йоқ?!..-Анамниң қахшап зарлинишлириға,ялвуруп-йелинишлириға қулақ селиватқан сақчилар йоқ еди.

   Уйғур сақчи хитай башлиғиниң ишарити билән йәнә бир сақчиниң һәмкарлиғида икки қолумни арқиға қайридидә,койза салди.

   -Һай, женим балам,сән уйғур екәнсәнғу,мусулман екәнсәнғу,әвулириңға ейтсаңчу,мениң балам гунасиз,қойивәтсун?...Сениңму маңа охшаш ақ баш анаң барду?Маңа ичиң ағрисун.Мениң бу ялғузумдин башқа һеч кимим йоқ!Баламни түрмигә елип кәтсәңлар маңа ким қарайду?-Анам бечарә уйғур сақчиниң қолиға есиливелип тохтимай ялвурушқа башлиди. Сақчи болса «Тутмисила мени,тутмисила.Нери турсила?»дәп,өзини анамдин қачурушқа һәрикәт қилатти.

   Көзүм хитай сақчиға чүшүп қалди. Қолини арқисиға қиливалған у мәғрур қияпәттә қизиқ бир оюнни көрүватқан тамашибиндәк мейиғида күлүп туратти.

   -Ана,ялвурмаң униңға,униң қолидин һеч иш кәлмәйду?!-дедим анамға ичим ағирип.

   Уйғур сақчи маңа алийип бир қаридию,бирақ еғиз ачқини йоқ.

   Шу арида ишик алдиға холум-хошнилар топлинишқа башлиди.Уларниң  бәзилири боюнлирини созушуп һойла ичигә,бизгә қаришатти.

   Бир чағда сақчи башлиғи қопаллиқ билән «Зо!- /маң!/»дәп вақирди.

   Сақчилар кәйнигә қайрип койза селинған икки қолумниң билигидин қаттиқ туттидә, «Зо,зо!»дейишти. Маңа уларниң буйруғиға итаәт қилиштин башқа амал қалмиған еди.

   -Қориқмаң, ана, жиғилмаң.Мән қайтип келимән,мениңдә һеч қандақ мәсилә йоқ!-дедим ишәшлик түрдә,мени түрмигә алғидәк жинайәт өткүзмигәнлигимдин.

   -Вай балам, қандақ қилармән,қандақ қилармән?!-Анам икки ямпишиға уруп зарланғиничә,бизни әгишип кочиға чиқти.

   -Ана,болди жиғилмаң? Мениңдә һеч қандақ мәсилә йоқ.Бу бир уқушмаслиқ иш.Мән қайтип келимән!-дәттим анамни хатиржәм қилишқа тиришип.

   Мени дүшкәлләп,биқинлиримға уруп-ноқуп һойлидин елип чиққан икки сақчиниң бирси машининиң ишигини ачтидә,андин һәр иккилиси бирдинла гәжгәмдин тутуп,ичкиригә иштәрди. Машинидин чүшмәй олтарған сақчи моторни от алдурди. Машина ишиклири кәйни-кәйнидин жақ-жуқ қилип йепилди.

   Анамға қаридим. Анам қоллирини асманға пулаңлитип,бир нәрсиләрни дәп,налә қиливататти. Икки билигидин тутувалған хошна аяллар болмиғинида,шунда анам өзини машининиң астиға етиши турған гәп еди.

   Сақчи машиниси орнидин қозғилишиға,анамниң баятин асманға көтәргән қоллири титирәп лассидә төвәнгә чүшти...Йенидики аяллар тутуп турмиған болса,анам шу йәргила жиқилған болар еди...

   Бу дунияда аниниң жүригидәк сәзгүр нәрсә болмиса керәк? Бечарә анамниң мәсүм жүриги шу тапта һәммини...сәзгән екәндә! Ялғуз мениңла анамниң әмәс,шу күнләрдә һәммила аниларниң жүриги толиму сәзгүр болуп кетишкән еди.

   Сақчи машиниси келип,сақчилар қолиңни кәйнигә қайрип койза селип елип кәттиму,болди,демәк сән мәһбус! Мәһбус болғандиму «сиясий мәһбус»дегән қалпақ бешиңға кийилип қелишидин Аллаһниң өзи сақлисун?! Бу қалпақ бешиңға кийилдиму,демәк сән бу дунияда бар яки йоқ! Бар дегиним,узақ муддәтлик яки муддәтсиз түрмә жазасиға һөкүм қилинисән! Йоқ дегиним, бир пай оқта у дуниялиқ бақийлиқ болисән!...

   Сиясий мәһбусларниң ичидики «гунасиға ихрар кәлмигән әшәддий жаһил,тәтүрлири аталсаң»,болди,анаңдин туғулғиниңға вай дат дегүзидиған қийнап-азаплашлардин, узаққа созулидиған түгүмәс соал-сорақлардин кейин, түрмә азабидин азат болғиниң билән,бу йоруқ дунияда бар-йоқниң арисидики адәм болуп қалисән!...Бу дунияда бар болғиниң,йәйсән,ичисән,маңисән,турисән,ятисән.Лекин,ойлаш,пикир қилиш,инкас қайтуруш,тәпәккүр қилиш,һаятқа немә үчүн кәлдиң,немә үчүн яшайсән,буларниң бирсиму каллаңда йоқ.Турған турушиңла адәм.Әқил-парасәттин айрилған,мәһрум болған мәхлуқ сән,бәәйни таш һәйкәлсән! Сениңдин һеч кимгә зиянму кәлмәйду,пайдиму кәлмәйду.Сени миң бир машақәтләр,арзу-арманлар билән беқип чоң қилған ата-анаңға сән мисқал пайда әмәс,бәлки сәрләп зиян елип келисән!...Саңа қариғанда,еғилдики кала,ешәктин пайда көпирәк келиду. Кала сүт бериду. Ешәк һарву сөрәйду. Үстигә минивалсаң,дегән йериңгә апириду. Лекин сән һеч нәрсә қилалмайсән,һеч нәрсигә яримайсән!...Өйгә кирисән,тәйяр аш-тамақни йәйсән,ичисән.Талаға чиқисән,аптапқа қахлинип,әски тамни йөләп күн бойи олтирисән?!..

   Бу дунияда йоқ болғиниң,сән техи бәргидин үзүлмигән,пишип,гүпүлдәп пурап турған сериқ қоғун.Лекин,бу чирайлиқ қоғун ичидин сесип,адап кәткән.Униңға қол тәгдиму,тамам,шақла йерилидидә,адап болуп кәткән суюқлуқ үсти-бешиңға чечирайду.Әтрапни биқсиған сесиқ пурақ егиләйду. Шуниң билән у қоғунни адәм әмәс,шапиғини кала,ешәкму йемәйду. Демәк,сениң сиртиң пүтүн,бежирим болғини билән ичи-қариниң әшу қоғундәк сесип,чирип тамам болған...Бир күни тарсла қилип бәргиң үзүлидидә,у дунияға кетисән,көз жумусән! Ата-анаң,қоми-қериндашлириң зар қахшап қалиду. «Аллаһниң тәғдири...Бу дуниядики көрүдиған күни, йәйдиған рисқи түгигән екән,қандақ қилимиз,өлүмгә нә чарә! Ятқан йери жәннәттә болғай! Қалғанлар аман болсун. Сәвир қилиңлар?!» Жиназа намизиға кәлгәнләр шундақ дейишип тәсалла беришиду.Аллһатаала саңа бунчилик қисқа өмүр бәрмигәнлигини,Аллаһ бәргән толуқ рисқа-нәсибәң түрмә-зинданларда қисқартиливәткәнлигини һеч ким билмәйду. Билгәнлири очуқ ейтиштин бәк қорқишиду. Әшундақ қара күнләрниң өз бешиға чүшишидин бәк әнсиришиду.

   Шуниң билән сениң бу дуниядин немә үчүн мунчилик тезлик билән кәткәнлигиң пәқәт өзәңгила мәлум. Һәтта бәзи ата-анилар бәқувәт,сағлам,һеч қачанда кесәл болуп көрмигән,он гүлиниң бирси ечилмиған палван қамәтлик,ирадилик,жасарәтлик оғуллириниң түрмидин чиқипла аз өтмәй ,у дуниялиқ болуп кетишлирини «Аллаһ өзи бәрди,өзи алди»дейиш билән өзлиригә өзлири сәвирлик,тәсәллә беришип,һәммә ишни Аллаһниң язмиши,тәғдир дәп жүрүшиду,халас!

   Анам мана мошу ишларни яхши билгәнликтин һәм мундақ вақиәләрни көрүп,аңлап жүргәнликтин болса керәк,мән ялғузини мәңгүгә йоқитиватқанлиғидин өзини қояр жай тапалмай аһ уруп,чачлирини жулуп,қадақ қоллирини ямпашлириға уруп,зар-зар қахшап қалған еди.

 

   Мени Ғулжа шәһәрлик сақчи бөлүмигә елип кәлди.Сиясий мәһбусларни сорақ қилидиған йәр асти өйигә әкирди. Өйниң оттурсиға қоюлған ялғуз орундуққа олтарғузди.Икки путумға еғир кишән салди. Икки қолум техичила арқиға бағлақлиқ еди.Сорақханида мени күзүтип турған икки хитай сақчи у ян-бу ян маңғач,худди мән уларниң аниси билән атисини өлтүргәндәк,маңа нәпрәт,өчмәнлик билән қарап қоятти. Уларниң бирси қолидики резинка калтәкни пеқиритип ойниғач,туруп-турупла алқиниға йеник уруп қоятти. Мән униң бу һәрикәтлиридин «Көрдиңму,мана бу калтәк мән дегән оғул балаңни қучқачтәк вичирлитиветиду!»дегәндәк сөзләрни уққандәк болдум.

   Бир чағда ишик ечилип,үч сақчи кирип келишти. Жуқуридики орундуқларға берип олтиришти. Қоллиридики папка,қәғәзлирини үстәл үстигә қойди. «Сорақ қилидиғанлири мошулар екәндә?»дәп ойлидим. У үчиниң иккиси хитай,бирси уйғур еди. Һәр үчилисиниң чирайлиридин қар-муз йеғип туратти. Уларниң бу әлпазидин адәм балисиға нисбәтән рәһим-шәпқәт аламәтлирини байқаш мүмкин әмәс еди. «Товва,буларниң һәммисила маңа немигә бунчә жиритқуч һайванлардәк һөрпийиду,хирис қилишиду? Мән немә гунаһ өткүзгәндимән? Қандақ жинайәт садир қилғандимән,һә? Яқ,һеч қандақ мәсилә чиқарғиним йоқ. Мени уқушмаслиқ билән бу йәргә елип кәлгән болуши мүмкин?»дегән балиларчә ой-хиялларға берилдим.

   Сорақ башланди.

   Сорақчиларниң соаллириға жавабән мән өзәмниң Ғулжа шәһиридә туғулғанлиғимни,атам буниңдин икки-үч жил илгири жүрәк кесили билән вапат болғанлиғини,һазир атмиштин ашқан анам билән туридиғанлиғимни,оттура мәлуматлиқ екәнлигимни,базарда ушшақ-чүшәк нәрсиләрни елип-сетип,күнимизни аран-аран көрүватқанлиғимизни ейиттим.Мениң ейитқанлиримни үстәлниң бир четидә олтарған хитай сақчи йезип олтиратти.

   -Бу йәргә немә үчүн кәлгәнлигиңни биләмсән?-қопаллиқ билән сориди оттурида олтарған теләти сөрүн хитай сақчи.

   -Яқ,билмәймән. Мениңдә һеч қандақ мәсилә йоқ турса,мени немә үчүн бу йәргә елип кәлгиниңларниму билмәймән!-дедим.

   -Мәсилә йоқ дәмсән? Яқ,сениңдә мәсилә көп! Әң яхшиси,идеяңни өзгәрттә,мәсиләңни тапшур? Шу чағда саңа кәчүрүм болиду!

   -Мениңдә һеч қандақ мәсилә болмиса, немини тапшуримән?-дедим.

   -Мәсилә йоқ дәп бизни алдалмайсән. Сән вәтәнниң бирлигини парчилашқа,милләтләр иттипақини бузушқа қаритилған қутратқулуқ һәрикәтләр билән шуғуллиниватқан миллий бөлгүнчи,әшәддий унсурларниң қуйруғисән?!-хитай сақчи алдидики қәғәзләрни варақлиғач,қапиғини түргән һалда сөзини давамлаштурди.-Сениң миллий бөлгүнчи,әшәддий унсурларниң қуйруғи екәнлигиңни тәстиқләйдиған биздә фактлар йетәрлик. Мана,полаттәк бу фактлардин һеч яққа қечип қутулалмайсән,ухтиңму?!-дәп у бир нәччә варақ қәғәзни қолиға елип жуқури көтәрди.

   -Ундақ сиясий ишларға арилишидиған мениңдә алий билимму йоқ,сәвийәму йоқ. Силәр ейтиватқан ундақ бөлгүнчи унсурларниң бирсиниму тонумаймән,билмәймән. Буларниң һәммиси төһмәт!-дедим қәтьийлик билән.

   -Яқ,сән алий мәктәп түтәрмигиниң билән сениңдә алий мәктәп пүтүргәнләрдин кам әмәс ихтидар,билим,аң-сәвийә бар.Биз буни яхши билимиз. Сәвәви, сән атақлиқ Аблимит әпәндимниң оғули болғанлиғиңдин, атиниң яхши тәрбийисини алған жигәрлик жигитсән,-силиқлиқ билән сөзләшкә башлиди хитай сақчи.-Саңа охшаш жигитләр жәмийәткә керәк. Жәмийәтниң аманлиғи,вәтәнниң бирлиги,милләтләр иттипақлиғи саңа охшаш жигитләр билән мустәһкәм!

   -Һәй укам,аңлидиңғу бу йолдашниң ейтиватқан сәмимий сөзлирини,-дәп сөзгә арилашти уйғур сақчи уйғурчә гәп қилип.-Сениң билән мән бир уйғур,бир қан.Сениң яш һаятиңниң набут болуп кетишини мәнму халимаймән. Мениң сөзүмгә кирсәң,әң яхшиси,һәммини өзәңниң очуқ ейтип бәргиниң яхши?Шу чағда саңа кәчүрүм болиду. Әкси һалда тәтүрлик,жаһиллиқ қилсаң өзәңгә яхши болмайду!

   -Мән зади немини ейтишим керәк? Мән силәрни чүшәнмәйватимән? Силәр мени башқа бирси билән чаташтүриватқан болсаңлар керәк?-уйғур сақчиниң уйғурчә ейтқан сөзлиригә мону төрт хитай чүшәнсун дәп,хитайчә жавап бәрдим.

- Сән бизниң адил қанунимизни чүшәнмәйдиған, чүшинишни халимайдиған тәтүр, тәрса екәнсән, - дәп сөзлиди хитай сақчи бирдин җиддий қияпәткә кирип. Униң баяқи силиқ-сипайилиғидин әсәрму қалмиған еди. У қапиғини түргән һалда доқ-попузиға өтти. – Биринчидин, сән,- деди алдидики қәғәзләрни варақлиғач, - Ғулҗида мәшрәп уюштурғучиларниң бирси болушиң билән дөләт қануниға қарши һәрикәтләргә бардиң. Яшларниң ичидә тәтүр тәшвиқат тарқитип, җәмийәтниң муқимлиғиға зиянкәшлик паалийәтләрни жүргүздүң?! Иккинчидин, Ғулжа февраль вақиәсини кәлтүрүп чиқарған бир топ миллий бөлгүнчиләрниң қуйриғи болушиң билән вәтәнниң бирлигини парчилашқа, милләтләр иттипақини бузушқа охшаш ишлар билән шуғулландиң?! Үчинчидин, сән дайим чәт әл радиолирини давамлиқ тиңшап, чәт әл җаһангирлириниң Жуңго коммунистик партиясигә қарши тәшвиқатлирини амма арисида тәшвиқ қилип, хәлиқни партиягә, һөкүмәткә қарши һәрикәтләрдә қутратқулуқ ишларни қиливатисән?! Биз, сени хелидин бери күзитип жүргән едуқ. Мана бүгүн нәқ мәйданда қолға чүштүң. Бүгүн әтигән Америка радиосини тиңшиғанлиғиңни машина ичигә орнитилған мәхсус аппаратурилар, йәни радар билән билип олтардуқ...

«Абла, бу касапәтләр Америка радиосиниң хәвәрлирини аңлап келиватқанлиғимни билип жүргән екәндә?» дегән сөз чақмақ тезлигидә калламдин өтти. Сир бәрмәскә, чандуруп қоймаслиққа тиришип, бепәрва олтиривәрдим.

-           Хош, полаттәк бу фактлар алдида немә дәйсән? –алдимға девәйләп кәлгән уйғур сақчи шундақ деди.

-           Буларниң һәммиси ялған,төһмәт!...

   Качитимға тәккән қаттиқ шапилақтин көзлиримдин от чиқип кәткәндәк болди.

   Арқамда турған хитай сақчи резинка калтәк билән ғолумға,икки тағиғимниң оттурисиға кәйни-кәйнидин икки-үчни уривәтти. Бешим жиңнә санжиғандәк зиңилдап,резинка калтәк тәккән жай чидиғусиз дәрижидә ағирип кәтти. Чишимни чишимға бастим.

   -Һә,гунаһиңға ихрар боламсән,йоқ?!-жениниң баричә вақириди уйғур сақчи әнди хитайчә сөзләп.

   -Мениңдә һеч қандақ гунаһ йоқ! Мәшрәптин,февраль вақиәсидин һеч қандақ алақәм йоқ.У ишларға арилашқан әмәсмән.Чәт әл радиосини аңлиғиним йоқ.Һәр күни Шинжаң радиосини,Мәркизий радиостанциясини аңлаймән.Бүгүн әтигән радио аңлиғиним раст. Бирақ,чәт әл радиосини әмәс,Шинжаң радиоси хәвәрлирини аңлидим.Ишәнмисәңлар өйдики радиони берип тәкшүриңлар? Мениң чәт әл радиоси билән немә ишим бар еди?!-дедим. Әслидә мән чәт әл радиолирини йошурун һалда аңлап келивататтим.Хәвәрни аңлап болушим биләнла радио каналлирини дәрру өзгәртип,Шинжаң радиоси яки Мәркизи радио станцияси каналлириға тоғурлап қояттим. Бу һәқтә ишәшлик сөзлигинимниң сәвәви шу еди.

   Сорақ шу хилда узақ давам қилди. Резинка калтәк бир нәччә қетим ғолумда,дүмбәмдә,биқинимда ойниди. Чидидим,чидимай амал йоқ.Вай жан,дәп вақирғиним,йелинип-ялвурғиним йоқ. Бирла сөздә туривалдим. «Билмәймән! У ишларға арилашқиним йоқ.Мениңдә һеч қандақ мәсилә йоқ.Мән таза адәммән!».

   Шуниңдин кейин улар «Бәрибир ихрар болисән,ихрар болмай амалиң йоқ!...Бу жаһил унсурни биринчи бағлаққа есип қоюңлар,шуниңдин кейин көримиз қандақ сайриғинини?!»дәп қәғәз-папкилирини жиғиштуруп чиқип кетишти.

   Баяқи икки сақчиниң бирси «Тур орниңдин,бу яққа маң?!»дәп резинка калтәк билән икки тағиғимниң оттурсиға йәнә бирни урди.

   Орнимдин турдум. Путумда еғир кишән. Улар көрсәткән жайға бардим. Қолумдики койзини бошаттидә,қайтидин ағамча билән бағлиди. Кәйнигә қайрилған икки қолумни белимдин бир ғерич жуқуриға-дүмбәмгә йәткүзүп бағлиди. Андин торуста саңгилап турған сим ағамчиниң илғуриға асти.

   Тик туралмаймән.Тик туруш мүмкин әмәс. Док адәмдәк дүмчүйүп қалдим. «Биринчи бағлақ дегини мошу болса керәк?»-дәп ойлидим икки қолумни арқамға қайрип,дүмбәмгичә йәткүзүп бағлиған жайдин есип қойғанлиғини көргинимдин кейин...Икки қолум,ғолум,тағиғимға шунчилик қаттиқ ағириқ кирдекин,зади чидалмай үнлүк вақиравәттим.

   -Һәй,сән чидимас екәнсән! Оғул бала дегән мундақ вақиримайду!-деди сақчиларниң бирси мени мазақ қилғандәк һежарап.

   -Қолум бәк ағирип кетиватиду?...

   -Һа-һа-һа!-дәп күлди сақчилар. «Чашқанға қийин,мөшүккә оюн»ниң өзи еди бу.

   -Гунаһиңни бойнуңға алдә,һәммини ейтип қутулмамсән?-деди сақчилардин бирси һейлә-нәйриңини ишлитип.

   -Мениңдә һеч гунаһ болмиса,немини бойнумға алаттим?-дедим униң сөзигә жавабән.

   -Һәй,сән жаһил,яман адәм!

   -Тохта,мән бу жаһилниң ихрар болмиғинини көрәй!-деди иккинчи сақчи вә үстәл үстидә турған қелин ташлиқ китапни елип кәлди. Дүмбәмгә чаплап дегидәк бағлақлиқ қоллиримни қайрип туруп икки қолумниң астиға,дүмбәм билән қоллирим арисиға китапни тиқти. Ағриққа чидимай чеқирап кәттим...Шу яшқа келип,ағриқ дегән нәрсиниң бу дәрижидики азавини көрүп бақмиған екәнмән.Икки қолумниң дәһшәтлик ағришиға чидимай вақираватимән,чеқираватимән. Мени тиңшаватқан,маңа ичи ағириватқан әву иккиси йоқ. Улар дуниядин беғәм,параңни дөң соқуп,қақахлап күлүп олтиришатти. Бу улар үчүн адәттики,күндилик иш,вәзипә еди. Улар буниңдин раһәтлинәтти,арам,һөзүр алатти.

   Аридин қанчә вақит өткәнлигини билмәймән. Мән шу есиқлиқ петичә туримән...Мана әнди ағириқму бир аз пәсәйгәндәк болди. Қоллирим муз болуп,уюп қалғандәк,һеч нәрсини сәзмәс еди.

   Бир сааттин артуқ есиқлиқ турдум. «Биринчи бағлақ»ниң вақти толған болса керәк,қоллиримни йәшти. Һәр икки қолум бәәйни билигидин үзүлгәндәк,шалаққидә қилип төвәнгә чүшүп кәтти...Қоллиримни мидирталмаймән,көтирәлмәймән.

   Шуниңдин кейин мени кичикинә бир өйгә әкирип солап қойди. Өй ичидә яғач кроваттин башқа һеч нәрсә йоқ еди. Путумдики еғир кишәнни шарақлитип меңип,өзәмни қуруқ кроват үстигә ташлидим...

  Шуниң билән һаятимдики дозақ күнләр Ғулжа шәһәрлик сақчи идарисиниң йәр асти сорақ өйидә әйнә шундақ башланди.

 

   Әтиси сорақ йәнә давам қилди.

   Түнүгүнки үч сақчи жуқурдики үстәлдә қатар олтиришти. Сол тәрәптикиси бир нәрсиләрни йезип олтириду. Оң тәрәптә уйғур сақчи. Оттурида уларниң башлиғи хитай сақчи. Йенимда өрә турушқан икки сақчиниң бирсиниң қолида резинка калтәк. Мениң путумда кишән. Икки қолумни арқисиға қайрип,пут-қоллирим билән орундуққа бағлап қоюшқан.

   Биринчи болуп башлиқ сақчи қапиғини түргән һалда сөз башлиди.

   -Бүгүн яхши ойланғансән?

   -Немини ойлишим мүмкин?-дедим бешимни тик көтирип.

  -Сән ойлинидиған көп нәрсиләр бар.Әң яхшиси, гунаһиңға ихрар бол,товва қил?! Товва қилсаң,товва қилғанларға бизниң сияситимизда,қанунимизда йеникчилик,кәңчиликләр яритилған. Әгәр сән мошундақла бир хил жавап,бир хил зуванда болсаң гунаһиң техиму еғирлишиду. Шуни бил?!...Сән биздин әнди һеч яққа қечип қутулалмайсән! Бәрибир ихрар болисән.Әң яхшиси,өткүзгән хаталиқлириңни бойниңға алдә,гунаһиңни йеникләт?

   -Мениңдә һеч қандақ гуна йоқ турса,немини бойнумға елишим керәк?-дедим.

   -Анаңни...явайи!-у шундақ дәп вақириғач,икки йенимда турған сақчиларға ишарә қилди.

   «Тарс-турс»қилип, резинка калтәк билән бир нәччини уривәтти. Орундуқ-порундуқ билән оңдамға чүштүм.

   -Анаңни...!-жәһли чиқип, ғәзәп билән вақириған сақчиниң бирси биқинимға бир нәччини тепивәтти. Көз алдим қараңғулушуп,ичимдин бир нәрсиләр үзүлүп кәткәндәк болди. Резинка калтәк тәккән жайлар жиңнә санжиғандәк зиңилдап,чидиғусиз һалда ағирип кәтти. Чишимни чишимға бесип,әйтәвүр чидидим. Чидимай амал йоқ еди.

   -Турғузиңлар?!-дәп вақириди мени сорақ қиливатқан сақчи башлиғи.

   Униң буйруғи дәрру бәжа кәлтүрилди. Орундуққа пут-қоллири билән бағланған һалда оңдисиға ятқан мени икки сақчи инжиқлиған һалда йөләп,орундуқ билән қайтидин олтарғузди. Шунда путлиримға селинған еғир кишәнләр шарақлап,бу йәр асти сорақханисида әкс сада бәргәндәк болди.

   Уйғур сақчи алдимға кәлди.У маңа ичи ағириватқандәк,һисдашлиқ билдүриватқандәк қилип сөзлиди.

   -Һәй,сән немә дегән сөз чүшәнмәйдиған, ғәрәз уқмайдиған бала,һә?! Сән ойлима,мошундақла қутулуп кетимән дәп! Яқ,бәрибир биз сени шундақ сайритимизкен,у чағда өзәңгә яхши әмәс. Әң яхшиси, «Мән хаталишиптимән. Бир түркүм унсурларниң арқисиға кирип,партиягә,һөкүмәткә қариши һәрикәтләргә арилишип қаптимән. Бундин кейин ундақ ишларға арилашмаймән»дәп гунаһиңға ихрар болсаң,бизниң соаллиримизға тоғра жавап бәрсәң,саңа кәчүрүм,кәңчилик болиду! Әнди чүшәнгәнсән?

   -Мән һеч қандақ һәрикәткә арилашмисам,өткүзмигән жинайәткә қандақ ихрар болимән? Силәр маңа доқ қиливатисиләр. Мениң очуқ гепим шу,мән һеч нәрсини билмәймән,һеч қандақ ишларға,һәрикәтләргә арилашқиним йоқ!-дейишимгила;

   -Вуй анаңни...сөз уқмайдиған иплас!- Уйғур сақчиниң туюқсиз бешимға тәккән қаттиқ муштуминиң зәрбисидин гүпла қилип оңдамға йәнә чүштүм. Уйғур сақчи биқинимға кәйни-кәйнидин бир нәччини қаттиқ тепивәтти. Жуқуридики үстәлдә тамашибин мисали олтарған башлиққа көзүм чүшүп қалди.У тамакисини қиңғир чишлигән һалда мениң бечарә,мүшкүл һалимға мейиғида күлүп қарап олтиратти.

   Шуниңдин кейин резинка калтәк тутқан сақчи өз вәзиписини атқурушқа киришти.У еғизға елип болмайдиған һақарәтлик сөзләр билән мени  тиллиғиничә,қолидики резинка калтәк билән тоғра кәлгән йеримгә урушқа башлиди.

   Бир чағда һошумдин кетип қаптимән...

   Һошсиз қанчә вақит ятқинимни билмәймән. «Шарла»қилип үзүмгә чечилған муздәк судин кейин,һошумға кәлдим. Көзимни ечип қарисам,шу баяқи жайимда—пут-қоллирим орундуққа бағлақлиқ һалда олтириптимән.

   Хитай сақчи алдимға келип,еңишкән һалда көзимгә тик қарап туруп ғәзәпләнгән һалда шундақ деди;

   -Сән, миллий бөлгүнчи,диний әсәбий,әшәддий унсур хотәнлик Абабәкри Абдумежитниң бу йәрдики қуйруқлириниң бирисән! У жәмийәттә қалаймиқанчилиқ туғдуруп,февраль вақиәсиниң чиқишиға сәвәп болған әшәддий унсурларниң бирси!..У һазир түрмидә!...Сениң билән дост екәнлигини,бир сәптә болғанлиғини ихрар қилди!...

   Бешимдмн бир қапақ су қуюлғандәк болдидә,сәскинип кәттим. Дәрру тетикләндим. Шу заман өзәмни қолға алдим. Сир бәрмәскә тириштим. Хитай сақчиниң маңа нәйзидәк қадалған көзлиридин көзлиримни елип қачқиним йоқ.Өзәмни бепәрва көрситип,униңға тиклинип қарап туривәрдим.

   Шунда көз алдимда теләти сөрүн,бәт-бәшәрә хитай сақчи әмәс,Абабәкри Абдумежитниң иллиқ симаси лап қилип пәйда болдидә,қанчилик тезликтә пәйда болған болса,шунчилик тезликтә өчти. Ақ сериқ кәлгән,көкүч көзлириниң ичидин от чақнап турған,икки мәңзи қип-қизил,чирайиниң теги-тегидин нур йеғип турған хуш тәбәссүм,егиз бойлуқ,жигирмә-жигирмә икки яшлардики қиран жигит Абабәкри Абдумежитниң симаси көз алдимға сүрәт болуп чүшүп қалған еди.

   «Қув,һейлигәр,явуз дүшмәндин рәһим-шәпқәт күтүш - һамақәтниң иши! Дүшмәнгә баш егиш - намәртлик! Дүшмәнгә йелинш--бечарилик! Садақәтликкә,вападарлиққа хиянәт қилиш –мунапиқлиқ,хаинлиқ,сатқунлуқ! Дүшмәндин өч елиш –мәрт-мәрданилиқниң бәлгүси!..» Ғайиптин келиватқан бу сөзләрни Абабәкри Абдумежит ейтиватқандәк аңланди маңа. Әшу сөзләр билән пүтүн вужудимға қан-томурлирим арқилиқ мислисиз күч-ғәйрәт,жасарәт еқип киргәндәк болуп,қәлиб-вужудимдики рәқипләргә нисбәтән өчмәнлик, ғәзәп-нәпрәт,қисаскарлиқ отлири нәччә һәссә лавулдап янғандәк болди.

   Қәддимни руслап,бешимни егиз көтәрдим. Хитай сақчи алдимда туруп сөзләвататти. Униң ахирқи сөзлири қулиғимға киргини йоқ. Немиләрни дәвәтти,билмәймән. Униң үнлири пүтүп,көзлири қизирип кәткәнди.

   -Мана әнди ихрар болмай,амалиң йоқ!..-дәп сөзини давам қилди хитай сақчи чапақ толған көз чанақлирини сүртүветип.

   -Силәр ейтиватқан Абабәкри Абдумежит дегәнни билмәймән,тонумаймән,көргәнму әмәсмән! Силәр мени башқа бирси билән чаташтуриватисиләр?!-дедим сақчиниң көзлиригә тик қарап.

   -Абабәкриниң өзи сениң билән дост екәнлигини, бир сәптә болғанлиғини ихрарнамисида көрсәткән турса,сән йәнә жаһиллиқ қилип,полаттәк факттин көз жумуватисән?! Ахмақ!

   -Абабәри дегиниңлар хотәнлик турса,мән ғулжилиқ турсам,уни нәдин тонуймән,нәдин билимән? Қени шу Абабәкри дегиниңлар билән мени үзләштүриңлар?У мени тонамду яки тонумамду,шу чағда билисиләр? Растини ейтсам,мән униң чирай-шәклиниң қандақлиғиниму билмәймән,көргән әмәсмән!-дедим ишәшлик сөзләп.

   -Көп хупсәнлик қилма.Сән һәммә ишни яхши билисән! Униң хотәндин ғулжиға қачан кәлгәнлигини,бу йәрдә немә ишларни қилғанлиғини,хотәнгә қачан кәткәнлигиниму яхши билисән?!

   -Яқ,бу дегиниңларниң һәммиси төһмәт! Мән йәнә қайтилап ейтимән,у Абабәкри дегиниңларни билмәймән,тонумаймән! Мән һеч қандақ сиясий ишларға арилашқиним йоқ. Силәр ейтиватқан февраль вақиәсигиму қатнашқиним йоқ.У чағда мән хотәндә едим.

   -Хотәнгә немә үчүн барғанлиғиңниму биз билимиз?!

   -Чоң анам өлүп,анамни елип барған едим.-дедим.

   -Хотәндә қанчә вақит турдуң?

   -Жигирмә күнчә турдуқ.

   -Шу жигирмә күнниң ичидә Абабәкри билән қанчә қетим көрүштиң?-дәп вақириди жәһли чиқип.

   -Абабәри дегәнни билмисәм,тонумисам,көрмисәм,униң билән немә үчүн көрүшәттим? Көрүшкидәк мән ким униң үчүн? Мән базарда хотун-қизларниң пайпиғи билән иштинини сетип,тапқан бәш-он ювән билән кесәлчан анамни аран беқип келиватқан бир бечаримән,халас!-дедим мәнму қошумамни түрүп.

   -Ялған ейтиватисән! Анаңни...

   Резинка калтәк «тарс-турс»қилип икки ғолумда ойнашқа башлди...Билмәймән,қаяқтин кәлгән чидамлиқ яки икки күндин бери уриверип,таяқ тәккән жайларниң гөш-устиханлири сезимини йоқаттиму йә үгинип қалғанму,һәр һалда, бу қетим илгәркидәк қаттиқ шеқирап,жиңнә санжиғандәк  чидиғусиз ағирип кәткини йоқ.

   -Қени ейтә,Абабәри билән көрүшкәндә,немә тоғрисида сөзләштиңлар?-сорақ қайтидин башланди.

   -Мән ейтиватимәнғу силәргә,уни тонумаймән,билмәймән дәп.Силәр мени башқа бирси билән чаташтүриватисиләр!

   -Яқ,сән һәммини билисән. Бирақ, ейтқиң кәлмәйватиду!

   -Мән силәргә ейтиватимәнғу,һеч қандақ сиясий ишларға арилашқиним йоқ.Ундақ ишларға арилишидиған адәм әмәсмән. Мениң қери анамдин башқа һеч кимим йоқ. Мән әшу ялғуз,кесәлчан анам үчүнла яшап жүргән адәммән.

   -Қери анам дәйсән,-дәп сораққа арилашти уйғур сақчи.-әшу қери анаңни немишкә ойлимайсән,һә? Сениңдин айрилса ,анаңниң күни немә болиду,шуни биләмсән?!

   -Билимән.Бечарә анам мениңдин айрилса күни бәк тәс болиду. Анамниң мениңдин башқа бу дунияда жан көйәр һеч кими йоқ.-дедим һәқ гәпни ейтип.

   -Һә бәлли,демәк, сән анаңни айишиң,анаң үчүн яшишиң керәк. Шундақ болғандин кейин,һәммини очуқ ейтқиндә,гунаһиңға ихрар бол,товва қил.Товва қилсаң,саңа кәчүрим болиду!...

   Мән яхши биләттим. Көп аңлиғанмән. Сиясий жинайәтчи дәп,қолға елиндиңму,болди,сән арилашмиған,қилмиған,билмигән,көрмигән,һәтта сәвийәриң,ихтидар-қабилийитиң йәтмәйдиған бәзибир сиясий һәрикәтләр,паалийәтләргә мунасивәтлик ойдурмилар үстиңдин тоқуп чиқирилидидә,түгмидәк мәсилә төгидәк йоғирип,көптирилип,сән «миллий бөлгүнчи,диний әсәбий,әшәддий унсур» атилисән. «Вәтәнниң бирлигини парчилашқа,милләтләр иттипақиға бузғунчилиқ қилишқа урунған,амма арисида қутратқулуқ һәрикәтләрни елип барған» дегәнгә охшаш сән ухлисаң чүшиңгә кирмәйдиған мәсилләрдин жинаий иш қозғулидидә,түрмә-зинданлардики қийнап-азаплашларға чидимай,бәрдашлиқ берәлмәй,әшу «гунаһ,әйип,жинайәтлириңдин» бирәрсигә ихрармусән,купайә,ишиңниң түгигини шу!...Шуңа мән, қанчә уруп-қийнисиму бирла сөздә--маңа тоқулған әйип-гунаһларға,жинайәтләргә қәтьий ихрар болмасқа,уларни бойнумға алмасқа тириштим. Буниңсиз һеч мүмкин әмәс еди. Немә болса шу болсун,башқа кәлгәнни,пешанигә язғанни көрмәй илажә йоқ еди. Униңдин һеч яққа қечипму қутулалмайсән. Қанчә қачсаң,арқаңдин қоғлап тутиду...

   Сорақ икки-үч саат давам қилди. Бу вақит ичидә мән қаттиқ таяқтин икки-үч қетим һошумдин кәттим. Су чечип һошумға кәлтүргәндин кейин,сорақни йәнә давам қилатти.

   Бир чағда сорақчиларниң башлиғи хитай сақчи саатиға қаридидә;

   -Чүшлик тамақ,дәм елиш вақти болуп қапту.Сорақни чүштин кейин давамлаштурайли. Бу жаһил явайини иккинчи бағлаққа есип қоюңлар. Шуниңдин кейин буниң гунаһини,әйивини бойниға алмиғинини көрәйли?!-дәп алчаң-алчаң бесип, чиқип кетишти.

   Пут-қоллиримни йешип,орундуқтин бошатти.

   -Тур орниңдин!-дәп вақириди сақчилардин бирси.Орнимдин зорға турдим.

   -Зо-зо!-/маң/-дәп резинка калтәк билән биқинимға ноқиди. Униң ишарити билән торусқа бағланған сим ағамча саңгилап турған тәрәпкә маңдим.Аяқлиримға селинған еғир кишәнләр бир-бирсигә уруруп,шарақлиған аваз чиқатти. «Түнүгүнкидәк асидиған охшайду? Бу иккинчи бағлақ дегини түнүгүнкидин еғир болса керәк? Чидаш керәк,амал йоқ! Чидаймән,чидаймән!»-дедим өзәмгә өзәм ғәйрәт берип.

   Мениң пәрәзим тоғра чиқти. Икки қолумни бир-бирсигә жүпләп арқиға қайрип,түнүгүнкидәк бағлиди. Белимдин жуқури дүмбәмгә чаплап дегидәк бағлиған икки билигим билән дүмбәмниң арисини қайрип ачтидә,икки арилиққа бүгүн китап әмәс,қизил хишни бәәйни йерилмайватқан чигиш көтәкниң жириғиға пана қаққандәк күч билән иштирип киргүзди...Қанчә ғәйрәт қилсамму чидимидим,ағриққа чидимай вақирап кәттим. Қанчә чеқирап,вақирғиним билән авазим бу йәр асти бетунлуқ cоғақ сорақханидин сиртқа аңланмас еди.

   Пеқирап дүмбәмгә чиқип қалған икки қолумниң ағриғинини сөз билән ейтип йәткүзәлмәймән. Бәәйни төмүрчи сәндалниң үстигә қоювелип,икки қолумни гөш-устихини билән базғанда соқуп,кукум талқан қиливатқандәк,қахшап ағиратти. Һәр қанчә ғәйрәтлик адәм болсиму,бу азапларға чидимай вақирап,чеқирап кетиши турған гәп еди.

   Сөз билән ейтип йәткүзгүсиз бу азаплиқ дәқиқиләр қанчә давам қилғанлиғини билмәймән. Бир чағда қолумниң ағриғи сәл пәсәйгәндәк болди.Амма көзлиримниң йепилип кетиватқанлиғини,баятин дәһшәтлик ағриватқан қоллиримниң күйүшүп,музға охшаш қетиватқанлиғини,өзәмниң барғансери һалсизлиниватқанлиғимни,бешим еғирлишип,төвәнгә чүшүп кетиватқанлиғини сезиватимән. Бирақ,қанчә ғәйрәт қилсамму,күч-мадарим йәтмәтти. Көзлиримни зорға ечип қараймән. Мени бағлап асқан икки хитай сақчиму көрүнмәйду. Уларму чүшлик тамаққа чиқип кәткән охшайду.

   «Биринчи бағлақ,иккинчи бағлақ»дәп атлған бу дәһшәтлик қийнаш усуллиридин қанчилик қийнилип,азаплиниватқанлиғимни көрүватқан,мениң вақирап-чеқирашлиримни,зарлинишлиримни,иңрашлиримни аңлаватқан һеч ким йоқ. Мән йерим тирик,йерим өлүк һаләттә торусқа есиқлиқ туримән...

 

   Йерим жан тенимгә шарридә қуюлған бир челәк соғ судин кейин һошумға кәлдим.Қарисам,йәрдә ятимән. Қанчилик вақит есиқлиқ турдим,сақчилар қачан киришти,қачан бағлақни йешип йәргә чүшәрди,билмәймән. Көзимни ачтим.

   -Өлмәпту. Тирик екән!-деди сақчилардин бирси.

   -Яхши.-деди йәнә бирси.-Вақтидин сәл өткүзүп қойған охшайсиләр?

   -Шундақ.Тамақ ичип чиққичә сәл узақ туруп қапту. Немә болса өлмәптиғу?!-деди улардин бирси бепәрвалиқ билән.

   -Һазирчә бизниң қолумизда өлмигини яхши.Түрмигә барғандин кейин немә болса болмамду!

   -Бу явайиниң жени миқта екән?-деди сақчилардин бирси.

   -Көримиз техи қанчилик миқтилиғини!

   -Орундуқта олтарғуздә,азирақ су бәр?-деди сорақчиларниң башлиғи.

   Икки сақчи билигимдин тутуп турғузишиға,икки қолумға шунчилик ағириқ кирип кәттикен,чидимай вақирап кәттим. Улар мениң вақиришимға,зарлинишимға пәрваму қилмай,сөрәп апирип орундуққа олтарғузди. Икки қолум саңгилап туриду. Көтирәлмәймән. Сәлла мидирлиса,ағриқтин пүтүн тенимға жиңнә санжилғандәк болуп,бешимдин,көзлиримдин,ағзи-бурунимдин от чиқип кетиватқандәк билинип,ағриқ азавиға чидимай вақирап кетәттим.

   -Болди,қолини бағлима?!-деди сорақчи сақчи йенимда турған иккисигә қарап.Улар қолумни бағлимиғини билән путумдики еғир зәнжир кишәнни еливәткини йоқ.

   -Су бәргин!-дәп буйруқ қилди...

   Йерим кружка суни икки қоллапму туталмаймән. Қоллирим мениң әмәстәк. Маңа беқинмайду. Көтирәлмәймән.Титирәп туриду. Мидирлиса женим шеқирап,ағириқ мейәмдин чиқип кетиватқандәк қахшайду. Тәшналиқ яман екән. Чишимни чишимға бастимдә,кружкини зорға ағзимға апардим.Йерим кружка суни дәм алмай гүпүлдәп ичивәттим. Тәшналиғим азирақ болсиму бесилғандәк болди. Йәнә ичкүм кәлди. Соридим...Йәнә йерим кружка ичтим. Шуниңдин кейин сәл өзәмгә кәлгәндәк болдум.

   Сорақ йәнә давам қилди.

   -Әнди яхши ойланғансән,әқлиңгә кәлгәнсән?-чүштин кейинки сорақни уйғур сақчи башлиди.-Сән толиму тәрса,жаһил бала екәнсән. Һәммини билип туруп,ейтқуң кәлмәйватиду. Биздә сән тоғрилиқ йетәрлик мәлуматлар бар. Биз сени көптин бери күзәткән едуқ. Сән Абдусалам Қари,Абдухелил Абдумежит,Турсун Сәләй,Ибраһим Исмаил,Абабәкри Абдумежит,Зиявдун,Абдувәли охшаш бир түркүм миллий бөлгүнчиләрниң,әшәддий бузуқ унсурларниң қуйриғисән?! Сениң әшу акилириңниң һәммиси һазир түрмидә!...Сән әшулар билән бирликтә Или яшлар мәшривини уюштуруп,яшларни йолдин чиқирип,жәмийитимизгә зиянлиқ паалийәтләр билән шуғулландиң! Иккинчидин,футбол оюнини өткүзимиз дәп,жәмийәттә қалаймиқанчилиқ туғдурушқа қатнаштиң! Үчинчидин,февраль вақиәсини уюштурғучиларниң сепидә болдуң! Төртинчидин,чәт әл радиолирини тиңшап,йеқинлириң арисида дөлитимизгә қариши тәтүр тәшвиқат ишлирини жүргүзүп кәлдиң! Хош,буларға немә дәйсән? Биздә,бу жинайәтлириңни тәстиқләйдиған дәлил,фактлар йетәрлик. Шуниң үчүн сән һәммини очуқ ейт? Шу чағда сениң жинайитиң йеникләйду,саңа кәчүрүм болиду!

   -Мән силәргә икки күндин бери дәватимәнғу,мән бу ишлардин тамамән хәвәрсиз.Уларниң бирсигиму арилашқиним йоқ.Силәр ейтиватқан у адәмләрниң бирсиниму билмәймән,тонумаймән!-дедим баяқи бир сөздила турувелип.

   -Яқ,сән һәммигә арилашқан!-деди у көзлирини чәкчәритип.

   -Бу ейтиватқиниңларниң һәммиси төһмәт!-дедим бешимни тик көтүрүп.

   -Вуй анаңни...,-туюқсиздин качитимға зәрбә билән тәккән шапилақтин икки көзимдин от чиқип кәткәндәк болди.

   Бу шапилақни мән уйғур сақчидин йегән едим.

   «Хәп,-дәймән ичимдә.-Мону мунапиқни қара! Бөкини ал десә,бешини кесидиған,мошундақ чала қуйруқ мунапиқларниң дәрдини қачанғичә тартидекин бу хәлиқ?! Тохта,сән әбләхтин өч алидиған күнләрму келәр,техи!...»

   Сорақ шу хилда хелә узақ давам қилди.Таяқтинму хелә йетәрлик йедим. Лекин,ялвурғиним,вайжан дәп,налә қилғиним йоқ. Дәрдим ичимдә болди. Амал йоқ.Чидаш керәк,чидидим.Аллаһ уйғурни чидамлиқ яратқан екән. Шуниңғиму шүкри...

   Ғулжа шәһәрлик сақчи идарисиниң йәр асти өйидики сорақханида елип берилған «гунасиға ихрар қилдуруш» сориғи төрт күн давам қилди. Һеч қандақ жавап алалмиған сақчилар мени тиллап-һақарәтләпму терикти,урупму зерикти,қийнап-азаплапму тойди. Ахирқи күни «үчинчи бағлақта» азаплапму көрди. Лекин,уларниң шунчә һәрикәтлиридин һеч нәтижә чиқмиди. «жаһил,тәтүр,явайи» мениңдин һеч қандақ сөз алалмиди. Очуғи «өткүзгән гунаһимға ихрар,товва» қилдуралмиди.

 

 

                           Бармақ койзиси

 

 

   Шу күни кечиси саат он иккиләр чамисида мени шәһәрдики «Йеңи һаят» түрмисигә елип келип солашти.

   Бу түрмигә мени путумға еғир зәнжир кишән,икки қолумға салған койзини аз көргәндәк,икки бармиғимғиму бармақ койзисини салған һалда,икки қураллиқ сақчиниң һәмралиғида елип келишкән еди. Кичикинә бармақ койзиси шу қәдәр дәһшәтлик едики,бармақлириңни мидирлаттиңму,болди,шу заманла қаттиқ қисишқа башлайду. Қанчә мидирлатсаң,шунчилик дәһшәтлик қисқини қисқан. Бармақлириңни үзүп,езип ташливәткидәк ағиртиду. Униң ағиртиши шунчилик едики,һәр қандақ оғул балини икки пүклитиветиду...

   «Йеңи һаят» түрмисиниң чоң қара дәрвазиси ечилиши билән мени елип кәлгән сақчи машиниси түрмә һойлисиға кирип тохтиди. Улар мени машинидин чүшәрдидә;

   -Зо!-дәп вақириди қураллирини тәңлишип.

   Уларниң ишарити билән сол тәрәптики өйгә қарап маңдим. Төрт күндин буян тоюп иссиқ тамақ ичмәй,қайнақ су билән қаттиқ-қуруқ,парчә-пурат нанларни ғажилап күн өткүзгәнлигимдин,униң үстигә төрт күндин буянқи уруп-соқушлардин, «биринчи бағлақ,иккинчи бағлақ,үчинчи бағлақ» дегәнгә охшаш жазалаш-қийнаш усуллиридин кейин тамамән һалсизлинип кәткән едим.Пут-қоллиримниң иликлири қуруп кәткәндәк туюлуп, жан,мағдир йоқ. Маңсам аяқлирим дир-дир титирәтти. Буни аз дегәндәк,айиғимдики он икки килограмм еғирлиқтики кишәнни аран көтирип, аяқ басаттим.

   Икки хитай сақчиси мени қураллириниң пайнәклири билән иштирип,ноқуп,дүшкәлләп мәһбусларни қобул қилиш бөлүмигә елип киришти.

   Чоң бөлмә.Оттурида чоң үстәл. Бир чәттә диван,кроват.Бир булуңда телевизор.Һәрбий кийимдики үч хитай олтирипту. Уларниң бирси чәттики үстәлдә бир нәрсиләрни йезип олтириду. Қалған иккиси телевизор көргәч,путлирини алмаштуруп олтарғиничә тамакисини пуқуритип чекип,қақақлап күлүшкиничә параңлишивататти. Улар түрмә гундипайлири еди. Бөлмә ичи тамака исиға толған. Хәт йезип олтарған гундипай бешини көтирип , биз тәрәпкә қаридидә;

   -Елип кәлдиңларму?-дәп сориди вә.-Яхши,яхши. У яққа әкир!-деди. Униң сөзидин кейин телевизор көрүп олтарған иккиси маңа алийип қарап қойдидә,андин нәзәрини телевизор экраниға қаратқач,париңини давамлаштуривәрди.

   Мени ичкирки өйгә елип киришти.Бу түрмә башлиғиниң бөлүми еди.

   -Исмиң ким?-дәп сориди түрмә башлиғи хитай.

   -Қәйсәр Аблимит!-дедим.

   -Қәйсәр Аблимит?!-дәп у айиғимдмн бешимғичә бир қаравелип.-Сиясий жинайәтчи,явайи, тәтүр Қәйсәр Аблимит дегән унсур сән екәнсәндә?-дәп өчмәнлик нәзиридә тикләнди у маңа.

   «Мән һеч қандақ сиясий жинайәтчи әмәсмән!» Бу сөзни ейтиш бу йәрдә орунсиз еди. Шуңа гәп қилмай үнсиз туривәрдим. У үстәл үстидики қәғәз папкини қолиға алдидә,униң ичидики қәғәзләргә көз жүгәрткәндәк болди.

   -Мана,сениң жинайи ишиң әнди бизгә кәлди!-деди у теләтини түрүп.-Сән яман адәм екәнсән?!..

   Түрмә башлиғиниң әшу сөзидин кейин, «көридиғиним әнди алдимда охшайду?..Еһ Аллаһ,бу дозақтин әнди қандақму қутулуп,сақ чиқармән!-дәймән өзәмгә-өзәм хиялән.-Хәйир,башқа кәлгәнни көрәрмән. Атам мени оғул дәп тапқан,анам мени оғул дәп туққан! Бундақ күнләр ялғуз мениңла бешимға келиватқини йоқ...Сорақханиларда,түрмә-зинданларда азаплиниватқан,етип өлтүриливатқан,муддәтсиз түрмә жазалириға һөкүм қилиниватқан,из-дерәксиз йоқап кетиватқан йүзлигән,миңлиған вәтәндашлиримдин,дост-бурадәрлиримдин мениң женим әзиз әмәс! Мәнму әшу қандаш-қериндашлиримға охшашла мошу вәтәнниң бир балиси...Шундақ болғандин кейин,өлүп кәтсәм өлүп кетимәнкен,сән ломода гуйлар мени һеч қачанда тиз пүктүрәлмәйсән,ихрар қилдуралмайсән! Қанчә уруп-қийнап,азаплисаңму мәндин сөз алалмайсән! Мән сәнләргә баш әгмәймән,әгдүрәлмәйсән! Сәнләргә сәжидә қилмаймән,қилдуралмайсән!...

   Бешимни тик көтирип турдум. Түрмә башлиғи қол астидики гундипайларни чақирди.

   -Монуни хозиға /камериға/ әкириветиңлар!-деди.

   Мени ташқарқи бөлүмгә елип чиқишти. Пут-қоллиримни кишән,койзилардин бошатти. Кийимлиримни толуқ йәштүрди. Янчуқлиримдики ушақ-чүшәк нәрсиләрниң һәммисини елип,үстәл үстигә қойди. Кийимлиримни йәштүрүп,тәкшүрүш жәриянида ана туғмидәк ялиңач бәдинимниң һәммә йерини қарап чиқтидә,андин ағзимни ачтуруп,еғиз ичилиригиму қариди. Шуниңдин кейин кийинишимни буйриди. Иштинимниң бәлбеғини чиқиривалди. Пайпиғимни кийгиним билән туфлийимниң орниға резинка кәшә кийгүзди. Еғир зәнжир кишәнни путлиримға қайтидин салди.

Мени хозиға елип киришниң алдида гундипай шундақ деди;

   -Бу йәрниң қанун-қаидисини биләмсән?-созуп сориди.

   -Яқ,түрмә дегәнни өмримдә биринчи қетим көрүватсам,мән нәдин биләй?-дедим.

   -Билмисәң,билип қой. Мән саңа ейтай,һазир мән сени хозиға елип чиқимән.Хозилардики мәһбусларға қарайдиған һәрбий йолдашқа қарап «Вого бәнжаң,ва ләйла!»-/башлиқ,мән кәлдим/ дәп доклад қилисән. Уқтиңму?-дәп маңа өчмәнлик билән  қариди. Мән уқтум дегәндәк, баш лиңшиттим.

   Шуниңдин кейин мени қатарсиға камерилар жайлашқан узун коридорға елип кирди. Алдимизға чиққан гундипайға қарап;

   -Вого бәнжаң,ва ләйла!-дәп част бәрдим. У маңа алийип бир қаридидә, һеч нәрсә дегини йоқ. Алтинчи камериниң ишигини ечип, «кирә!»-дәп буйруқ қилди.Босуғидин атлишимға,төмүр ишик шарақлап йепилди.

   Камера ичи гиримсән йоруқ еди. Анчә чоң болмиған камериға бәнжаң /бүгүлүк/ясалған болуп,униң үстидә қисилишип,бир-бирсигә чаплишип дегидәк он нәччә мәһбус ятатти.Улардин бәзилири пушулдап,бәзилири хорәк тартип ухлишиветипту. Бир нәччиси параңлишип олтирипту. Бүглүкниң асти көп-көк цемент. Ишиктин киргәндики сол тәрәптә таһарәт қилидиған жай.Униң йенида үз жуйидиған орун.Камера ичидә буниңдин башқа көзгә челиққидәк һеч нәрсә йоқ еди. Камера ичидики һава толиму еғир,сесиқчилиқ.Һава киргидәк деризә яки муштумчилик болсиму төшүк йоқ еди.

   Камера ичидә параңлишип олтарғанлар мениң путумдики кишәнни көргәч,мениң сиясий мәһбус екәнлигимни бирдин билишти.Уларға сәп-селип қараватимән.Мән тонуйдиған бир нәччә жигитләргә көзүм чүшти.Өзәмни кичикинә болсиму йеник һис қилғандәк болдум.

   -Һой,Қәйсәрмусән?!-деди мән тонуйдиған балилардин бирси.-Кәлә,бу яққа өтә!

   У көрсәткән орунға берип жайлаштим. Течлиқ-аманлиқ сораштуқ.

   -Сени немә үчүн қолға алди?-сориди йәнә бир тонушум.

   -Сиясий жинайәтчи дәп.-қисқила жавап бәрдим.

   -Немә,бирәр чоң мәсилә чиқарғанмедиң?

   -Мениңдә немә қилған мәсилә болсун. Мән оқумиған,алий мәктәп пүтүрмигән турсам,сиясий ишларға арилашқидәк мениңдә билим-сәвийә нәдә дәйсән? Күнигә бәш-он койни аран тепип жан беқип жүргән елип-сатар турсам.-дегән сөзни қилдим.

   Буниңдин илгири мән «түрмә-зинданлардиму шипионлар көп.Улардин сақ болмисаң болмайду. Көрүнүштә улар жинайәтчи,әмәлиятта болса,мәһбусларниң арисиға киргүзүп,қошуп қойған чоң сатқунлар,мунапиқ,хаинлар. Әң дәһшәтлиги әшулар...» дегәнгә охшаш сөзләрни көп аңлиғанмән. Шуниң үчүн артуқ сөзлимәс керәк. Артуқ бир еғиз сөзүң,өзәңгә дүшмән. Бешиңға түгүмәс бала-қаза елип келиши турған гәп.

   -Унчилик дәп кәтмә әнди.Сәнму мошу Ғулжиниң мән дәп жүргән оғул балилириниң бирси! Гәп алий мәктәп пүтүргәндила әмәс?

   -Көп махтавәттиң.Мән унчилик махташқа әрзимәймән.-дедим.

   -Хош,шуниң билән,немә мәсилә бойичә түрмигә чүштиң?-деди у.

     Төрт күн илгири,әтигәндә сақчилар өйимизгә келип «Сән чәт әл радиосини аңлайсән. Чәт әл жаһангирлириниң вәтинимизгә қариши тәшвиқатлирини у йәр,бу йәрләрдә хәлиққә тәшвиқ қиливатисән! Биз сени көптин бери күзәткән едуқ. Сән һазир радио аңлап чиқтиң. Биз машиниға орнитилған радар арқилиқ һәммини билдуқ» дәп қолумға койза салди.Әмәлиятта мән чәт әл радиосини әмәс,өзимизниң Шинжаң радиосини,Мәркизий хәлиқ радио станцияси хәвәрлирини аңлиған едим.Униң үстигә «февраль вақиәсини кәлтүрүп чиқарған миллий бөлгүнчи,әшәддий унсурларниң қуйриғисән!»дегәнгә охшаш әйипләр билән әйипләватиду!...

   Камеридики жинайәтчи мәһбусларниң һәр хил соаллириға шу териқидә жавап қайтурдум,халас!

 

   Шуниң билән мениң түрмә һаятим мошу камеридин башланди.

   Мән сиясий мәһбус болғанлиғим үчүн путумда кишән. Сиясий мәһбусларниң һәммисиниң путиға кишән селиниду. Сәккиз килограммлиқ,он килограммлиқ,он икки килограммлиқ зәнжир кишәнләр. Шәһәрлик сақчи идарисида мениң путумға селинған он икки килограммлиқ кишән өзгәртилгини йоқ,елинғини йоқ. Һәр икки айиғимниң ошуқлирини қаттиқ төмүр ғажап қанитип,яра қиливәткән еди.

   Түрмидики сиясий мәһбусларға қариғанда,оғрилиқ қилип,уруш-жедәл чиқирип,хотун-қизларға басқунчилиқ қилип яки башқа жинайәтләр билән соланғанларға бир аз йеникчиликләр бар. Уларниң путиға кишән селинмайду. Уларни вақти қәрәлидә ата-аниси,туққанлири билән көрүштүриду. Уларниң елип кәлгән йемәк-ичмәк,азду-тола ақчилирини қобул қилиду,әкирип беришиду. Ақча болғанда,жәмийәттә қоллиниватқан дөләт пули әмәс,түрмә өзиниң қәғәз ақчиси. Сирттин киргән пулни түрминиң қәғәз ақчисиға алмаштуруп бериду. Униңға түрмә ичидики мәхсус навайханидин нан сетивелишқа,кичикинә дукандин тамака-сәрәңгә вә ушақ-чүшәк нәрсиләрни елишқа рухсәт қилинған. Әнди сиясий мәһбуслар болса,булардин тамамән мәһрум. Сиясий мәһбусларни һеч ким билән көрүштүрмәйду. Демәк,сән сиясий мәһбус аталдиңму,түрмидә сениң дост-ағинәңму,ич-сир ейтишидиған,һал-муңиңға йетидиған сирдишиңму, сөһбәтдишиңму болмайду. Сениң билән түрмидики жинайәтчиләрниң бирәрсиниң сөзлишип,йеқин жүрүп қалғинини көрүп,байқап қалидиған болса,у чағда,у жинайәтчини сораққа әкиривелип «Әву сиясий мәһбус билән қандақ мунасиветиң бар? Уни қачандин бери тонуйсән? Сән уни тонуғандин кейин,демәк,сениңму у әшәддий унсур билән бағлинишиң бар дегән сөз!... Силәрниң мәхситиңлар немә? Немә тоғрилиқ сөзләштиң? У немә деди?...»дегәнгә охшаш түгүмәс соаллар билән уруп,қийнап азаплайду.Шуниң үчүн адәттики жинайәтчиләр сиясий мәһбуслардин өзлирини чәткә тартиду,сөзләшмәйду,сөзлишиштин,йеқин жүрүштин қорқишиду. Демәк,сиясий мәһбусниң түрмидә бирәр йеқини,ағиниси болмайду.У ялғуз,тәнһа!

 

   Аридин бир һәптә өтүп,бир күни йерим кечидә камериниң төмүр ишиги шарақлап ечилдидә,икки гундипай кирип кәлди.

   -Қәйсәр Аблимит! Тур орниңдин,маң бу яққа?!-дәп буйруқ қилди.

   Орнимдин турдимдә,гундипайниң алдиға чүштүм.

   Камеридин елип чиқиши билән гундипайлар икки қолумға койза салдидә;

   -Зо!-деди қопаллиқ билән.

   Гундипайларниң бирси алдимда,бирси кәйнимдә.Иккисиниң оттурисида ташқарқи ишик тәрәпкә қарап узун коридорда аста келиватимән.Икки путумдики еғир кишәндин қәдәмлиримни тез йөткәлмәттим.Аяқлиримни һәр қетим көтирип басқинимда,төмүр зәнжирләр бир-бирсигә урулуп, «шарақ-шуруқ,шарақ-шуруқ» аваз чиқирип,түн жим-житлиғини бузуп турғандәк еди.

   Гундипайлар мени һойлиға елип чиқишти. Түрмә һойлиси электр чирақлириниң нурида йоп-йоруқ екән.Бир һәптигә йеқин сесиқ камериниң ичидә йетип,таза һавани жутушқа зар болғанлиғимдин,Ғулжиниң кечилик таза һавасини тәшналиқ билән қенип-қенип жуттум. Билинә-билинмәс чиқиватқан кечилик салқин мәйин шамалниң үзүмгә урулиши билән пүтүн теним,вужудим бир раһәтлинип қалғандәк болди...Аһ,немә дегән раһәт! Мошундақ таза һавани жутуп,нәпәс елиштин артуқ раһәт болмиса керәк?..Асманға қаридим. Сансиз юлтузлар көк тога үстигә чечилған үнчә-маржанлардәк чақнап туратти. Немә дегән гөзәллик?!...

   Балилиқ дәвирлирим лап қилип көз алдимдин өтүшкә башлиди.

   Есимни билгинимдин башлап мән юлтузларни яхши көрәттим. Мошундақ юлтузлуқ кечиләрдә ялғуздин-ялғуз,узақтин-узақ асмандин көз алмай,көктики сансиз юлтузларниң бәс-бәс билән чақнашлирини тамашә қилип тойматтим. Анамниң унимиғиниға қаримай «Һай балам,ялғуз йетиштин қориқмамсән?...Қар бесип қалиду. Уйқулуқта жиқилип чүшүп кәтсәң,немә болиду?..Худайим сақлисун,қой балам,болмайду!» дегинигә көнмәй,унимай,орун-йотқинимни елип,өгүзгә чиқивелип,қой-кала еғилиниң үстидики бедидә йетип,ухлаттим.

   «Бопту,мәйли. Бу тинжиқта өйдә ятқандин,таза һавада ухлиғини яхши.Һеч зийини йоқ»дәтти атам.

   Шуниң билән мән яз күнлири өгүздә йетип ухлашни,көктики сансиз юлтузларни,толун айни тамашә қилишни адәткә айландуривалған едим. Өгүздә йетип ухлашниң пәйзи башқичә еди. Тағдин келиватқан кечилик салқин мәйин шамал үзлириңни,чачлириңни аста сийпап,саңа һөзүр-һалавәт беғишлайду. Астиңдики,баш-айиғиңдики,икки йениңдики бедә-чөпләрдин гүпүлдәп келиватқан әжайип хуш пурақлардин нәпәс елип тоймайсән. Әтрап тип-тинич. Һәммә түн уйқусиға чөмгән.Қайси бир һойлилардин келиватқан иштларниң уйқулуқ һавушуп қоюшлирини аңлиғач,оңдаңға йетивелип көктики өзәң яқтурған,яхши көргән әң чоң,әң жилвидар юлтузларға мәһлия болған һалда улар билән ичиңдә,ғайиванә гәплишишниң,сирдишишниң өзи бир раһәт,әжайип! Башқиларға қандақ,билмәймән,амма саатлап-саатлап,һәтта ухлап қалғичә юлтузларға қарап йетиш мән үчүн башқичила бир дуния еди!...

   Юлтузларни немигә бунчә яхши көрүмән, билмәймән. Болупму, йәттә юлтуз мән үчүн бөләкчила еди. Әшу йәттә юлтузни мән пәқәт юлтузлуқ кечидә,очуқ асмандила әмәс,күндизлириму,халиған вақтимда чоң таш әйнәктики өз әксимдә көрүп тураттим...

   -Апа,дада,қараңлара,асмандики йәттә юлтуз мениң бойнумда туриду?!-дедим бир күни һәм әркиләш һәм махтиниш билән.

   -Немә дәйдиғансәну,балам?-деди анам һәйран болған һалда.

   -Мана,қараңлар!-дедим көйнигимниң яқисини кәң ечип,бойнумниң оң тәрипини қолум билән көрситип.

   -Һой,аниси,раст,көктики йәттә юлтуз оғлумизниң бойнида турмамду?!-дадам қизиқип қарашқа башлиди.-Бир,икки,үч,..йәттә! Топ-тоғра йәттә. Йәттә юлтуз йәттә қара мәң болуп,оғлумизниң бойнида өз әкси бойичә туриду! Сән көрмигәнму буни,аниси?

   -Немә дәйдиғансиләрду,-дәп анам ерәңсизлик билән бойнумға қариди.-Вай товва,асмандики йәттә юлтуз!...Мошу кәмгичә қандақларчә байқимидим буни?

   -Бу бир яхшилиқниң аламити,-деди атам мәғрурлуқ туйғуси билән.- Дуния яралғандин бу ян йәттә юлтуз бирла жайда чақнап туриду. Улар йә көчмәйду,йә өчмәйду. Йәттә юлтузни үкәр дәпму атишиду. Илгәрки заманларда йәттә юлтуз шимални,жәнупни,ғәрипни,шәриқни көрситип беридиған қибләнаминиң ишини атқурған. Карванлар баридиған мәнзилини әшу йәттә юлтузға қарап бәлгүләр еди...

   Атамниң бу сөзлиридин кейин мән техиму мәғрурлинип кәттим.

   -Асмандики йәттә юлтузниң өз әкси бойичә оғлумизниң бойнида пәйда болуши,бу бир изгүликниң бешарити.-дәп һаяжан билән сөзләп кәтти атам.-Мениң бу әқиллиқ балам чоң болғанда,Аллаһ буйриса,адәмләр һәвәс қилғидәк чоң адәм болиду!

   -Илаһим,ағизлириға шекәр,-деди анам башлиримни сийпап,пешанәмгә сөйди.-Яратқан егәм бу ялғуз көз нуримизниң өмрини бәрсун,тоғра бала-қазалардин сақлиғай! Қәйсәрженимниң тәлийигә Аллаһ бизниң өмримизни узақ қилғай!

   -Аллаһ буйриса, мән оғлумни оқутуп,яхши адәм қилимән. Мениң оғлум әдәпсиз балилардин әмәс,әқиллиқ,зерәк бала.У оқушни яхши көриду. Шундақму,оғлум?...

   Бу сөзләрдин кейин атамни техиму яхши көрүп кәттим. Әркиләп ,бойниға есилдим. Үзлиригә чокулдап сөйдүм.

  -Мән яхши оқуймән. Чоң болғанда чоң башлиқ болимән!-дедим атамниң сөзлиридин роһлинип.

-Илаһим,ағзиңға шекәр,оғлум,-дәп анам мени бағриға мәккәм басти...

   Атамға бәргән вәдә бойичә яхши оқудим. Атам зияли киши болғанлиқтин,һәр күни кәчтә өйдә қошумчә дәрис өтәтти. Нәләрдин тепип келәттикен,билмәймән, «оқиғин,бу яхши китап»дәп,маңа тарихий,әдәбий китапларни көпләп әкилип берәтти. Бир китапни оқуп тамамлишим билән атам әшу китаптин алған тәсиратлиримни ейтип беришимни соратти. Мән баштин ахир сөзләп берәттим. Бәзидә ата-бала иккимиз бәс-муназиригә чүшүп кетәттуқ.

   -Китап оқуш дегән яхши нәрсә,оғлум,-дәтти атам һәр қачан.-Китапни қанчә көп оқусаң,зеһниң шунчә ечилиду. Сәвийәриң ешип,дуния қаришиң кеңийиду. Һаятқа немә үчүн кәлгәнлигиңни,немә үчүн,ким үчүн яшишиңни,қандақ яшишиңни биливелишиңда китапниң әһмийити наһайити чоң, оғлум.-дәп мени әдәбий әсәрләрни,тарихий,сиясий китапларни көпләп оқушқа үндәтти.

   Оттура мәктәпниң ахирқи синиплирида оқуватқан вақитлирим еди.

   Бир күни атам билән өтмүш тарихимиз һәққидә,бүгүнки мүшкүл тәғдиримиз тоғрисида узақ сөзлишип,бәс-муназиригә чүшүп кәттуқ. Атамниң һеч кимгә охшимас әжайип бир алаһидилиги,хусусийити бар еди.У болсиму,чоң-чоң мәсилиләр бойичә,алдидики он бәш-он алтә яшлиқ оғли билән әмәс,чоң бир тарихчи,сиясион,әдәбиятчи,зияли-кадир билән сөзләшкәндәк,мән билән бәс-муназиригә чүшүп кетәтти.

   -Ата,мән бир нәрсини задила чүшүнәлмәйватимән?-дедим шу күнки сөһбәттә,мени нәччә вақиттин бу ян ойландуруп келиватқан мәсилиләр һәққидә сөз башлап.

   -Хош,оғлум,сән чүшәнмәйватқан,у қандақ мәсилә?-деди атам мениңдики қизиқишларға,болупму өтмүш тарихимизға аит мәсилиләрни әтраплиқ билишкә қизиқишимдин толиму рази болған һалда.-Қени ейтә,оғлум,қулуғим сениңдә.

   -Ата,сиз маңа,биз уйғурларниң тарихий бойичә бәргән дәрислириңиз,һәм шундақла тарихий китаплардин оқуп билгиним шу болдики,биз уйғурлар мошуниңдин бәш миң жил илгири улуқ Оғуз империясини қурған екәнмиз,-дәп кичикинә хатирә дәптиримгә йезивалған төвәндики сөзләрни оқуп бәрдим.- «Улуқ Оғуз империясидин кейин Бүйүк Һун империясини,Бүйүк Көк түрк империясини,Улуқ Уйғур-Орхон дөлитини,Уйғур Идиқут ханлиғини,Уйғур Қариханийлар хақанлиғини,Сәидийә ханлиғини,Бәдәвләт дөлитини қуруп туруп,бүгүнки күндә өзиниң мустәқил Уйғур дөлитигә егә болалмай қелишиниң асасий сәвәплири немидә зади?».

   -Ярайсән,оғлум. Әқил-параситиңгә апирин!-атам бирдин роһлинип кәтти.-Мән дедимғу,мениң балам әқиллиқ,зерәк бала дәп?!...

   Атамниң бу махтишидин бешим асманға йәткәндәк болди. Толиму хошал болуп кәттим. Яхши нәрсиләрни сориған екәнмән.

   -Наһайити тоғра гәп қилдиң,оғлум. Барикалла саңа!-разимәнлик билән сөзлиди атам.-Биз уйғурлар,бизниң қәһриман әждатлиримиз миладиниң алди-кәйнидә сән ейтиватқан әшундақ қудирәтлик дөләтләрни,ханлиқларни қуруп,өчмәс парлақ мәдәнийәт яритип,инсанийәт дуниясиниң тәрәққияти үчүн зор аләмшумул төһпиләрни қошқан хәлиқмиз!

   Бизниң ата-бовилиримиз тарихтин бу ян илгири-кейин болуп көп динларға етиқат қилип кәлгән еди. Дәсливедә бизниң әждатлиримиз шаман диниға,андин зароастир диниға,андин мани вә нисториян диниға,андин будда диниға етиқат қилған. Әң ахирсида Ислам динини қобул қилғинимизға мана миң жилға йеқин вақит болуп қалди.

   Бизниң дөләтчилигимиздин айрилишимиз,уйғурлар Ислам диниға етиқат қиливатқан дәвирдә йәни Сәидийә ханлиғи дәвридин башланған,оғлум,-дәп ейтқан атам он алтинчи әсирниң башлиридин он йәттинчи әсирниң ахирлириғичә йәни йүз йәтмиш жилдәк Уйғурстан зиминида һөкүм сүргән Сәидийә уйғур дөлитиниң ағдурулушиға бирдин-бир сәвәпкар Аппақ ғожа болғанлиғини,униң «ишқийә», «исһақийә»дәп бир диндики бир милләтни,бир уйғурни икки мәзһәпкә бөлүп,уларни ақ тағлиқ ғожилар,қара тағлиқ ғожилар дәп иккигә бөлүп,адавәт,өчмәнлик,дүшмәнлик уруғини чачқанлиғини,қанлиқ қирғинларни кәлтүрүп чиқарғанлиғини,тәхт талишип,вәтинимизгә Жуңғар қалмақлирини башлап кәлгәнлигини,шуниңдин етибарән мана,йәни он йәттинчи әсирдин башлап хәлқимиз манжур-хитайларға мустәмликә болуп қалғанлиғини ейтип бәрди.

   -Ундақ болса,уйғурлар немә үчүн Аппақ ғожини пир тутуп,униң мазариға тавап қилишиду?-дәп соридим.

   -Һә,яхши соал қойдуң,оғлум,-дәп техиму қизип сөзләп кәтти атам.-Буниң һәммиси,биз уйғурларниң надан,қараңғу,саватсиз,саддә,техичила жаһаләттин саадәткә чиқалмай яшап келиватқанлиғимизниң ақивети! Аллаһға шүкри,һазир яхши тарихчилиримиз,тәтқиқатчилиримиз,язғучилиримиз йетишип чиқип,Аппақ ғожа дегәнниң ким болғанлиғини очуқ-ашкарә,дәлил-испатлар билән язмақта. Әндигинә хәлқимиз Аппақ ғожа дегән нәрсини убдан билип,чүшүнишкә башлиди. Билгәнләр,чүшәнгәнләр у хаин,мунапиқниң мазариға тавап қилип,сиғиниш әмәс,нәпрәт билдүриватиду. У Мунапиқниң мазариға түкүрип өтүш керәк!..

   Шуниңдин кейин атам Бәдәвләт уйғур дөлитиниң,1933-жили Қәшқәрийәдә қурулған Шәрқий Түркстан Ислам жумһурийитиниң вә 1944-жили Ғулжида қурулған Шәрқий Түркстан жумһурийити һәққидә узақ сөзләп бәрди.

   -Демәк,уйғурларниң бу дөләтлирини йоқатқан хитай империяси билән рус империяси екәндә?-соридим атамдин.

   -Шундақ,оғлум. Жигирминчи әсирдә икки қетим қурулған миллий мустәқил дөләтлиримиз мошу икки империяниң тил бириктүриши арқисида йоқитилди.-деди атам мениң өз тарихимизға бунчилик қизиқишимға һәвәси келип.-Сән һазирчә кичик,оғлум. Оттура мәктәпни пүтүрүп,алий мәктәпкә барғиниңдин кейин,бу соалларға өзәң техиму толуқ жавап тапидиған болисән. Шуниң үчүн,оғлум,яхши оқиғин,тил үгәнгин,йезиқ үгәнгин. Қанчә көп тил бисәң,қанчә көп йезиқ билсәң,шунчә яхши...Сениң келәчәктә оқумушлуқ адәм болушиңға ишәнчим камил!

   -Ата,мән Япониягә яки  Америкиға берип оқушни халаймән?

   -Барикалла,оғлум,барикалла! Әлвәттә,чәт әлгә чиқип оқуйсән. Чоң алим болуп келисән!...

   Атам мени бағриға бесип,чәксиз атилиқ меһри-муһәббити билән пешанәмгә сөйүп қойди. Мәнму әркиләп,атамниң бойниға гирә селип,мәңизлиригә сөйдүм...

   Бирақ,мениң арминим,атамниң үмүтлири әмәлгә ашмиди. Мәктәпни пүтүридиған жили атам жүрәк кесилидин туюқсиз вапат болди. Мениң арзу-арманлирим кумпәй-кум болди. Мениң,аилимизниң чоң түвриги өрүлди. Теғимиз ғулап чүшти. Мениң қанатлирим қайрилип сунди. Қанити сунған қуштәк учалмас болуп қалдим. Чәт әл бу яқта турсун,Үрүмчидики алий мәктәпләрниң бирәрсидә оқуш,алий билимлик мутәхәссис болуш имканийәтлиридин тамамән  айрилдим. Сәвәп,мениң алий мәктәптә оқушим үчүн аилимиздә,ялғуз анамда ихтисат йоқ еди...

   Мана әнди мән,балилиғимдин ата-анамға әркиләп,уларниң әркилитишлиридин өзәмни дуниядики әң бәхитлик бала һесаплиған һалда «Мән алий мәктәпләрдә оқуймән,чәт әлдә оқуймән,алим болимән,чоң башлиқ болимән!» дегән арзу-арманлар нәгә кәтти?!

   Мән һазир пут-қоллириға кишән,койза селинған бир мәһбусқа айлинип қалған едим!...

 

  -Бу яққа маң!-гундипайниң зәһәрхәндлик авази хияллирим жипини үзүп ташлиған еди.

   Сәскәнгәдәк болдум. Әтрапимға қаридим.Шерин хияллар билән һойлидики түрмә идариси бенасиниң алдиға келип қалғинимни сәзмәй қаптимән.

   Гундипайниң көрсәтмиси билән айиғимға селинған зәнжир кишәнләрни шарақлатқан һалда қәдәмлиримни аста бастим.Улар мени биринчи,иккинчи,үчинчи пәләмпәйни айлинип маңғузуп,оң қол тәрәптики йәр асти өйлиригә елип кирди. Бу йәрдә қатарсиға алтә-йәттә ишик туратти. Иккинчи ишикни ечип «кир!»деди. Ичкиригә қәдәм бастим.

   Анчә чоң болмиған бу сорақхана қип-ялиңач дегидәк еди. Униң ичидә бир үстәл,бир нәччә орундуқ туратти. Икки хитай билән бир уйғур сорақчи тамака чекишип олтирипту.

   -Һә,елип кирдиңларму?-деди сорақчилардин бирси мени елип киргән икки гундипайға қарап.

   -Елип кирдуқ,-деди гундипайларниң бирси.

   -У яққа өт!-деди иккинчи гундипай.

   Униң ишарити билән жуқуриға—тамниң түвигә берип турдим. Бу йәрдә мени олтарғузидиған орундуқ йоқ еди. Тик турдим. Көзим бирдин оң тәрипимдики тамға қатар есип қойған узун тасма қамчиға,ток калтигигә вә резинка калтәкләргә чүшти. «Бу йәрдә момамниң момисини көрүдиған охшаймән?»-дәп ойлидим.

   Шәһәрлик сақчи идарисиниң йәр асти сорақ өйидики уруш,қийнап-азаплашларни көргүнүм үчүнму анчә қорқуп,ваһимигә чүшкиним йоқ.Өзәмни бечариләрчә әмәс,дадил тутушқа тириштим. Ямини кәтсә, уруп-соқисән,бирақ өлтүриветәлмәйсән?.. Чидаймән! Бәрибир урисән,раст гәп қилсамму урисән,ялған гәп қилсамму урисән. Маңа қоюливатқан гуна-әйипләрни бойнумға алдим,демәк,мән миллий бөлгүнчи,әшәддий унсур,сиясий жинайәтчи! У чағда һалимға вай...Һәр һалда,бу әбләхләргә жипниң учини көрсәтмәс керәк. Һазирчә жип учини тапалмайватиду. Бу яхши.Тепип,тутупла алса,у чағда иш чатақ...

   -Хош,нәччә күндин бери яхши ойланғансән?-деди сорақчиларниң башлиғи көз әйнәклик хитай қолини кәйнигә қилған һалда мениң алдимдин у яқ,бу яққа меңип.-Әң яхшиси,һәммини очуқ ейт? Билгәнлириңни,көргәнлириңни,аңлиғанлириңни,һәммисини ейтсаң,саңа йеникчилик болиду!

   -Шу чағда мән немини ейтишим керәк?-өзәмнм хупсәнликкә салдим.

   -Ғулжида февраль вақиәсини кәлтүрүп чиқарған Абдусалам Қари билән Абдухелил Абдумежит,Турсун Сәләй билән Ибраһим Исмаил вә Абабәкри Абдумежит охшаш миллий бөлгүнчи,әшәддий унсурлар билән қачан,қәйәрдә ака-ука болуп достлашқан едиң?-деди қошумисини түрүп.

   -Мән уларниң бирсиниму билмәймән,тонумаймән! Силәр мени башқа бирси билән чаташтүриватқан болсаңлар керәк?-дедим илгәрки сөзимни қайтилап.

   -У унсурларниң һәммиси һазир қолға чүшти.Түрмидә. Сениңму өзлири билән бир сәптә екәнлигини ейтишиватиду!...

   -Яқ,бу төһмәт! Мән уларниң һеч қайсисини билмәймән,тонумаймән!-дедим жиддий қияпәттә.

   -Сән мәшрәп оюнлириға,футбол оюнлириға қатнаштиңғу?-деди у көзлиримгә миқтәк қадилип.

   -Қатнашқиним раст. Мәшрәп дегән уйғурларниң қедимидин келиватқан миллий оюнлириниң бирси. Мәшрәп дегән,у бир мәктәп. Адәмләрни,болупму яшларни яман йоллардин жирақ болушқа,һалал болушқа,таза болушқа,жәмийәткә лайиқ болушқа,жәмийәткә хизмәт қилишқа,ичимликкә,чекимликкә,һәр хил яман иләтләргә қариши турушқа чақиридиған,тәрбийиләйдиған жай. Униң немиси яман? Шуниң үчүн мәнму нәччә йүзлигән яшлар қатарида мәшрәп оюнлириға бир нәччә қетим қатнашқиним,у раст!

   Футбол оюниғиму қатнаштим. Футбол дегән тәнтәрбийәниң бир түри.Мәктәпләрдә биринчи синиптин башлап оқуғучиларни футбол оюнлири билән чениқтуридиғу? Һәммимиз футбол оюнлирини ойнап чоң болдуқ. Дөлитимиз қанунида футбол ойнашқа рухсәт йоқ,дегән көрсәтмә нәдә бар? Шуниң үчүн мән футбол оюнлириға қатнашиним раст. Мән қилған ишни қилдим дәймән,қилмиған ишни қилмидим дәймән. Мәшрәп ойниғиним,футбол ойниғиним үчүн мени сотлисаңлар сотлавериңлар!-дәп сөзлидим өзәмни мәғрур тутушқа тиришип.

-           Һой,сән хелила сайрайдиған болуп қапсәнғу?!-дәп сорақчи алдимға һөрпүйүп кәлди.

-           Мән силәрниң сорақлириңларға жавап бериватимән,-дедим.

-           Демәк, сән,Абдусалам Қари,Абдухелил Абдумежит билән ака-ука дост әмәс,шундақму?

-           Шундақ.Мән уларни мәшрәп,футбол оюнлири вақтида көрүп қалаттим. Бирақ,улар билән бирәр қетим сөзлишип көргән әмәсмән!

-           Башқа жайларда көрмәттиңму?

-           Яқ!

-           Ялған ейтиватисән! Сән әшуларға охшаш бир группа миллий бөлгүнчиләр,әшәддий унсурлар билән бир сәптә болуп кәлгиниңни,уларниң мәхпий мәжилислиригә көп қетим қатнашқанлиғиңни билимиз. Биздә йетәрлик мәлумат,фактлар бар!

-              Буларниң һәммиси ялған,төһмәт!

              Көз әйнәклик бу сорақчи хитай терикишкә башлиди.

-             Анаңни...явайи! Раст гәп қилмиғиниңни мән көрәй!-дәп йенидикисигә ишарә қилди.

             У тамда қатарсиға есип қойған жазалаш қураллириниң ичидин ток калтигини алди. Алдимға девәйләп кәлдидә,ток калтигиниң учини оң биқинимға тирәп туруп;

-              Раст гәп қиламсән,йоқ?!-қулиғим түвигә вақириди.

-              Мән раст гәп қиливатимәнғу...

              Ток симлири бир-бирсигә тәккәндә пәйда болидиған учқун кәби калтәкниң учи парс-пурсла қилдидә,пүтүн тенимгә ток меңип,силкинип кәттим...Жиқилип чүшүшкә азла қалдим.Баш-көзүм айлинип,көз алдим қараңғулишип,өзәм бир қисмила болуп кәттим...Биқиним лаза сәпкәндәк ечишип кәтти.

   - Хош,әнди раст гәп қиламсән,йоқ?! Гунаһиңни,әйивеңни бойниңға ал,болмиса...

   - Мениңдә һеч қандақ гунаһ,әйип йоқ!

   - Әйип йоқ емиш,гунаһ йоқ емиш?!-у мәсхирилик билән шундақ дедидә,ток калтигиниң учини пешанәмгә тәккүзүп туруп вақириди.-Раст гәп қиламсән,қилмамсән?!

   -Мән раст гәп қиливатимәнғу,-дәп ялвурғандәк қилдим.

   «Парс-пурс» қилип көзлиримдин,пешанәмдин от-учқунлар чиқип кәткәндәк болди.

Билмәймән,оңдамға гүпла қилип жиқилдим. Бешим баш әмәс,қапақ болуп қалғандәк еди. Көйүп-ечишиға,жиңнә санжиғандәк ағришиға чидаш мүмкин әмәс еди...Башлиримни һәр ян уруп,иңрап-толғинип ятимән. Қанчә яттим,билмәймән.

   -Тур орниңдин!-вақириди у қолидики ток калтигини көзлиримгә тиққидәк йеқин апирип.

   Орнимдин тәсликтә турдум.

   -Һәй,ука!-деди уйғур сақчи маңа ичи ағириватқандәк қилип,-һәммини ейтипла қутулмамсән булардин?

   -Сән маңа уйғурчә сөзлимәй,хәнсучә сөзлисәңму болиду,булар толуқ чүшиниши керәк?!-дедим униңға вә хиялимдин шундақ сөзләр кәчти; «Сениң қолуңдин немә иш келәтти. Сән турған бир қочақ. Бу «акилириң» қил дегәнни қилисән,қилма дегәнни һәргиз қилмайсән. Қилалмайсән. Қилиш қолиңдин кәлмәйду,күч-қудритиң йәтмәйду,һоқуқиң йоқ! Сән бир жан бақар бечарисән,буларниң қол чомиғисән!...Мүмкин сән яхши адәмсәнду.Өз қериндашлириңниң таяқ-калтәк астида мошундақ қийнилип-азаплинишлирини көрүп турғиниңда жүрәк-бағриң езилар,аһ урарсән,һәсрәт чекәрсән? Бу зомигәрләрниң вәһшиликлиригә нәпрәтлинәрсән,ғәзәплинәрсән!...Сениң қолиңдин бизләргә ярдәм келиши чамалиқ,умумән кәлмәйду. Буни биз билимиз, сәнму билисән. Бизгә охшаш мәһбусларни сорақ қилғанда,саңа охшаш һоқуқсиз бир уйғурни һоқуқдар,халиғинини,хиялиға кәлгәнни қилидиған әву жумуқ көз һоқуқдарларниң арисиға қошуп қоюши,бу бир рәңвазлиқ,алдамчилиқ,мәккарлиқтин башқа нәрсә әмәс. Көрдиңму булар қандақ,уйғурни уйғурға урғузуп қоюп тамашә көрүшиду! Шуниңдин раһәтлиниду,һөзүрлиниду! Мәйли,немә болса,шу болсун,өз қериндашлириңға қаттиқ қоллуқ,монуларға охшаш таш жүрәклик қилмисаңла,бизләрни жазалашқа кәлгәндә,булардин ашуривәтмисәңла болғини?! Сорақ вақтида,мәйли,урсаң уривәргин,қийнисаң қийнавәргин,бу сениң вәзипәң,хизмитиң. Буниңдин биз унчилик хапа болуп кәтмәймиз. Һәр һалда,булардин ашуривәтмисәңла болғини,вижданиңни сатмисаңла болғини? Сәвәп,һәр ишниң сориғи болиду. Шуни унтимисаңла болғини. Заман мундақла өтмәйду,шуни ойлап қой.Бу өтнә аләм!...

   Мениң «уйғурчә сөзлимәй,хәнсучә сөзлисәңму болиду!»дегән сөзүм униңға еғир кәлгән болса керәк,чирайи өзгүрүп кәтти. Қошумилири түрүлди. Униң, башлиқлириниң алдида хизмәт көрсәткүси кәлдиму,билмәймән,жәһли чиқип вақириди. Хитайчә сөзлиди.

   -Сән анаңни...,тирәжәп туривалидиған ешәкниң өзи екәнсән!...

   Сөз қайтурмай жим-жит туривалдим.

   Көпүнчә вақитларда,сорақ ишлирида улар мошундақ усулларни қоллинишқа бәк уста еди. Жисманий жәһәттин ажиз мәһбуслар бәзи вақитларда уйғур сақчи,сорақчиларниң чирайлиқ сөзлиригә,ич ағритип ейтқан «меһриванлиқлириға» алдинип,қилмиған жинайәтлиригиму ихрар болуп қалаттидә,гунаһ,әйиплирини техиму еғирлаштуруп алатти. Бундақ ишлар маңа мәлум болғанлиқтин,сорақханиларда хитайлар билән биллә болидиған уйғур сақчи,сорақчиларниң ич ағритип,,ярдәм қилмақчи болуп ейтқан сөзлириниң бирсигиму ишәнмәттим. Ишәнмигиним үчүн шу күнки сорақ вақтида башлиғиниң ишарити билән уйғур сорақчи тамда есиғлиқ турған узун өрүм қамчини қолиға алди. Икки гундипай мени тамға йеқин апарди. Кишәнләнгән путлиримни тепип,икки айиғимни керип турғузди. Икки қолумни егиз көтәргүзүп,икки яққа керип,алқанлиримни тамға чаплап турғузди.

   Узун өрүм қамча «тарс-турс»қилип ғол,дүмбилиримдә сойлашқа,ойнашқа башлиди...

   Ағриққа чидимай вақираватимән. Башмалтақтәк өрүлгән тасма қамча тәккән жайлар чидиғусиз ечишатти,көйүп ағиратти.

   Тарсилдап тегиватқан қамча зәрбисигә чидимай қеливатқан ғол-дүмбилирим еғирлишип,өзәм дәрмансизлинип,дирилдәп титирәватқан аяқлирим бәстимни көтүрәлмәй,тамға чаплашқинимчә,төвәнгә сирилип чүшүп кетиватимән...

   Бир чағда тизимчә олтирип қалдим. Мәңзим соғ цемент тамға чаплишип қалғандәк еди. Соғ тамдин йүзим арқилиқ пүтүн тенимға кичикинә бир арамлиқ кириватқандәк болатти...

   Мени қамча билән уруп,ғол-дүмбилиримни чәк-чәк йеривәткән уйғур сорақчи еди.

 

   Сорақ йәнә давам қилди.

   -Хотәнлик Абабәкри Абдумежит билән қачан,қәйәрдә тонушқан едиң?-деди көз әйнәклик хатай сорақчи.

   -Уни тонумаймән,билмәймән,-дедим аранла.

   -Яқ,сән билисән. Уни яхши тонуйсән,униң билән көп мәжилисләрдә биллә болғансән?!-дәп вақириди у.

   -Силәр мени башқа бирси билән чаташтуриватқан болсаңлар керәк?

   -Һәй жаһил,билгәндин,тонуғандин кейин билимән,тонуймән демәмсән?!-дәп жәһли чиқип вақириди уйғур сақчи...

   Сорақ шу хилда давам қилди. Улар мени Абдусалам Қари,Абдухелил Абдумежит,Абабәкри Абдумежит,Турсун Сәләй,Ибраһим Исмаиллар билән бирликтә жәмийәттә муқимсизлиқ пәйда қилип,бир мунчә қалаймиқанчилиқларни чиқарған миллий бөлгүнчи,диний әсәбий,әшәддий унсурларниң қуйриғи болғанлиғимни тән алдуруп,ихрар қилдурушқа,шу арқилиқ маңа сиясий қалпақни кийгүзүшкә қанчә һәрикәт қилмисун,уларниң қалпиғи мениң бешимға тоғра кәлмәтти. Қалпақ бирдә чоң,бирдә кичик болуп қалатти. Умумән,қалпақни кийгүзәлмәтти. Әгәр мән сәлла ажизлиқ қилсам,уларниң уруп-қийнашлириға бәрдашлиқ берәлмәй қалсам,демәк,у чағда қалпақ бешимға тоғра кийилип қалиду дегән сөз. Шуниң билән иш тамам!...Бу дозақтин өлүп қутулмисам,тирик қутулалмаймән.Тирик қалғанниң өзидә пүтүн һаятим түрмә-зинданларда өтүши чоқум. У чағда мени узақ муддәтлик яки муддәтсиз түрмә жазасиға һөкүм қилиши турған гәп! Шуниң үчүн мән бирла сөздә туривалаттим. Билмәймән,тонумаймән! Терикип жәһли чиққан сорақчилар мени айимай уратти. Қийнап-азаплатти. Анаңдин туғулғиниңға вайжан дегүзәтти,чеқиртиветәтти. Бирақ,сениң қанчә вақирап,чеқирғиниң бу йәр асти сорақханисидин йәр үстигә--ташқириға аңланматти.

   Мени ихрар кәлтүрүп,товва қилдуралмиған сорақчилар бир чағда ток калтигини йәнә ишқа салди. Ток калтиги билән жан йеримгә ток урди...Ағриқ азавиға чидимай қаттиқ чеқирап кәттим. У чағдики ағриқни сөз билән йәткүзүшкә тилим ажизлиқ қилиду. У дәһшәтни яратқан егәм әзиз бәндисигә көрсәтмисун дәймән!

   Ток  калтиги билән жан йеримгә иккинчи қетим ток урғинида оңдамға учуп чүштүм...Чала боғузланған калидәк тепирлаймән.Путлиримдики зәнжир кишәнләр шарақлайду.

   Бир чағда бир челәк суни үстүмгә чачти. Кичикинә арам алғандәк болдум. Муздәк цемент үстидә оңдамға ятимән. Көзлирим сорақчиларға қадалди.Улар путлирини алмаштурған һалда тамака чекишип,параңни дөң соқушуп олтиришатти. Арилап-арилап мән тәрәпкә қарап қойиду. Икки гундипай икки тәрипимдә қоллирини кәйнигә қилип туратти.

   Аридин хелә вақит өтти.Мени турғузди. Сорақ йәнә башланди.

   Икки айиғимда жан йоқ,дирилдәп титирәйду. Икки путумниң тимақлиридин тартип,бешимдики чачлиримғичә өзәмниң әмәстәк еди...Өзәмни бир түрлүк һис қилаттим. Тән-тенимгә тариған бир түрлүк ағриқтин туруп-турупла сәскинип,шүркинип титирәп кетәттим. Барғансери дәрмансизлинип,көзлирим йепилип,һелидин-һелиға бешим төвән чүшүп кетиватқандәк қилатти. Өзәмни оңдамға ташлап,соғ,муздәк цемент үстидә пут-қоллиримни узун сунуп ятқум келәтти. Шу чағда мән үчүн әшуниңдин артуқ раһәт йоқтәк еди...

   Икки ғолум үстигә кәйни-кәйнидин вақ-вуқ қилип тәккән резинка калтәктин кейин дәрру өзәмгә кәлдим.

   -Қени ейтә,чәт әл радиолирини тиңшиғиниңға ихрармусән?-дәп вақириди сорақчи хитай.

   -Мән пәқәт Шинжаң радиосини,Мәркизи хәлиқ радиостацияси хәвәрлирини тиңшаймән!

   -Америка жаһангирлириниң радиолириниму тиңшайсәнғу?-дәп вақириди.

  - Яқ,уни билмәймән!

   -Ялған ейтиватисән! Сән дайим чәт әл радио хәвәрлирини тиңшап,жаһангир дөләтләрниң бизгә қариши тәшвиқатлирини аңлап,ағинилириңгә,тонуш-билишлириңгә дайим йәткүзүп турисән. Шу арқилиқ дөлитимизгә қариши тәтүр тәшвиқат ишлирини елип бериватисән!...

   - Яқ,буларниң һәммиси төһмәт!-дедим қәтьийлик билән.

   Качитимға тәккән шапилақтин көзлиримдин от чиқип кәткәндәк болди...

   Сорақ шу хилда давам қилип,биринчи күнки «ихрар қилдуруш» жазаси төрт сааттин артуқ вақитқа созулди. Мениңдин һеч қандақ бир ениқ жавап алалмиған,мени товва қилдуруп,ихрарға кәлтүрәлмигән улар һерип-чарчиған болса керәк,бир чағда көз әйнәклик сорақчи хитай;

   -Вақит хелә болуп қапту,болди қилайли,дәм алайли,-деди вә гундипайларға қарап.-Мону жаһил унсурни әкириветиңлар!-дәп чиқип кетишти...

 

   Йәр асти сорақханисидин сиртқа чиққичә болған үч айланма пәләмпәйдин көтирилгичә һеч һалим қалмиди. Бир нәччә қетим жиқилип чүшүшкә тасла қалдим. Гундипайларниң бирси тутувалмиғинида,пәләмпәйдин домулап пәскә чүшүп кәткән болар едим. Уларниң мән бечаригә азирақ болсиму ичи ағирип қалдиму билмәймән,иккиси икки қолтуғимдин йөләп,жуқуриға елип чиқти.

   Түрмә һойлиси йәнила йоп-йоруқ еди. Сәһәрниң салқин һавасидин қенип-қенип жуттум. Кичикинә йеникләп қалғандәк болдум...

   Гундупайлар мени йөләп-йөләштүрүп дегидәк камериға елип киришти.

   Төмүр ишикниң шарақлап ечилишидин ойғинип кәткән мәһбуслардин бир нәччиси башлирини көтүрип,ишик тәрәпкә қарашти. Мән йеңидин меңишқа башлиған балилардәк тәмтиләп,аяқлиримни аран-аран бесип,бүглүкниң четигә өзәмни ташлидим. Аяқлиримни һәр бир көтүрип басқинимда,зәнжирләрниң бир-бирсигә урулушидин чиқиватқан «шарақ-шуруқ,шарақ-шуруқ»  авазлар камеридики өлүм жим-житлиғини бузуп турғандәк билинди маңа.

   -Бу яққа қиңғай,-деди мәһбуслардин бирси бешини көтүрип.-Қаттиқ урувәткән охшайдудә?

   -Һә-ә,-дедим аранла.-хапа болмай,су бәргинә маңа?

   -Һазир,һазир.-у орнидин дәрру турдидә,гиримсән йоруқ камериниң бир булуңидики үз-қол жуюдиған жайдики шүмәктин кружкида су елип кәлди.Муздәк суни гүпүлдәп ичивәттим.Тәшналиғим бесилип,кичикинә раһәтләнгәндәк болдим.

   -Мән ятай?-дедим.

   -Ят,ят.Арам ал!-деди униң маңа ичи ағирип.

                                              

*     *     *

   Тарақ-туруқ,ваң-чуңдин ойғинип кәттим.Һәммә орунлиридин турушқан екән.

   -Қандақ,яхшимусән?-һалимни сорашти камера ичидикиләр нөвәтму-нөвәт.

   -Аллаһға шүкри.-бешимни зорға көтүрип,орнимдин тәсликтә турдум.Қамча тегип чәк-чәк йерилған жайлардин чиққан қанлар қетип,көйнигимниң арқиси чаплишип қалған екән. Тенимниң һәрикәтлиниши билән көйнәк чаплашқан жайлар туз сәпкәндәк ечишип кәтти.

   -Хелә қаттиқ уривәткән охшайдудә? Бу гуйлар шундақ,айимайду!-деди мәһбуслардин бирси ич ағиртқандәк сөзләп.

   -Шундақ.-дедимдә,башқа гәп қилмидим. Артуқ гәп қилишниңму һажити йоқ еди. Һалиңни ейтқиниң билән улар саңа немә қилип бериду,қолидин немә келәтти. Уларниңму һәммисила саңа охшаш мәһбус,жинайәтчи! Бүгүн мениң бешимға кәлгән күн,әтә мошулардин бирсиниң бешиға чоқум  келиду.Келиватиду һәм...

   Орнимдин турдимдә,кишәнлик аяқлиримни зорға көтирип, «шарақ-шуруқ,шарақ-шуруқ» аваз билән бир бесип,икки бесип булуңдики таһарәт қилидиған жайға бардим. Узақ зәр төкүп,арамландим. Сүйдүгим қип-қизил рәңдә. «Ток калтәкниң тәсири болса керәк?»дәп ойлидим. Үз-қоллиримни жуюп,орнимға берип олтардим.

   Бир чағда төмүр ишикниң анчә чоң болмиған төшүкчиси шарақлап ечилди. «Саат сәккиз боптидә?»-дәп ойлидим. Мәһбуслар кружка,жавурлирини көтиришип,әшу төшүкчигә нөвәтму-нөвәт турушти. Әтигәнлиги беридиған тамиғи—қайниған,бәзидә чала қайниған су билән бир тал мома. Муштумдәк чоңлуқтики у момини алқиниң арисиға елип сиқсаң,чоңирақ яңақтәк болуп қалатти,халас. Чүштә,саат иккиләрдә беридиған тамиғи—бәсәй,анчә-мунчә яңию вә чөп-кокатлар қошуп қайнитилған тузсиз бир нәрсә.Кәчлик тамиғимиз қуруқ нан билән труба шүмигидин еқиватқан хам су. Қуруқ нан демәкчи,путиға кишән селинған,еғир жинайәт садир қилған йәни адәм өлтүргән қатиллар билән маңа охшаш сиясий мәһбуслардин башқа һәр хил жинаий ишлар билән түрмигә чүшкән мәһбусларға ата-аниси,қериндаш-туққанлиридин келип туридиған йемәкликләр билән улар киргүзүп туридиған азду-тола ахчилириға түрмә навайханисидин сетивелишқа рухсәт қилинған нанлар еди. Кәчлик тамиғимиз әшу қуруқ нан,халас.

   Тузсиз нәрсиләрни йәвәргәндин кейин,вақит өтүши билән өгә-өгилириң бошап,адәмдин күч-қувәт кетидекән...Навайлар мәһбусларниң мәхпий илтимаси билән тонурни қизитип тавлиған  вақтида,тонур арқисиға шакарап суни айимай чачатти. Нанниң арқисиғиму шакарапни болушичә чечип сүркәтти.Шуңа нанниң арқисини еғизимизға селивелип,мәмпәз шориғандәк шоришаттуқ. Тузға дегән тәшналиғимизни кичикинә болсиму басқандәк болаттуқ. Бу иши үчүн биз түрмә навайчилиридин тағдәк рази едуқ.

   Чала қайниған илман су билән бир тал момини йәп,нашта қилғинимдин кейин,орнимға берип яттим. Камеридики он нәччә мәһбусниң өз ара параңлири худди қапақниң ичигә кирип қалған һәриләрниң авазидәк ғоңулдап аста  аңлинатти қулуғимға. Мән ятқан бу камерида бир туңган,бир қазақтин башқиларниң һәммиси уйғурлар еди.

   Билмәймән,бүгүн орнимдин наһайити әски турдим. Һеч қачан мундақ болмиған едим. Көңлүм бузулуп,жиғлиғумла келип туриду. Ичимдмн һөпүлдәп чиқиватқан қаттиқ бир нәрсә тамиғимға келип түрүлгәндәк болатти. Ичим йенип,һөпүлдәп туратти...Шу тапта йенимда анам болса яки мәрһум атам болған болса,уларниң бойниға есиливелип,һөкүрәп жиғлавәткән болар едим... Амал қанчә,у әзизлирим йенимда йоқ! Мениң әжайип атамни,һеч кимгә охшимасқәдирданимни,таянчимни,теғимни,мәсләкдишимни,сөһбәтдишимни,әқилдаримни,баш-панаһимни қара йәр өзиниң соғ бағриға алғиниға бир нәччә жил болуп қалған еди...Ялғузиниң,көз нуриниң йолиға қарап,дәрвазиниң ғач қилип ечилишиға,мениң «Ана,мән кәлдим!»дәп кирип келишимни төрт көзләп кечә-күндүз күтүп олтарған анамни бәк сеғинғанлиғимни,көргүм келип кетиватқанлиғини техиму бәттәр һис қилишқа башлидим...

   Бечрә анам! Бу дунияниң қизиғидин,раһитидин көрә жапа-мушақитини,һәсрәт-қайғусини һесапсиз тартип келиватқан көңли сунуқ,жүрәк-бағри езилгән,яриланған,ажиз,чарисиз,мәсүм анам!...

   Бирсигә кәң,бирсигә тар яралған бу дуния мениң ата-анам үчүн толиму тар яралған кән!...

   Улар яш вақтида бир-бирсини сөйүп,яхши көрүшүп турмуш қурушиптекән. Шерин арзулар илкидә бир тәһийгә баш қойған күнидин тартип,бир етәк оғул,қиз тепишни арман қилишқан екән. Анам төрт қетим қосақ көтирипту. Биринчи қетимда бойидин ажирап кәткән охшайду. Униңдин кейин тәл-төкүс туғулған оғул билән қиз «апа,дада!»дәп тили чиқип,тайтаңлап меңишқа башлиғанда,қизил чиқип,узақму ағримай у дуниялиқ болуп кетипту. Мән туғулуп,қирқи сүйимни қуюп,бөшүк той қилмиғичә анам «көзи яманниң көзи тәгмисун,тили яманниң тили тәгмисун!»дәп,мени атамдин башқа һеч кимгә көрсәтмигән екән.

   Улар мени көз қарчуғидәк асирап,әзизләп өстүрди. Йәттә яшқа кирип,мәктәпкә беришниң алдида пүтүн уруқ-туққан,яру-бурадәр,холум-хошниларни жиғип,сүннәт тоюмни чоң өткүзүшти.

   Той өтүп,мән яхши болуп орнимдин туруп кәткән күнләрниң бирсидә,атамниң йеқин достлиридин бир нәччиси бизниң өйдә меһман болушқан еди. Шу күни атамниң хуш чақчақ сазәндә ағинилиридин бирсиниң ейтқан мону сөзлири қулуғимға қоғушундәк қуюлуп,туруп қалған екән.

   -Һой,адаш,сени жүриги асанлиқчә еримайдиған қаттиқ адәм дәп ойлисам,сән көңли толиму юмишақ,бир жиғлаңғу екәнсәнғу?-дәп сөзлиди у киши.-Той күнки ишни һәммиңлар көрдиңлар,Қәйсәржанни өйниң оттурисиға селинған орунға ятқузуп,устам ишни әндила башлиши билән,оғлиниң вақирап жиғлишини көрүп,қарисам бу ағинимиз балиси билән тәңла жиғлаватиду.Тәгбир ейтишимиз биләнла талаға чиқип кәтти. Устам ишни пүтүрүп болғандин кейин,ағинимизни мубарәкләй дәп сиртқа чиқсам,бу әр-хотун иккиси ишик-деризини яқилап жиғлап турушупту...

   Әшу сөздин кейин өй ичидикиләр қақахлап күлүшти.

   -Тоғра ейтисән,адаш,тоғра ейтисән. Биздә һәр қайсиңларға охшаш икки-үчтин йоқтә,ялғуз бир тал!-деди атам.

   -Гәп санда әмәс,сүпәттә.-сөзгә арилашти олтарғанлардин бирси.-Бир тал болсиму әқил-парасәтлик,инсаплиқ болуп өссә,онға тетийдиған болиду,адаш?!

   -Ағзиңға шекәр! Аниси иккимизниң арзу-арминимизму шу.-деди атам.-Яратқан егәм бу көз нурумниң өмрини узақ қилғай,бәхтини бәргәй! Мениң изимни йоқатмайдиған,өйимизниң чириғини өчәрмәйдиған мениң мошу Қәйсирим!-дәп атам  мени әркилитип,пешанәмгә сөйүп қойған еди...

   Та шу күнгичә есимдин кәтмигән сүннәт тоюм вақтидики атамниң вә униң ағинилириниң ейтқан әшу сөзлири хиялимға келиши билән өпкәм техиму өрләп кәтти!...

 

Ялғуз анам мән ялғузидин айрилип,немә күнләрни кечиватидекин?

   Анамни ғайиванә көрүватқандәк болуватимән...

   Ақ яғлиғини бешиға йейип селивалған анам шәһәрлик сақчи идарисиниң алдиға һәр күни келиду. Ишик алдида күзәттә турған сақчилар анамни ичкиригә киргүзмәйду. «Мениң баламни сақчилар мошу йәргә елип кәткән...Мениң балам нәдә? Мән баламни бир көрүвалай! Мени қоюп бериңлар,башлиғиңларға ейтидиған гәплирим бар еди?...»Анамниң йелинип-ялвурушлирини,зарлинишлирини тиңшаватқан,бу бечарә аниниң көз яшлирини көрүватқан һеч ким йоқ.

   Бечарә анам мениңдин һеч бир хәвәр алалмай,саатлап сақчи идарисиниң алдида олтириду. Ичкиригә кирип чиқиватқан адәмләргә,сақчиларға,һәрбий кийимдики һөкүмәт адәмлиригә тәлмүрүп қарайду. Лекин,дәрт-һәсрити чекидин ашқан бу ажиз,бечарә аниға нәзәр ағдуриватқан,униң һәр күни дегидәк бу йәрдә немә үчүн олтириватқанлиғини,кимниду күтүватқанлиғини билгүси келиватқан,униң дәрт-һалини аңлап көрмәкчи болуватқан бирәр адәмни тепиш мүмкин әмәс.

   Һәммила сақчиларниң,һәммила  һәрбийләрниң,һәммила һөкүмәт адәмлириниң,башлиқларниң жүриги таш әмәсқу? Уларниң ичидиму яхши адәмләр бар,меһриван адәмләр бар,һәқни һәқ дәйдиған инсанлар бар. Аддий пухраниң һал-муңиға йетидиған,ярдәм қолини сунушни истәйдиған,дөләтниң бәзибир чекидин ашқан һәрикәтлиригә,сиясәтлиригә ичидин нарази,амма сиртиға очуқ чиқиралмайдиған,пикир билдүрәлмәйдиған алийжанап инсанларму,һәтта хитай башлиқларму бар.

   Бир күни анам әйнә шундақ алийжанап инсанлардин бирсиниң нәзәригә чүшүп қалди. «Сили көп әндишә қилмисила,оғуллирини һазир сорақ қилип,мәсилини ениқлаветипту. Әгәр оғуллирида һөкүмәтниң сияситигә қариши бирәр мәсилә болмиса,яки чоң бирәр жинайәт өткүзмигән болса,һеч қандақ гунаси,әйиви болмиса бошитиветиду...Оғуллири һазир бу йәрдә йоқ, «Йеңи һаят» түрмисидә екән...Сили яшинип қалған адәм екәнла,өзлирини айисила...»дегәнгә охшаш сөзләр билән өйигә қайтуриветиду.

   Анам кичикинә болсиму хатиржәм болғандәк болиду.

   Аридин бир нәччә күн өтүп,анамниң хатиржәмлиги йәнә бузулди. Өйдә олтиралмай қалди. Нан-тоғач,татлиқ-турумға охшаш нәрсиләрни алдидә,яғлиғиға чигип,боғучини қолтуғиға қисип,мени көрүш үчүн түрмигә кәлди. Бирақ,дәрваза күзәтчиси анамға жавап бәрмәй,қоғлавәтти. Әтиси йәнә кәлди...Өгүни йәнә кәлди. Дәрваза күзәтчиси түрмә мәсьуллиридин бирсигә хәвәр қилди. Бу қетим түрмә мәсьули анам билән көрүшти.

   -Һә,сениң балаң мошу йәрдә.Уни һазир сорақ қилип,мәсилини ениқлаватиду.-деди у.

   -Баламниң әһвали қандақ? Мән уни бир көрсәм дәймән?

   -Балаңниң әһвали яхши. Бирақ,һазирчә,мәсилә ениқланмиғичә көрүшүшкә рухсәт қилинмайду!

   -Башқилар баллири билән көрүшидекәнғу?

   -Уларниң мәсилиси башқа,сениң балаңниң мәсилиси башқа!

   -Мениң балам һөкүмәткә қариши бирәр иш қиптиму?

   -Һә,шу мәсилини ениқлаватиду.

   -Вай,женим балам,қуруқ сөз,қуруқ төһмәтләргә қалмисаң болаттиғу?!-дәп вайсалатти анам.

   -Һәй,айлаңза,сән әнди бу йәргә башқа кәлмә!

   -Баламни көрсәмла болатти?

   -Мән саңа ейттиғу,һазир көрүшүшкә рухсәт қилинмайду!

   -Қачан көрүшүшкә болиду?

   -Мәсилә ениқлинип болғандин кейин.

  -Қачан ениқлинип болиду?

   -Билмәймән. Болди қил, айлаңза,өйиңгә кәт,башқа кәлмә?!

   -Мақул,-дәйду анам көзлиригә яш елип.-Ундақ болса, «Анаң сени йоқлап кәпту»дәп,монуларни баламға әкирип бәрсәң?

   -Бу немә?-сорайду у анамниң қолидики түгүчкә қарап.

   -Нан-тоғач,азирақ татлиқ-турум.

   -Яқ,болмайду,бундақ нәрсиләргә рухсәт йоқ!

   -Вай,бу нан-тоғач,татлиқ-турумғу?

   -Мән саңа ейтти,болмайду,рухсәт йоқ!

   -Башқилар елип кәлсә,әкирип берисиләркәнғу?

   -Уларниң балилири билән сениң балаң охшимайду.

   -Вай,женим балам,немә гуна қилип қойғансән?-зарлиниду анам.

   -Һәй,айлаңза,болди,өйиңгә кәт. Башқа кәлмә?!..

   Шуниңдин кейин бечарә анам елип кәлгән түгүчини қолтуғиға қисқан һалда аһ уруп,амалсиздин өйгә қайтиду. Хелә йәрләргичә туруп-турупла арқисиға—түрминиң қара дәрвазисиға қайғу-һәсрәткә,муң-қайғуға толған көзлирини тиккән пети улуқ-кичик тинип,бир бесип,икки бесип,бу йәрдин кәткүси кәлмәйватқандәк илгириләйду...

   Қаяқтин чиққинини,кәлгинини билмәймән,уштумтут пәйда болған қара қуюн анамни,анамниң баятин мән көрүватқан симасини өз қайними ичигә алдидә,асманға елип чиқип кәткәндәк болди.

   Көз алдимдики анамниң ғайибанә симаси бирдин ғайип болди.

   -Аһ,женим ана,мән сизни бәк сеғиндим!...

   Жүрәк-бағрим көйүп-ечишип,пүтүн вужудим,теним,өзәм бир пәстила көйүп,күлгә айланғандәк болдум...Көзлиримни мәккәм жумувелип,ичимдә езилип-езилип жиғлидим...

 

 

Хонәнлик жигит

 

 

   Аридин икки айға йеқин вақит өтти.

   Бу арилиқта мени түрминиң йәр астидики сорақханисиға үч-төрт қетим елип кирди. Шу баяқи сорақ,уруп-қийнаш,азаплаш...Бу дозақта мени қанчә уруп-қийнимисун,азаплимисун,улар мени «гунаһимға,әйивимгә» ихрар қилдуралмиди. «Билмәймән. Тонумаймән. Аңлиғиним йоқ!» Шуниңдин башқа сөз алалмиди мәндин. Лекин, алдимда мени немиләр күтүп турғанлиғини билмәс едим.

   Бир күни кечилик саат он иккиләр әтрапида камериниң төмүр ишиги шарақлап ечилдидә,икки гундипай кирип кәлди.

   -Қәйсәр Аблимит,тур орниңдин,бу яққа маң!-дәп буйруқ қилди.

   «Бүгүн йәнә уридиған болди!»-дәп ойлидимдә,орнимдин туруп,уларниң алдиға чүштүм.

   Гундипайлар мени һойлиға елип чиқип,йәр асти сорақханисиға әмәс,қатарсиға селинған түрмә бенасиниң иккинчи бирсигә елип кирди. Узун коридор арқилиқ һәр үч-төрт метрға бирдин төмүр ишикләр орнитилған түрмә камерлириниң у бешиға елип маңди. Бу йәрдә тәхминән он йәттә,он сәккиз камера бар еди. Униң үч-төртидә хитай,шивә,моңғулға охшаш башқа милләт мәһбуслири ятатти. Қалған камериларниң һәммисигә дегидәк мусулман йәни уйғур мәһбуслири соланған.

   -Тохта!-деди гундипай узун коридорниң у бешидин саниғанда үчинчи ишикниң алдиға кәлгәндә.

   Буйруқ бойичә тохтидим. Төмүр ишик шарақлап ечилди.

   -Кир!-деди.

   Аяқлиримдики кишәнләрни шарақлитип меңип,камера ичигә кирдим. Адәмни сәскәндүридиған бир хил  биқсиған сесиқ пурақ димиғимға гүпла урулди...

   Гиримсән йоруп турған бу камериға йәттә-сәккиз хитай мәһбуслири соланған екән. «Қара,буларда қандақ кәңчилик,уйғурларда болса тиқимчилиқ...Һәтта түрмә камерилиридики бу хил пәриқләргә немә дегүлүк?»-пичирлидим ичимдә.

   Әшу йәттә-сәккизиниң иккиси оңда ятиду. Икки-үчи иштанлириниң пақалчәклирини тизиғичә көтүривалған һалда зоңзийип олтарғач,паралишивататти. Иккиси қолини арқисиға қиливелип,у яқтин,бу яққа меңип жүриду. Бирсиниң путида кишән. «Бу сиясий мәһбус охшайду?»-дәп ойлиғач,униң бәшәрисигә қаридим. Созмақ үз,япма қапақ,пичақниң учи билән тилип қойғандәк кичик,жумуқ көз. Бәсти анчиму йоған әмәс. Бойи мәндин бир икки ғерич пакарәк. Чирайидин соғақлиқ,қопаллиқ чиқип туриду. «Бу адәм өлтүргән қатил болуши мүмкин?»-дәп ойлидим.

   Мән камера ичигә киришим биләнла улар маңа лап қилип қараштидә,бир нәччә дәқиқә мәндин көз алмай,алийип қарашқан еди. Ишик йепилғандин кейин;

   -Һә,уйғур,кәлдиңму?!-деди олтарғанлардин бирси.

   -Һә,кәлдим!-дедим ишәшлик сөзләп вә аяқлиримдики кишәнләрни шарақлитип маңғач,бүглүкниң четигә келип олтардим.

   -Бу йәрдә олтиришқа һазирчә саңа рухсәт йоқ!-деди биринчи болуп сөзлигән мәһбус.

   -Қәйәрдә олтиришим керәк?

   -Қәйәрдә олтиришиңни билмәймән.Бирақ,бу йәрдә әмәс!...

   «Гунаһини,әйивини» бойниға алмиған маңа охшаш жаһил мәһбусларни хитай мәһбуслири йетиватқан камериларға йерим кечиләрдә йөткидиму,демәк бу,товва қилдурушниң бир йоли,усули еди. Амма,бу хил усул хитай мәһбуслириға һеч қачанда қоллинилматти.

   Билип туриватимән. Булар бүгүн мени уриду. «Шунчә уруп-қийнашлардин өлүп қалғиним йоққу? Буларниң урғини қанчилик болар? Урса урсун,бизгиму уридиған,өч алидиған күнләр келәр!»-дәп ойлидимдә,қәддимни тик туттум.

   -Һәй,уйғур,мән саңа ейттимғу,бу йәрдә олтарма дәп!-у орнидин турдидә,бүглүкниң четидә олтарған мениң үстүмдә тик турди вә алдимға түкәрди.

   -Ундақ болса қәйәрдә олтиришимни,қәйәрдә йетишимни сән көрсүтүп бәр маңа?-дәп бешимни көтүрүп униңға қаридим.

   Көрүнүштә у мошу камериниң ғоризидәк еди. «Әгәр биргә бир чиқсаң,сениң қанчилик ғораз екәнлигиңни бир икки пашмандин кейинла көрсүтип қояттим. Шу чағда көрәттим қуйриғиңни көтүрүп қачмиғиниңни?»- дәп өзәмгә өзәм пичирлидим. Бирақ,бу йәрниң биргә бир мушлишидиған жай әмәс екәнлигини убдан биләттим. Униң үстигә мениң икки путумда кишән. Өзәм ялғуз уйғур,улар йәттә-сәккиз. Һәммисила бир ихлимдин. Қол көтүрүшкә болмайду. Түрмидики «қанун-қаидини»бузсам,ким билиду,буларниң һәммиси бирлишивелип, мән ялғуз уйғурни уруп өлтүриветишиму мүмкин.Униң сорақ-сориғиму болмайду. «Кесәл екән,өлди»дәйдидә,ишни тамам қилиду...Яқ,мениң бу дозақтин сақ-саламәт чиқип кетишим керәк!...» Мошуларни хиялимдин өткүздимдә,урушни қачан башлар екин,дәп бепәрва олтиривәрдим. Бир чағда уларниң ғоризи;

   -Анаңни...явайи!-дәп вақирғиничә,биқинимға бирни тәпти. Бүглүк үстидин палаққидә қилип йәргә жиқилдим.

   -Турғузиңлар уни?!-деди у олтарғанларға. Улар чаққанлиқ билән бүглүк үстидин сәкришип йәргә чүшти. Иккиси икки қолтуғимдин тутуп турғиздидә,булуңға апарди. Икки қолумни арқамға қайрип тутуп турушти...

   Шуниңдин кейин үсти-бешимға,тоғра кәлгән жайимға «вақ-вуқ,тарс-турс»қилип муштлар тегишкә башлиди. Уларниң һәммиси қоллири ағирғичә бир қурдин уруп,пуханини чиқарғандәк болушти.

   -Уйғурларниң таяқ өтмәйдиған гаңгуңи охшайду бу?!-деди уларниң ғоризи.-Бу башқилириға охшаш вайжан дәп вақирғини,йелинип-ялвурғиниму йоқ!

   -Вақиримиса һазир вақиртимиз,вайжан демисә һазир вайжан дегүзимиз!-деди иккинчи бирси. Шуниңдин кейин у суға чиланған бир тал қизил хиш билән лөңгә елип кәлди. Хишни лөңгигә орашқа башлиди.

   «Абла,баятин вайжан дәп вақирап қойсам боптикән? Таяқниң чоңини әнди йәйдиған болдум!»-дәп ойлидим.

   Бой-турқи пакарәк,думбулақ кәлгән һиңга чишлиқ,он сәккиз-он тоққуз яшлар әтрапидики жумуқ көз мәһбус маңа қарап һежайғиничә,қолидики лөңгигә оралған хиш билән гүпла қилип мәйдәмгә бирни урди. Көз алдим қараңғулушуп,бешим зиңилдап кәтти...

   Улар нөвәтму-нөвәт мәйдәмгә,қосиғимға,биқинлиримға бир-иккидин урушти. Ағриққа чидиғиним билән  өзәм тамамән һалсизлинип кәттим. Икки қолумни кәйнигә қариған һалда тутуп турған иккиси болмиса,аллиқачан алдимға дүм чүшкән болар едим.

   -Болди қилиңлар,йетиду?!-дәп вақириди аяқлириға кишән селинған сиясий мәһбус.

   Улар урушни тохтатти.

   -Ярайсән,оғул бала екәнсән!-деди сиясий мәһбус алдимға келип.

   Мән униңдин рази болғач,күлүмсирәп бешимни лиңшиттим.

   -Бу йәрдә әнди һеч ким саңа қол көтәрмәйду,-деди уларниң ғоризи.-Сән бәк ночи екәнсән? Саңа охшаш чидамлиқ,ғәйрәтликлири аз. Саңа шу таяқму өтмәйдекән. Әнди жуқуриға чиқип ят,дәм ал? Бу орун сениңки!

   -Маңа су бәргин,су ичәй?-дедим.

   У қақахлап күлди.

   -Сән болидиған жигит екәнсән. Баятин мениңдин таяқни раса йәп туруп,йәнә маңа су бәргин,дәп буйруқ қиливатисән. Оғул бала дегән саңа охшаш болуш керәк. Сән маңа йеқиватисән!-дәп һежайди у.

   -Шундақму?-дәп соридим.

   -Һә,шундақ!-деди у.

   -Мениң саңа охшайдиған бир хәнсу ағинәм бар. Бала вақтида у иккимиз көп соқушаттуқ,мушлишаттуқ. Кейин биз айрилмас достлардин болуп кетиштуқ. Сән униңға бәк охшайдекәнсән? У ағинәм ночи,гаңгуң. Һеч кимдин,һеч нәрсидин қориқмайду. У иккимиз бир болсақ,йәттә-сәккизини көз жумуп-ачқичә уруп ятқузиветәләймиз...

   -Демәк,сәнму ночи,гаңгуң екәнсәндә?

   -Түрмидин чиққандин кейин мән сени у ағинәм билән тонуштуримән.

   -Сән байила шундақ десәң болмамду?

   -Һеч гәп әмәс. Түрминиң бу «қанун-қаидисини» аңлиғанмән,билимән. Сениңдин һәргиз хапа болмаймән.

   -Әкә қолуңни,биз иккимиз әнди дост болумиз,-дәп у алдимға кәлдидә,қолини сунди. Мән қолумни бәрдим.

   -Ваң Жун!

   -Қәйсәр!

   Камера ичидикиләр һәйранлиқта бир-бирсигә қарашқиничә,туруп қелишти.

   -Сән хапа болма,Қәйсәр?

   -Хапа әмәсмән. Сениңдәк дост тапқинимға хошалмән!

   -Сени бир аз учуғдап қойдуқ?

   -Һеч гәп әмәс.

   -Ярайсән,оғул бала.-дәп у ғолумға қақти.-Жүр ағинә,жуқуриға чиқайли,дәм ал?

   -Сән вәзипәңни унтуп қалдиңму,маңа су бәрмәмсән?-чақчақ арилаш шундақ дедим күлүп.

   -Яхши,яхши.-уму күлди вә һиңга чишлиқ мәһбусқа қарап.-Акаңға су елип кәл!-дәп буйруқ қилди.

   -Яқ,сениң қолуңдин ичкүм келиду? Суни өзәң елип келишиң керәк? Шу чағда биз һәқиқий дост болалаймиз!

   -Яхши,яхши,-дәп у икки мүрәмдин туттидә,көзлиримгә тиклинип қарап туруп шундақ деди.-Сениңдә юлвастәк жүрәк бар екән жуму!...

   Мән биринчи синиптин тартип хитайчә тил-йезиқларниму яхши оқуғанлиғимдин,уларниң тилини ана тилимдәк мукәммәл биләттим.

   -Юлвастәк болмисиму ширдәк бар.-дедим чақчақ арилаш.-Биз уйғурларда «яман юлвас йолда ятса,ширға йол бәрмәс»дегән мақал бар.

   -Яхши,яхши,-дәп у кружкиға су елип кәлди.

   -Рәмәт саңа,Ваң Жун,-дәп униң қолидики кружкини алдим вә муздәк суни гүпүлдәп ичивәттим. Мәйдә,қосақ,биқинлиримниң санжип ағиришлири кичикинә бесилғандәк қилди.

   -Сән һәқиқий мәрт,ночи,гаңгуң оғул бала екәнсән? Буни мән һаяттинму көргән,китаплардинму көп оқуғанмән!...

   Мениң бу сөзлирим униңға бәк йеқип кәтти. У көксини керип,бешини ғаздәк тик қилған һалда һәмралириға «Көрдиңларму,мону башқа милләтниң мени жуқури баһалаватқинини? Мениң қәһримму бар,зәһримму бар,меһримму бар! Акаң қариғайниң қандақлиғини яхширақ билип қоюш?!»-дегәндәк ипадә билдүрди.

   Мениң «Йеңи һаят» түрмисидики «жазалаш» мәхситидә хитай мәһбуслири соланған камериға йөткигәндин кейинки биринчи күним әйнә шундақ башланған еди.

 

   Бу йәрдә кәңчилик,азадилик. Бүглүк үстидә қисилишмай,арамхуда йетип ухлаймиз. Буларға берилидиған тамқларму башқичәрәк,миллийларға қариғанда хелила яхши.Туз-дәмиму яман әмәс...Хелила азадиликкә чиқип қалдим. Униң үстигә,бу камериниң ғоризи билән ағинә-дост болувалдим. Мәнму өзәмни Ваң Жунға охшаш ғораз һесаплап жүрдүм. Маңа қапақ түрүп қарайдиған,доқ-попуза қилидиған һеч ким йоқ. Бәзи мәһбусларға өйидин келип туридиған йемәкликлирини улар мениңсиз йемәйду. Бирақ,мән уларни «меһман» қилалматтим. Улар буни яхши билиду. Бу камерида аяқлириға кишән селинған икки мәһбус бар. Униң бирси мән,йәнә бирси,кам гәп қилидиған,сөз қилсаң жавап бериду,болмиса,өзлигидин гәп қилмай әтидин кәч киргичә қошумисини түрүвелип,түгүмәс ой-хияллар ичидә жүридиған жигирмә бәш яшлар әтрапидики хитай жигити. Бу иккимизгә өйдин һеч нәрсә кәлмәтти. Кәлгән тәғдирдиму қобул қилишматти. Сәвәп,биз сиясий мәһбуслар едуқ...

 

   Шуниң билән күнләрни қоғлап һәптиләр,һәптиләрни қоғлап айлар өтүшкә башлиди.

   Мән түрмигә,түрмә һаятиға хелила үгүнүп қалған едим.

   Кечә-күндүз ойлайдиғиним анам!

   Анамни бәк сеғинаттим...

   «Бечарә анам мениңдин айрилип,ялғузчилиқта немә күнләрни тартиватидекин?»-жүрәк-бағрим көйүп кетәтти. Кечилири уйқум ечилип кетиду. У яққа өрилимән,бу яққа өрилимән,көзләргә уйқа келәр әмәс еди. Таң атмас бу кечиләрниң узақлиғичу?!..

   Камера ичидикиләр татлиқ уйқида. Бирлири пушулдап ухлаватқан,бирлири хорәк тартип,жөлишип кетиду,бирлири арилап-арилап «тарт-тарт»етип қоятти. Арзаңдәк ечип кәткән сесиқ пурақ әтрапқа таратти. Бу «ағиниләрниң» ағзидин,тенидин гүпүлдәп чиқип туридиған бир хил йеқимсиз пурақ билән кәйни төшүгидин чиқиватқан пурақлар арилишип,көңлиңни айнитатти,қусқуңни кәлтүрәтти. Бирақ,униңғиму үгүнип-көнүп  қалидекәнсән. Дәсләпки күнләрдә бәк қийналған едим. Кейин аста-аста у сесиқ пурақлардин сәскәнмәй жүриверидиған болдум. Шуңа әву бирлириниң арқа  қисилчиғидин «тарт-тарт»қилип етилип чиқиватқан оқлиридин тариливатқан пурақлар һеч гәп әмәстәк еди.

 

   Ахирқи вақитларда анам чүшлиримгә бәк тола киридиған болуп қалди.

   Анамни ойлап,анамниң гүл чирайини көз алдимға кәлтүргәч,хиялән өзәмгә-өзәм сөзләттим. «Бечарә анам шу күнләрдә мени ойлап,жиғлап,аһ уруп,һәсрәт чекип,ағирип-силап қалмисиди,илаһим?..Еһ Аллаһ,анамға саламәтлик,сағламлиқ,тетиклик,һошиярлиқ,сәвир-тақәт,чидамлиқ,қәйсәрлик бәргәйсән,ата қилғайсән?! Дунияда қәйсәрликкә кәлгәндә,чидамлиққа кәлгәндә,көтиришликкә кәлгәндә,сәвир-тақәтликкә кәлгәндә аниларға тәң келидиғини йоқ! Вақти кәлгәндә аниниң көңли,қәлби,жүриги полаттәк қаттиқ,шуниң билән биллә гүл бәргидәк назук! Қайси бир язғучи шундақ язған екән.Буни мән қайси бир китаптин оқуған. Әшу қәйсәрликни,әшу чидамлиқни,әшу көтиришликни,әшу сәвир-тақәтни мениң анамдин айримиғайсән,яратқан егәм?!-дәп Аллаһға илтижа қилғач,анамни ойлидим.

 

   Шунда мәрһум атам бирдинла көз алдимға ениқ,рошән кәлди...

   Атамниң мәзгилсиз,туюқсиз өлүми анамға толиму еғир кәлгән еди!...

   Анам бу жудалиққа чидиди. Чидимай амал йоқ! Бирақ,ичидин көйүп күл болди.

   Мениң шох балилиқ дәвирлирим түгиди.

   Оқушқа дегән қизиқиш,интилишлирим,һәвәс-иштияқлирим бирдин өчти.

   Шерин арзу-арманлирим атам билән биллила қара йәрниң астиға кирип кәтти!...

   Атамниң йәттә нәзиридин кейин атидин айрилишниң,жудалиқниң нәқәдәр еғир екәнлигини техиму чоңқур  һис қилғандәк,билгәндәк болдум.

   Һәр кимниң өз өй-розғари,тирикчилиги бар әмәсму? Йәттисигичә анамға һәмра болуп олтиришқан туққанлар,кирип-чиқип туриватқан холум-хошнилар нәзир пүткәндин кейин,һәммиси өйлиригә кетишти. Анам иккимиз ялғуз қалдуқ. Төрт там йәп турғандәк еди мени...

   Анам хуптән намизини оқуп болғандин кейин,узақтин-узақ дуга қилди.

   Өйниң бир булуңида шүмшәрәп олтарған мениң мискин көңлүм бирдин бузулуп,өпкәм өрүлүп кәтти.

   «Һә,оғлум!» дегиничә күлүмсирәп өйгә кирип келидиған атам көз алдимда лап қилип пәйда болди.

   «Ата,женим ата!»-жүгүрәп берип атамниң бойниға есилғум кәлди.

   Жүрәк-бағрим көйүп кәтти.

   Қанчә қилсамму чидимидим. Вақирап жиғлавәттим.

   -Вай балам,немә болди?

   Анамниң бу сөзи жүрәк-бағримни техиму өртәп ташлиди.Өзәмни анамниң бағриға аттим.

   -Ата,женим ата! Мән әнди қандақ қилимән?...Бизни немишкә ташлап  кәттиң?-өпкә-өпкәмни басалмай қалдим.

   -Қой балам,жиғлима,кәчтә жиғлиған яман,-анам башлиримни,үзлиримни тохтимай силатти. Қири бузулған ериқниң сүйидәк икки көзимдин еқиватқан яшлиримни алқанлири билән сүртүватқан анам мениң заримға чидимай қалди...Мени бағриға мәккәм бесивалди...

   Анам аваз чиқирип жиғилмиғини билән ичидә жиғлавататти,жүригидә жиғлавататти. Буни анамниң ич-ичидин өпкидәватқинидин,пүтүн вужудиниң аччиқ жудалиқ отидин титрәватқанлиғидин сезип,билип тураттим...

  Мана мошулар көз алдимдин  бир-бирләп өтүшкә башлиди.

   Чидидим. Орнимдин туруп кәттим.Жүригим көйүп,ичишип кетивататти...Муздәк судин бир кружкини дәм алмай ичивәттим. Бүглүкниң четидә путумни саңгилитип,түгүмәс азаплиқ ой-хиялларға берилгән һалда олтардим.

   Камера ичидикиләр шу баяқичә пушулдишип,хорәк тартишип,наван-наванда «тарт-тарт»етип қоюп,дуниядин беғәм раһәтлинип ухлишивататти.

   Хияллирим йәнә қайтидин жирақларға қарап қанат қақти...

   Башқисини билмәймәну,бирақ мән үчүн атамдин жуда болуш,мениң шерин арзу-арманлиримни кумпәй-кум қилип ташлиған еди. Һаят мән үчүн мәнисиздәк,һеч бир қизиғи йоқтәк билинәтти. Һәммә нәрсигә бепәрва қарайдиған болуп қалдим. Оқуштинму суслаштим. Атам һаят вақтида қолумдин китап чүшәрмәттим. Атамдин қандақ айрилдим,китаптинму шундақ айрилдим. Задила оқуғум кәлмәйду,дәрис қилғумму кәлмәйду.

   Бир күни кәчлик тамақтин кейин анам,бирдә маңа ичи ағирип,мени аяватқандәк,бирдә мениңдин көңли су ичмәй,мениңдин рәнживатқандәк сөзләп,шундақ деди;

   -Оғлум,атаңниң өлүмидин кейин сән башқичила бала болуп қеливатисән? Бурун сән қандақ едиң,һазир қандақ?..Атиси өлгән ялғуз сән әмәс,биз әмәс. Аллаһниң тәғдири,мәрһумниң көрүдиған күни,йәйдиған рисқи шунчилик екән. Аллаһға миң қәтлик шүкри,атаң хелә узақ өмүр көрди. Унчилик яшқа йәтмәй өлүп кетиватқанлар қанчилик?...Бу дунияда һеч ким қалмайду,һәммә адәм өлиду. Бирси яш кетиду,бирси кәч кетиду дегинидәк,рисқи пүткәндә һәммә бу панийдин бақийға кетиду...Яратқан егәм  атаңниң ятқан йерини жәннәттә қилғай?!-дәп анам көз чанақлиридики яшлирини яғлиғиниң учи билән сүрткәндин кейин,уһ дәп улуқ-кичик нәпәс алдидә,сөзини давамлаштурди.-Биз сени қанчилик арзулап өстүргән едуқ?.. Атаң сениң яхши оқуп,чоң болғанда алим болушиңни,чоң адәм болушиңни қанчилик арзу қилатти. Сән өзәңму «Мән яхши оқуймән,алий мәктәпләрдә оқуймән,алим болимән,чоң башлиқ болимән!»дәп кәлгән едиңғу? Атаң өлүши биләнла,кечиләп олтирип дәрис қилиштин,китап оқуштин қалдиң. Сениң бу ишиңдин атаңниң роһи қоруниду,тинич яталмайду. Һәммә нәрсигә сәвир қилиш керәк,балам!

   Сән кичигиңдин әқиллиқ,зерәк бала едиңғу? Атаң саңа қарап «Мениң бу бир тал ялғузум онға бәргүсиз бала болиду»дәп саңа қанчилик чоң үмүт бағлатти. Әң болмиғанда,атаңниң үмүтини ақла,яхши оқи,оқушни ташлима,оғлум?...

   Анамниң әшу сөзлиридин кейин мениңдә оқушқа дегән қизиқиш-интилиш,иштияқ яңливаштин ойғанған еди.

   Мәктәпни әла баһада тамамлидим.

   Алий мәктәптә оқуш маңа нәсип болмиди!...

   Сән қанчилик әқиллиқ,ихтидарлиқ,талантлиқ болма,бәрибир,бизниң мәмликәттә алий билим елиш үчүн оқуш пули төләш керәк. Ундақ ақча биздә йоқ еди.

   Атам һаят болғинида,мени чоқум алий мәктәптә оқутатти. Мениң Япониягә чиқип оқуш арзу-арманлирим сөзсиз әмәлгә ашқан болар еди.

   Атам узақ жил маарип саһасида хизмәт ишлигән киши. Пенсиягә чиққандин кейин, дөләт яман әмәс пенсия ақчиси берәтти. Атамниң пенсияси аилимизгә паң-шиң йетидиған. Атам;«Оғлумизни оқутуш үчүн бир аз ақча керәк»дәп,хелә жиллардин бери азду-тола ақчиму жиғип қойған екән. Мениң алий мәктәптә оқушум үчүн жиғиватқан у ақчиниң мәлум қисмини атамниң өлүмигә,йәттә нәзири,қирқи нәзири дегәнгә охшаш қайғулуқ мәрасимларға ишләттуқ.

   Атам вапат болуп,аридин үч ай өткәндин кейин анам қаттиқ ағриди. Ағриғандиму бәк қаттиқ ағриди. Мән толиму қорқуп кәттим. Әгәр өйдә ақча болмиғинида,әшу ағриқ анамни у дунияға—атамниң йениға елип кетәттимикен...Анам бир айдин артуқ ағриқханида йетип,давалинип,Аллаһқа миң қәтли шүкри,сақийип чиқти.

   Анамни давалитиш үчүн нурғун ақча кәтти.

   Атамниң мени оқутуш үчүн жиғип жүргән әшу ақчилириму түгиди.

   Мениң тәлийимгә жан көйәр бирәр бай туққанлар бар болған болсичу кашки?! Ундақ қериндашлар биздә йоқ еди. Барлириниң өзи,йәни дадамниң бир иниси билән бир сиңлиси аилиси билән Или вилайитиниң Алтөй йезисида туриду. Деханлар. Күнини аран-аран көрүватқан намрат бечариләр. Шуңа «Дехан дегән һеч қачанда бай болмайду,амма ачтин өлмәйду»дегән гәпләр бекар ейтилмиған екән?

   Анамниң Ғулжида йеганә иниси бар. У биздин үч-төрт коча нерида туратти. Кичикинә ашханиси бар. Мантипәзлик қилиду. Көп балилиқ адәм. Балилири кичик. Аяли ағриқчан. Тапқан пули ағриқчан аялини давалитиш,бала-жақисини асраштин ашмайду. Күнини аран-аран көрүп жүргән бир кәмбиғәл касип адәм.

   Ғулжидики  чоң-кичик әмәлдарлар билән хизмәтчи-кадрларниң,шундақла содигәр байларниң мениң билән бир мәктәптә вә шәһәрниң башқиму мәктәплиридә оқуған,мән яхши тонуйдиған оғул-қизлири алий мәктәпләргә қобул қилинди. Уларниң һәммиси дегидәк маңа қариғанда,төвән баһада оқуған. Улардин бәзилириниң өй тапшуруқлирини дайим мән ишләп берәттим. Әшу синипдашлиримниң көпчилиги Үрүмчигә,бир нәччиси Бежин,Шаңхәйләргә,һәтта мән арзу қилған Япониягә алий мәктәпләрдә оқушқа маңди.

   Мениң пүтүн қәлбим,вужудум һәм һәвәс һәм һәсәт отида көйди.

   Атам һаят болғинида, билимгә дегән чаңқиған тәшналиғимни қандуруш үчүн мәнму әшу қиз-оғулларға  охшаш чәксиз бәхиткә бөләнгән болаттим.

   Амал қанчә! Мениң бу шор пешанәмгә у бәхитләр йезилмиған екән!...

   Шуниң билән тирикчиликниң койида,ялғуз анамни яхши беқип,разилиғини елиш ойида китап-дәптәрни,қәғәз-қәләмни жиғиштуруп қойдумдә,атаңму базар,анаңму базар дәп,елип-сатарлиқни өзәмгә кәсип қилдим. Дәсми болмиғандин кейин,базарда ушшақ-чүшәк нәрсиләрни елип-сетип тапқан азду-тола ақча билән уни буниңға,буни униңға улап дегидәк,күнимиз өтүшкә башлиди...

   -Һой,Қәйсәр,ухлимай немигә олтирисән?-уйқидин ойғанған Ваң Жун хияллирим жипини үзүп ташлиди.

   -Уйқум кәлмәйватиду,-дедим қисқила.

   У башқа гәп қилмиди. Бүглүктин пәскә чүшти. Уйқулуқ әснигәч,бир-икки керилдидә,булуңға барди. Жирилдитип узақ сийди. Андин краниктин су елип ичти. Йенимға келип олтарди.

   -Қәйсәр,байқаймән,сән наһайити көп ойлайсән.Немини ойлайсән?- униң уйқиси қанған болса керәк,камера ичидикиләрниң қаттиқ ухлаватқинидин пайдилинип,мениң билән очуқ-йоруқ сөзләшкүси келиватқанлиғини бирдин сәздим.

   -Немини ойлайду дәйсән,ағинә. Ялғуз анамни ойлаватимән.

   -Атаң йоқму?

   -Өлүп кәткән.

   -Акилириң,укилириң,һәдә-сиңиллириң барду?

   -Йоқ. Улар кичик вақитлирида өлүп кәткән екән.

   -Сән ялғузму?

   -Һә,ялғуз оғулмән.

   -Анаң қанчә яшта?

   -Яшинип қалған. Өзи ағриқчан. Анамдин көп әнсирәймән...

   Униң маңа ичи ағриғандәк қилди.Йенимғирақ силжип,йеқин олтарди. Униң көзлиридин сәмимийлик,мениң дәрт-һәсрәтлиримгә шерик болғуси келиватқандәк бир хил ипадиләрни көрдүм.

   -Хапа болма,достум,-дәп у мүрәмгә қолини қойди.

   -Рәхмәт саңа,Ваң Жу!-дедим улуқ-кичик нәпәс елип.

   -Мениңму қери атам билән анам бар. Улар ичкиридә,Хонәндә...

   -Хонәндә?

   -Һә,Хонәндә. Мән өзәмму Хонәндә туғулуп, чоң болған. Шинжаңға чиққинимға бийил бәш жил болди.

   -Шундақму? Мән буни билмәптимән?

   -Мән ейтмисам, сән нәдин билисән!

   -Демәк,сән Хонәнлик екәнсәндә?

   -Шундақ,-дәп у бир нәччә дәқиқә жим-жит болуп қалди. Дуниядин беғәм пушулдап,хорәк тартишип ухлаватқанларға бир пәс зәң селип қаравалғандин кейин,сөзини пәс авазда давам қилди.-Бизни ғәрбий диярни ечиш сиясити билән Шинжаңға елип чиққан. Ичкири өлкиләрдә «Шинжаң бай,кәң,гөзәл,гөһәр зимин» дәп тохтимай тәшвиқ қилиду. Раст,шундақ екән. Бирақ,бәрибир,өзәм туғулуп өскән Хонәнгә йәтмәйду!

   -Тоғра ейтисән,һәр кимниң өзиниң туғулуп-өскән жайи әзиз,-дедим униң сөзигә яриша.

   -Бу сөзиңгә мән қошулимән.-деди у.

   -Ата-анаңниң сәндин башқа балилири барду?

   -Биз икки бала едуқ. Акам билән мән. У һазир йоқ!

   -Нәгә кәтти? Чәт әлгә чиқип кәткәнму?

   -Чәт әлгә чиқип кәтсиғу толиму яхши болатти. Бирақ, чиқип кетәлмиди...

   -Немишкә?

   -1989-жилдики Бежин Тьяньәнмин қанлиқ вақиәсини билисәнғу?

   -Анчә-мунчә аңлиғанмән.

   -Шу жилдики,Бежиндики студент-яшларниң коммунистик партияниң сияситигә қарши наразилиқ намайишини уюштурғучиларниң бирси мениң акам еди. Силәрниң милләтниң балиси Өркәшму рәһбәрләрниң бирси болған. У ишлардин сениң хәвириң болуши керәк? Мениң акам әшу Өркәш билән йеқин дост екән...

   «Бу раст ейтиватамду яки мениңдин сөз елиш үчүн гәп ясаватамду?»дегән ой билән униң көзлиригә тик қаридим. У көзлирини мениңдин елип қачқини йоқ.

   Икки жүп көз бир-бирсигә тик қадалғиничә,бир нәччә дәқиқә қетип қалди.

   Бирсидә раст-һәққанийлиқ,бирсидә гуманлиниш,ишәнмәслик!

   -Әшу акамни Тьяньәнмин мәйданида танкиға чәйлитип өлтүривәтти!...-у шундақ дәп бир нәччә дәқиқә жим-жит олтирип қалди. Бир чағда қулуғимға аста пичирлиди.-Шуниң үчүн мән бу түзүмни,коммунистик түзүмни,коммунистик партияни женимдәк өч көрүмән!...

   -Өзиниң пухралирини танкиниң зәнжир тапанлирида тирик чәйлитип өлтүриштин артуқ вәһшийлик болмас?!-дәп мән униң тизи үстидә билинә-билинмәс титирәватқан қолини алқанлирим арисиға алдим. У маңа әжайип бир миннәтдарлиқ туйғуси билән узақ қаридидә,шундақ деди;

   -Мениң акам Өркәш билән әшу қанлиқ намайишта қол тутушуп,дәһшәтлик өлүмдин қориқмай ирадә көрсәткәнлиги үчүн мән силәрни,уйғурларни яхши көрүмән. Болупму саңа охшаш таяқ-тоқмақтин қориқмайдиған жасур, гаңгуң,ночиларни!

   -Мениң гаңгуң,ночилиғимни нәдин билисән?-дедим чақчақ арилаш.

     -Әшу биринчи күнила мән сениң биздин қориқмай, тик турғанлиғиңдин,шунчә таяққа ғиң қилмиғанлиғиңдинла, сениң гаңгуң,ночи екәнлигиңни бирдин билгәнмән.

   -Шундақму техи?

   -Һә,шундақ!

   -Мән саңа ейтсам,-деди у.-сени бир көрүпла,сениң көзлириңдин сениң қандақ оғул бала екәнлигиңни билгәнмән. Сән көпни билисән,әқил-параситиң йетәрлик.

   -Нәдин ундақ болсун. Мән оттура мәктәп пүтүргән,алий мәктәп оқумиған турсам?

   -Гәп алий мәктәп оқуғанда әмәс. Алий мәктәп пүтүргән гаччилар толуп турупту.

   -Демәк,сәнму алий мәктәп көрмигән,оттура мәктәп билимигә егә маңа охшаш «әқилдар» екәнсәндә?-сөзүмниң ахирини чақчаққа улидим.

   -Топ-тоғра ейттиң,Қәйсәр. Акам өлгәндин кейин,-дәп улуқ-кичик нәпәс алдидә,андин бирси аңлап қалмисун дегәндәк аста сөзләп, шундақ деди.-оқуғим кәлмиди. Һәммә нәрсигә өч болуп кәттим. Болупму,Жуңго коммунистик партия дегән нәрсигә!

   -Акаң өлгәндин кейин,ата-анаңни ташлап,Шинжаңға немә дәп чиқтиң?

   -Мән яман көрүдиған мошу коммунистик партия бу өлкигә бәзиләрни алдап,бәзиләрни мәжбурий түрдә елип чиқиду. Мошуниңдин өзәң хуласә чиқиривал?

   -Чүшүнүшлик.-дедим мән вә униңдин соридим.-Ата-анаңниң әһвали қандақ һазир?

   -Яман әмәс,яхши. Һәр иккиси пенсиядә. Илгири улар фабрикида аддий ишчи болуп ишлигән. Пенсия ақчилири өзлиригә йетип ашиду. Сениң анаң пенсия ақчиси алидиғанду?

   -Нәниң пенсия ақчиси дәйсән. Атам алатти. Өлгәндин кейин бәрмәс болди. У киши узақ жил маарип саһасида хизмәт ишлигән. Яман әмәс пенсия берәтти.

   -Пенсия алмиса,анаңни һазир ким беқиватиду?

   -Шуни ойлап,анамни ойлап,бу узақ кечиләрни мошундақ аһ уруп,уйқусизлиқта өткүзиватимән,ағинә.

   - Йеқин уруқ-туққанлириң барду?

   -Көп әмәс,бар. Уларниң һәммисила женини аран-аран беқип келиватқан кәмбиғәл кишиләр.

   -Сениң әһвалиң бәк еғир екән,достум...

    Ариға бир нәччә дәқиқә жим-житлиқ чөмди.

   Һәр иккимиз өз хияллиримиз билән бәнт едуқ.

   -Ата-анаңниң йениға,өз юртиңға кәткүң кәлмәмду?-дәп соридим бир чағда аридики жим-житлиқни бузуп.

   -Сениң немә демәкчи болуватқиниңни чүшүниватимән,-дәп күлүмсирәп қариди маңа.

   -Немини чүшүниватисән?-дәп соридим.

   -Һәммини,-деди у маңа мәналиқ тиклинип.-Шинжаң бай,кәң,гөһәр зимин! Бу йәр яхши. Һәммә нәрсә бар. Баяшәтчилик,кәңчилик. Немә қилимән десәң,қандақ яшаймән десәң,әркинчилик!

   -Һәммигә ундақ әмәсқу? Бирсигә баяшәтчилик,бирсигә қәһәтчилик. Бирсигә кәң,бирсигә тар!

   -У дегиниң тоғра. Мән сени чүшүнимән. Бирақ,сән очуқ ейтмайватисән?

   -Немини очуқ ейтишим керәк?

   -Мәйли, ейтмисаң ейтма. Чүнки сән маңа ишәнмәйсән? Ишәнмигәнму бир һесапта яхши. Бүгүнки күндә бу дияр адәмлириниң бир-бирсигә ишәнмәс,сир ейтмас болуп қалғанлиғидин мениң яхши хәвирим бар,Қәйсәр?... Сениң миллитиңниң өзи бир-бирсигә ишәнмәс болуп қалған бу заманда маңа охшаш ғәйри милләткә ишәнмигиниңму бир һесапта тоғра.Униң үстигә түрмә ичидә...

   Мән униң сөзлиригә инкас қайтурмидим. Ичимдә өзәмчә ойлидим;гәп-сөзлири тоғра,жайида. Бирақ,ким билиду,униң ойида немиләр бар? Бу,мүмкин һөкүмәтниң мошу йәрдики өз адимиду? Һеч нәрсә дәп болмайду. Һәр һалда еһтият қилиш керәк. Ойлап сөзләш керәк. Бәзидә бир еғиз сөз бешиңға бала болиду...

   -Мән тарихқа көп қизиқимән,-деди Ваң Жун бир чағда сөзини давамлаштуруп.-Тарих китапларни көп оқуймән. Сениң әждадлириң нәччә миң жиллар бурун чоң ханлиқларни,дөләтләрни қурған екән?  Шу дәвирләрдики урушларда улар бизниң ханларға,падишаһларға көп ярдәмәрни қилған екән. Хән миллитиниң хан,падишаһлири уйғурларниң хан,падишаһлириға чирайлиқ қизлирини соға қилип,хотунлуққа берәттикән. Буларни мән тарихи китаплардин оқуғанмән.

   Чиңгизхан дәврини алидиған болсақ,Чиңгизхан уйғурларға қирғинчилиқ урушлирини ачмиған екән. Ечиш әмәс,Идиқут Уйғур дөлитиниң падишаһи Баурчуқ Арт Текинни өзиниң бәшинчи оғли дәп елан қилип,чирайлиқ қизини тоқаллиққа бәргән екән. Хәт-йезиқни Чиңгизханға—Моңғулларға үгәткәнму уйғурлар екән. Көрдиңму,сән қандақ хәлиқниң әвлади?!...

   Униң бу сөзлиригә һәйран қалдим. Бу тарихни мәнму яхши билимән. Бирақ,Хонәнлик бир хитайниң,түрмидики бир мәһбусниң еғизидин бундақ сөзләрни аңлаш мән үчүн һәйран қаларлиқ әһвал еди.

   Мән Ваң Жунни яхши көрүшкә башлидим.

   -Һой,Ваң Жун,сән әжайип жигит екәнсәнғу? Мән сени бир гаңгуң,ночи екән дәпла ойлисам,яқ,сән чоң бир тарихчи,чоң бир философ алим екәнсәнғу?

   -Мән саңа бая ейттимғу,сениң билән мән алий мәктәп көрмигән болсақму,әшу алий мәктәпләрни пүтүргән хелә-хелисидин үстүн туримиз. Сәнму асан жигит әмәс. Сәнму көп билисән,көзлириң ейтип туриду. Бирақ,очуқ сөзлимәйватисән? Мәйли,һазирчә сөзлимәй қой. Иккимиз очуқ-йоруқ сөзлишип,бәс-муназирә қилидиған вақитлар техи алдимизда!

  - Илаһим, ейтқиниң кәлсун,ағинә!

   Бу күнки сөһбитимизниң ахириға шу йәрдә чекит қоюлди.

 

 

Түрмидики ислаһәт

 

 

 

   Бир күни кечидә камериниң төмүр ишиги шарақлап ечилдидә,гундипайлар путиға кишән селинған мәһбусни әкирип қоюп чиқип кетишти.

   Қараймән. Жигирмә яшлар әтрапидики чуғи кичик,оруқ кәлгән,қара қумчақ уйғур жигити. Сапла хитайлар арисидики ялғуз уйғур мени көрүши билән униң қорқуш-тәшвишлири сәл тарқиғандәк болди. Өзини әркин тутушқа тиришти. Буни мән, униң һә дегәндики әтрапиға алақ-жулуқ қарашлиридин кейинки хатиржәмлигидин бирдин байқидим.

   -Кәл ука,бу яққа өт?-дәп йенимдин жай көрсәттим.

   -Яқ,у олтармайду!-деди мәһбуслардин бирси.

   Мән лап етип Ваң Жунға қаридим.

   Көзләр бир-бирси билән бир нәччә дәқиқә үзүлмәй тоқунушти.

   Биз көзлиримиз арқилиқ сөзләштуқ.

   Мән дедим ; «Ваң Жун,қариғина,бу саңа охшаш,маңа охшаш жисманий жәһәттин чениққан,бәқувәт,анчә-мунчә таяққа ғиң қилмайдиғанлардин әмәс,кичикинила,назук бир жан көрүниду.Буларниң муштуми еғир келиду,көтүрәлмәйду...Монулириңға ейт,қанунға өзгәртиш киргүзәйли? Буниңдин кейин бу йәргә киргән уйғурни уйғур,хәнсуни хәнсу уридиған болсун?!..».

   У деди; «Мән сени чүшәндим. Уйғуриңға ичиң ағириватиду...Яша достум,сениң бу ишиң өз миллитиңни қанчилик яхши көрүдиғанлиғиңниң,сөйүдиғанлиғиңниң бир бәлгүси! Өз миллитиңгә,өз хәлқиңгә дегән сөйгү-муһәббәт мана мошундақ йәрдин башлиниду. Мән саңа қайил! Сениң дегиниңчә болсун. Қанунға өзгәртиш киргүзсәк киргүзәйли!...».

   Мән дедим ; «Рәхмәт ағинә,мени чүшәндиң,сөзүмни йәрдә қоймидиң!».

   У деди ; «Қәйсәр,шуни яхши билгинки, «бузулмус қанунға» өзгәртишниң киргүзилишни мениң саңа болған еқидәм,иккимизниң достлуғиниң,мәңгү достлуғиниң бәлгүси дәп чүшәнгәйсән?!».

   Мән дедим; «Рәхмәт саңа,достум! Мән әнди саңа ишәндим. Мәрһум акаң Өркәш билән қандақ дост болған болса, биз икимиз шундақ достлардин болумиз. Маңа ишән?!».

   У деди; «Һәр һалда чандуруп қоймайли? Сәвәп,бизниң ичимиздиму шпионларниң болуши мүмкин? Қайси камерида немә гәп-сөзләр,немә ишлар болуватқинини түрмә башлиғи билип туриду!».

   Мән дедим ; «Ундақ хәвәрчи мунапиқлар һәммә камерида бар! Мән ойлаймән,уйғурни уйғурниң урғанлиғини түрмә башлиғи билсә,хошал болиду,әлвәттә?!...».

   Дилимиздики бу сөзләрни һәр иккимиз көзлиримиз арқилиқ уққандәк,билгәндәк,һәтта аңлиғандәк болған едуқ.

   Ваң Жун орнидин ликкидә турдидә,чаққанлиқ билән бүглүктин сәкрәп пәскә чүшти.Буйруқ аһаңда шундақ деди ;

   -Бүгүндин башлап камериға киргән «меһманни күтүвелиш» қануниға өзгәртиш киргүзүмиз!...

   Камера ичидики һәмминиң һәйранлиқта пақирап қалған көзлири униңға тикләнди. У сөзини давамлаштуруп,шундақ деди;

   -Әнди бу камериға киргән һәр қандақ уйғур «меһманни»уйғурларниң өз күтүвалидиған,хәнсу «меһманни»хәнсуларниң өз күтүвалидиған болсун!-деди у сот һөкүмини оқуватқан судиядәк һөкүм чиқирип.

   Камера ичидә бир нәччә дәқиқә жим-житлиқ һөкүм сүрди.

   Камериниң «гаңгуң,ночисиниң»бу өзгәртишигә һеч ким қаршилиқ билдүрәлмиди.

   Шуниң билән йеңи «меһманни» күтүвелиш маңа тапшурулди.

   Униң путида кишән,мениң путумда кишән!

   Уни булуңға апарғичә қулуғиға пичирлавалдим; «Билип қой,сени қаттиқ урғандәк қилимән,бирақ аста уримән. Вай жан дәп вақириғин?».

   Бүглүк үстидә ятқан,олтиришқан мәһбуслар бәәйни театр залидики тамашибинлардәк,сәһнә пәрдисиниң ечилишини,сәһнидә қизиқ бир оюнниң көрсүтилишини күтүватқандәк,бизгә қарап туришатти.

   «Товва,-дәймән өзәмгә-өзәм,-мону тәтүр заманни қара!...Уйғурни уйғурға урғузуп қоюп,мону кәлгүндиләрниң тамашә көрүп олтарғинини? Хәп,амал қанчә!..».

   Түрмә «қанун-қаидиси» бойичә көрсүтилидиған,бирсигә азап,башқилириға һөзүр беғишлайдиған түрмә «спектакли» бир нәччә минут давам қилди. Мән униң тоғра кәлгән йеригә уруватимән.У вақираватиду,зарлинип,йелинип-ялвуриватиду...

   -Болди қил?!-дәп Ваң Жун мени уруштин тохтатти.

   Йеңи «меһманни» күтүвелиш мәрасими шуниң билән тамам болди.

   -Апирип ятқузуп қой,әнди дәм алсун!-деди Ваң Жун.

   Мән уни йөләп,бүглүкниң четигә апирип олтарғуздим.

   -Су ичәмсән,ука?-соридим.

   -Мәйли.-деди у зәип авазда.

   Крожкида су әкилип бәрдим. У гүпүлдәп ичивәтти.

   -Рәхмәт,ака,-деди у аста өз ана тилида сөзләп.

   -Хапа болма,ука. Бу йәрниң қанун-қаидиси шундақ екән,-дедим.

   -Буни мән яхши билимән.-деди у.-Саңа рәхмәт.Әгәр сән болмиған болсаң,булар мениң момамни көрсүтәтти. Һелиму тәлийимгә бу йәрдә сән бар екәнсән,мени чоң азаптин қутулдуруп қалдиң,ака!...

   Униңға йенимдин жай бәрдим. Иккимиз қатарлишип яттуқ.

 

   Камера ичидикиләрниң һәммиси татлиқ уйқиға кәткән. Йенимда ятқан бала у ян-бу ян өрүлди. У мениң ойғақ ятқанлиғимни сәзгән болуши керәк. Бир чағда;

   -Ака,сән ухлимидиңму?-дәп аста пичирлиди.

   -Уйқум кәлмәйватиду,-дедим мәнму пичирлап.

   -Сән нәлик,ака?

   -Мошу Ғулжилиқ.Өзәңчу?

   -Текәслик.

   -Етиң немә?

  -Юсүпжан!

   -Сиясий мәһбус охшимамсән?

  -Һә,шундақ.Сиясий мәһбус!

  -Чоң бир мәсилә чиқарған екәнсәндә?

  -Партлитиш бомбиси ясиған,дәп қолға алди. Муддәтсиз түрмә жазасиға һөкүм қилиндим!...

   У аста пичирлап сөзләватиду. Мән «һә,һә»дәп тиңшап қоюватимән. «Яман бопту,яхши бопту»дегинимму йоқ. Униң сөзлирини тиңшиғач,жим-жит ятивәрдим. Инкас билдүрмидим. Билдүрүшниңму һажити йоқ еди. Ким билиду дәйсән,мениңдин сөз елиш үчүн киргүзүлгән нәрсиму бу,билип болмайду.

   Бу дегән түрмә. Бу дозақта сеғизхандәк сақ болмисаң,күнүң тәс,һалиңға вай!...

   Түрмә бу яқта турсун,шу күнләрдә жәмийәттә адәмләргә,әң йеқин,ишәнчлик дегән кишиләргә ишиниш,сир ейтиш,очуқ-ашкарә гәп қилиш мүмкин әмәс. Адәмләрни һазир бир-бирсиниң арқисиға пайлақчи,тиң-тиңлиғучи қилип,селип қоюшқан. Һөкүмәтниң сәл-пәл нәзиригә чүшүп қалдиңму,болди,нәгә берип,нәдә туруп,немә гәп-сөз қилип жүргәнлириң дәррула әнчвәңтуңға йетип туриду. Шуниң үчүн адәмләр һазир бир-бирсигә гуман билән қарайдиған,бир-бирсигә ишәнмәйдиған,сир ейтишмайдиған болуп кетишкән еди.

   -Болди,ука,ухлиғин!-дедим вә униңға дүмбәмни қилип яттим...

 

   Көзлиримгә уйқа келәр әмәс.

   Мәрһум атамниң қайси бир қетимда ейтқан,қулиғимға қоғушундәк қуюлуп қалған әшу бир сөзлири хиялимға бирдин кәлди;

   «Мавзедуңниң азатлиқ армияси вәтинимизгә бесип киргән әшу 1949-жилдин бу ян та бүгүнки күнгичә хәлқимиз буларға һәдди-һесапсиз бәдәлләр төләп келиватиду. Әллик нәчинчи жиллири башланған идеологиялик күрәш,зиялиларға қариши туруш,стил түзүтүш,йәрлик милләтчиликкә қариши туруш,әксил инқилапчиларни йоқитиш,йәр ислаһати,бәшкә қариши,үчкә қариши дегәнгә охшаш һәрикәтләрдә әжайип вәтәнпәрвәр затлар,зияли- кадрлар,вәтәнниң,хәлиқниң ғемини қилидиған нурғун яхши адәмлиримиз,йол башлиғучилиримиз өлтүрүлди,түрмиләрдә азап чәкти,әмгәк билән өзгәртиш лагерлириға сүргүн қилинди,тәқипләргә учриди. Бир қисимлири вәтәнни тәрк етип,чәт әлләргә чиқип кәтти!...

   Мавзедуңниң беваситә өзи рәһбәрлик қилған,он жилға созулған «мәдәнийәт зор инқилави» дәп аталмиш һәрикәт вақтида хәлқимизниң бешиға һәдди-һесапсиз күлпәтләр кәлди. Мениң өзәм әшу һәрикәтниң қурбаниға айландим. Әмгәк билән өзгәртиш лагерлириға паландим...

   Бүгүнки күндә болса,хәлқимиз коммунистларниң зулумида азап чәкмәктә. Вәтәнниң егиси болған уйғурларда һеч қандақ һоқуқ қалмайватиду. Бизни кәлгүнди милләт башқуриватиду. Улар бизни бир-бирсимизгә қариши қоюп,қизиғимизни,тамашимизни көрүватиду. Бизниң хәлқимиз беғәм,бепәрва болуп кетиватиду. Маңқуртлишиватиду!...

   Ахирқи икки әсирдә хәлқимиз төрт йүз қетимға йеқин чоң-кичик көтүрүлүш,ғулғула-қозғилаң,инқилапларни қилип кәлди. Буларниң һәммиси зулумға қариши азатлиқ ,әркинлик күрәшлири болған!...

   Оғлум,бу сөзләрни саңа ейтиватқиним, «Бир чағларда атам шундақ дегән еди»дәп әсләп турсаң, шуниң өзи купайә. Билип қойғанниң пайдиси көп,муһим,амма зийини йоқ. Лекин,бу сөзләрни һазирчә ичиңдила сақлап қойғиниң яхши. Көрүнгән адәмләрниң алдида һәргиз дегүчи болма?...».

   «Атам тоғра ейтқан екән,-дәп ойлидим ичимдә.-Жәмийәттә әмәс,түрмидики мону кичикинә бир камериниң ичидә турғулуқ,бу ағиниләр һәммини өзигә қаратқуси,башқурғуси,һөкүмдарлиқ қилғуси келиду...Мана һазирла бир уйғурни бир уйғурға урғузуп,тамашә көрүшти. Буниңдин артуқ хорлуқ,бечарилик болмиса керәк? Амал қанчә,тәғдиргә баш әгмәй амалиң йоқ!

    Һелиму буларниң гаңгуңи,ночиси билән ағинә болувалдим. Әксинчә болғинида, бу йәттә-сәккизи бириквелип,бу бечарә балини мени урғандәк думбалап урған болса,чидап олтиралматтим. Галач-гулуч башлинатти...У чағда ким пайда көриду,ким зиян тартиду? Әлвәттә,мән зиян тартимән,мону бала зиян тартиду. Жинайитимиз техиму еғирлишиду,дегән сөз еди...

   Ваң Жун дурус жигит екән... Яхши адәмләрниң әшундақ гаңгуңлардин чиқидиғиниға көзүм убдан йәтти. У әқиллиқ жигит екән. Мениң көз қарашлиримдинла мениң немә демәкчи болғанлиғимни бирдин чүшәнди...Мону балини қаттиқ таяқтин қутқузуп қалди. Мән униңға йеқип қалғанға охшаймән,мән билән очуқ-йоруқ сөзлишиватиду. Әгәр униң ейтқанлири раст болса,униң өзиму бүгүнки жәмийәткә,коммунистик түзүмгә,коммунистик партиягә қарши екән. Жуңго коммунистик партиясини яман көрүдиғанлиғини,өч көрүдиғанлиғини өз еғизидин ейтиватиду.Һә,бу милләтниң ичидиму коммунистик партияни,униң сияситини яқтурмайдиған,яман көрүдиғанлириму бар екән. Ваң Жун әйнә шундақларниң бирси охшайду?

   Униң ейтишиға қариғанда,гөһәр зимин аталған чәксиз вәтинимизниң һәммә жайлирини чөмүлидәк бесип кетиватқан бу ағиниләрни әшу коммунистик партия алдап вә мәжбурий түрдә ичкири өлкиләрдин елип чиқиветипту. Буни мән аңлиған,биләттим. Амма,уларниң өз еғизидин аңлимиған едим.

   Алдинип чиқтиму,мәжбурий түрдә чиқтиму,бәрибир. Бу гөһәр зиминға чиққанлар,чиқиватқанлар өз ихтияри билән һеч қачанда өз юртиға,өз вәтинигә қайтип кетишмәйду. Сәвәп,уларниң ейтишичә, «Бу йәр яхши. һәммә нәрсә бар. Баяшәтчилик,кәңчилик...Немә қилимән десәң,қандақ яшаймән десәң,саңа һеч ким тосалғулуқ қилишмайду,йолиңни торимайду. Барлиқ шараитлар яритилған...Бу йәрдә саңа иш-хизмәтму бар,өй-маканму бар,йемәк-ичмәкму бар,ақчиму бар!...».

   Жүрәклиримниң бир йәрлири ечишип кәткәндәк болди. Көйгән жүрәк отини соғ су билән өчүрүш үчүн орнимдин аста турдимдә,краниктин су елип ечмәкчи болдум...

                                 *           *              *

 

   Күнләр бир хилда өтүшкә башлиди.

   Электр лампочкиси камера ичини гиримсән йоритип туриду. У камерида деризә йоқ. Деризә һесавидики кичикинә төшүктин таңниң атқанлиғини,кәчниң киргәнлигини,һаваниң очуқ яки булутлуқ екәнлигинила билип турушқа болатти,халас!

   Қуяшниң шәриқ асминини пәрәң яғлиқтәк қизартип,өз ястуғидин баш көтүрүп чиқип келишини,йәр-зиминға өз нурини тәкши чечип,қиздуруп жуқури көтүрүлишини,чаңқа чүш пәйтлирини,қуяшниң өз ястуғиға баш қоюш алдидики ғәрип асмининиң әжайип бир гөзәлликкә киришини тамашә қилғач,йәр-жаһанға,инсанларға,жимики тирикликкә һаятлиқ бәхиш етиватқанлиғини бир көрүш истиги,хаһиши улғайған һалда қараңғу,зәй,сесиқчилиқ қаплиған камера ичидә баш-ахири йоқ ой-хияллар ,азаплиқ хатириләр,шерин арзу-арманлар илкидә ятқиниң ятқан! Қанчә ятидиғиниңниму билмәйсән. Сәндики бирла қорқуш-әндишә,у, йәр асти сорақханисидики дайимлиқ қайтилинип туридиған бир хил соал-сорақлар,уруп-қийнашлар,азплашлар...Улардин қачан қутулидиғанлиғиңниму билмәйсән! Әркинликкә,азатлиққа чиқишиңни,бу дозақтики азаплардин тинч-аман қутулушиңни бир Аллаһдин таң атмас узақ кечиләрдә налә қилип сорайсән! Узун вә қисқа муддәтлик,муддәтсиз түрмә жазалириға һөкүм қилинғанларни аңлиғиниңда,әшу күнләрниң әтиму-өгүнму өз бешиңға келип қелишидин әнсирәйсән,қорқисән!...Әнсирәшниң,қорқушниң әң дәһшәтлиги,у,өлүм жазаси!...Яалла,яратқан егисиниң өзи сақлисун, у қара күнләрдин! Өлүм жазасиға һөкүм қилинғиниңдин кейинки дәһшәтни ейтма. «Әнди қачан әпчиқип атидекин? Қәйәрдә атидекин? Қандақ атидекин? Бүгүн атмдекин,әтә атамдекин,өгүнлүккә атамдекин?...Жәситимни ата-анамға берәмдекин яки кечидә,йошурун һалда қәйәргә көмүп ташлайдекин?...».

   Мана мошу хилдики ой-хияллар билән өлүмни күтүп йетишниң нәқәдәр еғир,азаплиғини тәсәввур қилишниң өзи бир дәһшәт! Бу дәһшәтни бешиға кәлгән адәмниң бир өзила билиду,халас!

 

   Бир күни йерим кечидә бизниң камериға пәнжимлик Нурмәһәмәт исимлик балини елип кирди. Униңму икки путиға еғир кишән селинған. Демәк,уму бизгә охшаш сиясий мәһбус еди.

Шуниң билән хитай мәһбуслири йетиватқан бу камеридики биз, уйғур сиясий мәһбуслири үч болдуқ.

   Аридин көп өтмәй,Нурмәһәмәткә өлүм жазаси һөкүм қилинди!

   Бу шум хәвәр бизнила әмәс,бир камерида биллә йетиватқан хитай мәһбуслириниму «әй-й-я!» дегүзивәтти. Улар өлүмгә һөкүм қилинған сиясий мәһбус Нурмәһәмәткә;

   -Нәччә вақиттин бу ян биздин хаталиқлар өтүп,сени рәнжиткән болсақ,бизни кәчүривәт,биздин хапа болмиғин?...Саңа яман болди,яман болди!-дейишти.

«Өлүм  жазаси әтә ижра қилиниду» дегән күни чүштин кейин,камериниң төмүр ишиги шарақлап ечилдидә,гундипайлар Нурмәһәмәткә ; «Ата-анаң кәлди. Сениң билән көрүшмәкчи!» дәп елип чиқип кетишти...

   Мениң жүрәк-бағрим көйүп,ечишип кетиватиду. «Бечарә балиға тола угал болдидә?-дәймән өзәмгә-өзәм.-Он гүлиниң бирси ечилмиған шундақ бир жигитни әтә етип ташлайду!...Хаң астидин партлатқуч дорисини йошурун елип чиққини үчүнму өлүм жазасиға һөкүм қилинамду? Ахир у бир йәрни партилатқини,адәм өлтүргини йоқ екәнғу? Бар гунаһи партлатқуч дорисини оғурлап чиққини,халас! Буниң үчүн бәш жилму,он жилму түрмә жазасини бәрсиму йетәр едиғу...Бу немә дегән қаттиқ қоллуқ сиясәт,немә дегән қаттиқ қанун! Бу мәмликәттә инсан қәдир-қиммитиниң шу дәрижидә түгүгиниму? Инсан һаятиниң бир пул болғиниму? Шу тапта бу бечарә балиниң ата-аниси,қом-қериндашлири немә болуп кетиватқанду?...Аһ,мундақ еғир күнләр,мундақ қара күнләр қачанму түгәр! Бу немә дегән дәһшәт,пажиә!».

   Нурмәһәмәтниң ата-анисини тонумисам,көрмисәмму,уларниң симаси көз алдимда ғайиванә пәйда болғандәк болди...

   Йезида яшап келиватқан адәттики жапакәш,дәртмән,намрат,ақ көңүл,саддә уйғур деханлириниң бирси!

   Үзлиригә мәзгилсиз қоруқлар киргән,чачлири ақиришқа башлиған дәртмән ана оғлини бағриға мәккәм бесивелип,тоймай һидлатти,ахирқи қетим һидлатти!...Оғлиниң баш-көзлирини сийпап,тоймайватқан аниниң ичигә олтиришқан нурсиз көзлиридин тохтимай қуюливатқан яшлири оғлиниң мәңизлирини,пешанилирини жуятти вә ана уни тоймай,қанмай йенип-йенип  сөйәтти...

   Ана-балиниң тени,вужуди бир тәнгә,бир вужутқа айланғандәк,дир-дир титирмәктә еди!

   Ана-балиниң жүриги бир жүрәккә айлинип,өз қепиға сиғмайватқандәк соқатти,һөпүлдәп йенип,көйүп-ечишатти!

   Аниниң балини,балиниң анини ахирқи қетим қучағлиши,бу уларниң жудалиқ алдидики  видалишиши еди.

   Аһ, бу немә дегән еғир күн,қара күн,дозақ күн!...

  Ана-балиниң йенида турған ата оғлини бағриға бесишни тақәтсизлик билән күткәч,ичидин һөпүлдәп чиқиватқан аччиқ әләмни,дәрт-һәсрәтни ичигә жутуп,биқилдап,өпкидәп жиғлатти...

  Атиниң икки көзидин қуюливатқан һәсрәтлик аччиқ яшлири сақал басқан үзлиридин ериқлар һасил қилип,бойниға қуюлатти.

  Қәдди пүкүлгән атиниң пүтүн тени,вужуди тохтимай титирәтти!...

  Бу бечарә ата билән аниниң әшу оғлини әтә етип ташлайду!... Улар миң бир жапалар,арзу-арманлар билән өстүрүп,чоң қилған әзизидин,көз нуридин,жигәридин,бәхти-байлиғидин,хошаллиқ-шатлиғидин мәңгүгә айрилиду,жуда болиду!

   Бу немә дегән дәрт-әләм!

   Бу дәрт-әләмни,бу жудалиқни бу бечариләр әнди қандақму көтүрәр,қандақму бәрдашлиқ бирәр?!...

   Бир чағда төмүр ишик шарақлап ечилди. Зәнжир-кишән селинған аяқлирини еғир көтүрүп басқан һалда Нурмәһәмәт кирип кәлди. Қапақлири ишип,көзлири қизирип кетипту.

  -Ата-анаң кәлгән охшайдудә?-дәп соридим,у бүглүкниң четигә келип олтарғандин кейин.

  -Апам,дадам,иним,сиңлим төртийлән кәлгән екән,-деди у мәйүс,титрәк авазда. Лекин,у өзини һеч нәрсә болмиғандәк,һеч нәрсә болмайдиғандәк хатиржәм,көңли тоқ,хуш көрсүтүшкә тиришатти. Амма жүригидә жиғлаватқанлиғи көзлиридин ап-ашкарә билинип туратти. Ичидин һөпүлдәп келип,етилип чиқай дәп турған аччиқ пуханниң сиртиға чиқишиға йол қоймай,ичигә жутуп туратти.

  -Адаш.-деди у титрәк авазда.-бүгүн мән ухлимаймән. Төвбә намизимни оқувалай,андин Қурьан оқуймән!

  -Мәйли,шундақ қилғин.-дедим мән бүгүн бар,әтә йоқ. Бир пай оқ билән у дуниялиқ болуп,жисми топиға,өзи роһқа айлинип кетидиған Нурмәһәмәткә ичим ағирип,жүригим көйүп-ечишип.-Ата-анаң,қериндашлириң билән ахирқи қетимда арамхуда сөзлишивелишқа,хошлишивелишқа тосқунлуқ қилмиғанду?-дәп соридим.

  Яқ,әксинчә. Сақчилар билән гундипайлар бүгүн башқичә мунасивәт қилишти. Толиму хуш-хойлуқ билән параңлашти. «Қандақ пикириң бар» дәп сорашти. Мән дедим; «Һеч қандақ пикирим йоқ. Сән хәққә мән қандақ пикир қилимән .Мениң пикиримни аңлашқан болсаң,мән бу күнгә қалмас едим!» дегәнгә охшаш гәпләрни қилдим.

   Әң яхшиси апам,дадам,иним,сиңлим билән ахирқи қетим көрүшүвалдим,сөзлишивалдим. Уларни қенип-қенип сөйүвалдим,адаш. Мән шуниңға хошал!...

  Өпкәм өрләп кәтти. Көзлиримдин яшлар қуюлди.

  -Көңлиңни бузма,адаш,-дәп у мүрәмгә қолини қойди.-Бу Аллаһниң орунлаштуруши...Бу ялғуз мениңла бешимға келиватқан күн әмәс,уни өзәң яхши билисән?

   -Тоғра ейтисән,ағинә.-дедим.Мән униңға немә дәп тәсалла беришни билмәс едим.

   -Қәйсәр,сениңдин ахирқи илтимасим,мән жуюнуп,пакизлинивалай,сақал-бурутларни еливалай. Андин ғусул қиливалай. Юсупжан иккиңлар мени суға елип қоюңлар? У дунияға пакиз-таза,Ислам шәриәт қануни бойичә кәткиним яхши!...

  -Мақул адаш,мақул,-дедим.

  Башқа немә дейиш мүмкин? «Мени суға елип қоюңлар? У дунияға пакиз-таза кетәй!». Бир түрмидә,бир камерида биллә йетиватқан,сирдаш-муңдаш болуп қалған,бир идея,бир мәхсәт йолидики күрәшкә жанни тикип қойған сәпдишиңдин шундақ сөзни аңлап олтириштин артуқ бу паний дунияда еғир нәрсә болмиса керәк? Буниң өзи бир дәһшәт екән!...

   Нурмәһәмәт билән Юсүпжан йезида туғулуп,чоң болғанлиғи һәм йезида хитайлар билән көп арилашмай яшаватқанлиғи үчүн хитай тилини мукәммәл билип кәтмәтти. Мән кичигимдин шәһәрдә хитай балилири билән биллә ойнап,арилишип чоң болғанлиғимдин,буларниң тилиниму,йезиғиниму,психологиясиниму яхши биләттим.

  Бу ихлим шундақкен,қанчә югач-юмшақ болуп,қорқанчақлиқ көрсәтсәң,шунчә бозәк қилишиду. Қанчә жүрәклик,қориқмас болсаң, «туруш десә,уруш»дәп мәйданға чиқсаң,сениңдин тәп тартиду. Сениң билән һесаплишиду. Сени һөрмәт қилишиду...Мән буларниң гаңгуң,ночилири билән қандақ сөзлишишни,улар билән қандақ муамилә қилишни убдан билгиним үчүн асанлиқчә бозәк болматтим.

  Хитай камерисида мән ялғуз уйғур болсамму,қориқматтим. Бир күни көрәңлик қилған бирсини баш билән бирни уриведим,ағзи-бурни қанға боялған у, он-он бәш минут орнидин туралмай ятти. Йәнә бирсиниң канийини тутувелип,шундақ сиқиведим,униң көзлири алийип,пут-қоллири дирилдәп титрәп кәтти. «Бу гуй өлүп қелип,баланиң йоғиниға қалмай»дедимдә,канийидин қолумни елип,бешиға муш билән бирни уриведим, «әй-й-я»дәп оңдисиға чүшти...

 Кейин бу камериға Юсүпжанни елип киришти. Андин Нурмәһәмәтни әкирди. Мән башқиларниң уларға гаңгуңлуқ қилишиға ,уларни бозәк қилишиға йол қоймидим.

  Нурмәһәмәт жигәрлик,вижданлиқ жигит еди.

  У зулумда яшаватқан жапакәш хәлқиниң тәғдиригә бәк ечинатти.

  У Хорлуққа,һақарәткә,дәпсәндиликкә,адаләтсизликкә қарши еди.

  У өз хәлқиниң әркинликтә,азатлиқта,һөрлүктә яшишини арман қилатти!...

 

  Бу күни мән Ваң Жун башлиқ камеридики мәһбусларға,Нурмәһәмәтниң ахирқи сәпәргә--у дунияға кетишниң алдида Ислам шәриити бойичә пакиз жуюнуп тазлинивелиниши,андин намаз оқуп,таң атқичә Аллаһқа ибадәт қилғуси келидиғанлиғини,биз һәммимз таң атқичә көп вараң-чуруң қилмаслиғимиз керәклигини ейтқинимда,улар әтә етип өлтүрилидиған Нурмәһәмәткә ичи ағирип,рәһими кәлгәндәк ипадә билдүрди. Баятин қиливатқан параңлирини тохтаттидә, «яхши,яхши»дейишип,олтарған орунлириға созулуп йетишип,уйқуға кетишти. Мениң бу ишимдин Нурмәһәмәт бәк рази болди. У өмриниң ахирқи күнини буларниң вақирап-жақирап сөзләшлирини,күлкилири билән вараң-чуруңлирини аңлимай,тип-тинич һалда төвбә намизини арамхуда оқувелип,таңни Қурьан айәтлиридин сүриләрни оқуш билән атқузуш имканийитигә егә болғанлиғидин толиму мәмнун болған еди.

  Нурмәһәмәт Юсүпжан иккимизниң ярдими билән пакиз жуюнуп тазиланди. Сақаллирини елип,бурутини чирайлиқ чәкти. Андин төвбә намизини оқушқа олтарди. Төрт рәкәт төвбә намизини оқуп болуп,узақтин-узақ дуга қилди.

  -Ағиниләр,силәргә рәхмәт. Мән силәрдин рази!-деди у бирдә маңа,бирдә Юсүпжанға миннәтдарлиқ билән узақтин-узақ тиклинип.-Аллаһға шүкри,силәрниң бариңларда жуюнуп,тазилинип-пакизлинивалдим,-униң авази титрәк арилаш чиқти.

   Мән немә дейишимни билмәс едим. Әгәр у жирақ-йеқин сәпәргә атланған болса,ақ йол тиләр едим. Амма у,бериш бару,қайтиш йоқ мәңгүлүк сәпәргә атлиниш алдида туриду. Санақлиқ саатлардин кейин,таң атиду. Һәйәл қилмай,бу дозақниң төмүр ишиги шарақлап ечилидидә,гундипайлар уни елип чиқип кетиду...Шуниң билән у, бу йоруқ дунияда йоқ!

  -Тәғдирниң язмиши шундақ екән,қандақ қилимиз,амал йоқ,-дәп аридики көңүлсиз жим-житлиқни бузуп үн қаттим.-Биз сени мәңгү унтумаймиз!

  -Сән вәтәнниң азатлиғи,хәлқимизниң һөрлүги йолидики күрәштә шеһит болуватисән!-деди Юсүпжан.

  -Тоғра ейтисиләр,достлирим. Һәммимизниң тәғдир-кәчүрмүшлири бир.Биз һәммимиз улуқ мәхсәтләр йолидики күрәшкә атланған едуқ.Мениң қилидиған ишлирим техи нурғун еди. Әпсус,үлгүрәлмидим,қилалмидим...Әсирләр бойи давам қилип келиватқан азатлиқ,әркинлик күришимиз һеч қачанда тохтимайду. Силәргә охшаш достлирим бар,вәтән ишқида йениватқан он миңлиған,йүз миңлиған жигит-қизлиримиз бар,хәлқимиз бар,шулар давамлаштуриду! Мән буниңға ишинимән!- дәп доклад оқуватқан натиқтәк сөзлиди. Кейин шундақ деди.-Силәрниң бу дозақтин сақ-саламәт чиқип кетишиңларға Аллаһниң өзи яр-йөләк болсун!

  -Ейтқиниң кәлсун,ағинә,-дедим мән.-Сән наһайити яхши гәп қиливатисән,күрәш һеч қачанда тохтимайду!

  -Аллаһ бу биз,уйғурларни немигә бунчә бәхитсиз яратқанду?-дәп сөзгә арилашти Юсүпжан.-Мана йеқиндила көплигән хәлиқләр азатлиққа,әркинликкә чиқти. Қазақ,қирғиз,өзбәк,түрикмән,әзәрбәйжан охшаш түркий тиллиқ хәлиқләрниң һәммиси өзлириниң мустәқил дөләтлирини қуруп,бәхитлик һаят кәчүрүватиду. Биз, уйғурлар қачанму әшуларға охшаш өз вәтинимизгә өзлиримиз егә,ғожа болуп яшайдиған бәхитлик күнләргә йетәрмиз?...

  -Аллаһ буйриса,у күнләрму келиду,-деди Нурмәһәмәт.-Азатлиқни,әркинликни,мустәқилликни сорап,ялвуруп алидиған нәрсә әмәс,уни күрәш йоли билән қолға кәлтүрүш керәк! У күрәшни силәргә охшаш достлирим давамлаштуриду,дәп ишәшлик ейталаймән...

  Сөһбитимиз шу мавзу үстидә узақ давам қилди.

  Сөһбитимиз ахирида Нурмәһәмәт шундақ деди;

  -Ағиниләр,йәнә бир нәччә саатлардин кейин мән бу дуниядин йоқ болумән дегән сөз. Бүгүн мени етип ташлайду!...

  Бундақ сөзни ейтиш әмәс,аңлашниң өзи қанчилик еғир? Дәһшәт!

  Бүгүн у өзиниң етип өлтүрилидиғанлиғини,арқисидин,бешиниң арқисиға тәңләнгән тапанчиниң гүп қилип етилишидин чиқидиған бир пай оқ билән бу һаяттин йоқ болуп кетидиғанлиғини билип,өлүмни күтүп олтириду. Өлүмни күтүш қанчилик дәһшәт!

  Әгәр у қатил,сатқун болған болса,униң йоли башқа еди?!...

  У инсанларға әмәс,жанлиқ мәвжудатларға азар беришни,һәтта йолдин йол ясап өтүватқан чөмүлиләрни дәссәп өтүшни истимәйдиған бир жигит еди!...

  Униң бар гунаси партлатқуч дорисини оғирлиғанлиғи,халас!

  «Әшу нәрсиләр билән бомба ясап,әң болмиғанда рәқиплиримдин бир нәччисиниң женини жәһәннәмгә йоллиған болсам,униңдин кейин мени етивәткән тәғдирдиму мәйли еди?! Хәп,хәп,әшу ишниму қилалмидим!». Нурмәһәмәтниң шу тапта от болуп йениватқан көзлиридин мошу сөзләрни уқтум.

  -Юсүпжан муддәтсиз түрмә жазасиға һөкүм қилинди,-дәп сөзини давам қилди Нурмәһәмәт.-Аллаһ бу күнләрдин сени сақлисун. Бу дозақтин сән болсаңму сақ-саламәт қутулуп чиқип кетәрсән,достум?-деди маңа қарап.

  Шу арида,кечидин бери пушулдап,хорәк тартишип ухлишиватқан мәһбуслардин бир иккиси у ян-бу ян өрүлүп,ойғанди. Биринчи болуп орнидин турған Ваң Жун бүглүктин йәргә чүштидә,булуңға берип сийип болғандин кейин,өз орниға келип қайтидин ятти вә бизгә қарап шундақ деди;

  -Силәр ухлимиған охшимамсиләр?

  -Қандақ ухлайсән!-дедим мән.

  -Тоғра ейтисән,ухлалмайсән. Мән чүшинимән,ағиниләр.-деди у бизниң қайғумизға һисдашлиқ билдүргәндәк.

  -Мәйли ,ағиниләр,силәр азирақ болсиму дәм ериңлар.Таң атайму дәп қалған болса керәк,мән азирақ қурьан оқай,-дәп Нурмәһәмәт үзини қилвийгә қаритип,айиғидики кишән-зәнжирниң авазини анчә чиқармай,қоллири билән көтирип,бәдашқанни қуруп олтарди.

  -Әвзу биллаһи минәш шәйтанир рәжим,бисмиллаһир рәһманир рәһим!...

  У пәс авазда қурьан сүрилиридин айәтләр оқушқа башлиди.

 

  Көзим илинип кәткән екән. Бир чағда тарақ-туруқ,вараң-чуруңдин ойғинип кәттим. Саат сәккиз бопту. Мәһбуслар жавур,крожкилирини тутқиничә,төмүр ишикниң кичикинә төшүгидин әтигәнлик тамақлирини новәтму-новәт еливетипту.

  Орнимдин турдимдә,үз-қоллиримни жуюуп келип,мәнму өз тамиғимни алдим.

  Камеридики биз үч уйғур «тамиғимизни» айрим қиливалған едуқ. Сиясий мәһбус аталған бу үчимиз айрим дәстиханда олтираттуқ. Бу ағиниләрниң бәзилири олтирип тамақ йесә,бәзилири өрә туруп,бәзилири меңип жүрүп тамақлинатти...

  Үчимиз үч бужәк болуп,адәттикидәк «бисмилла»дәп,әтигәнлик наштиға олтардуқ. Әтигәнлик наштимиз бәсәй вә һәр хил көктат-кокатлардин қорулған сәй билән бирдин мома /нан/ вә бир крожкидин қайнитилған су,халас.

  -Немә олтирисиләр,йемәмсиләр?-деди Нурмәһәмәт бизгә.

  Гәлдин бир нәрсә өтәр әмәс. Бир-бирсимизгә қарап жим-жит олтиримиз. Һәр ким өз хияллири билән бәнт еди.

  -Ундақ қилмаңлар,ағиниләр,қени елиңлар!-Нурмәһәмәт биринчи болуп чокини қолиға алди.-Бу мениң силәр билән бир дәстихандики ахирқи олтиришимғу?...

  Көңлүм бирдин бузулуп кәтти. Ичим һөпүлдәп йенип,көзлиримгә лөммидә яш кәлди. Нурмәһәмәт көрмисун дәп,йәргә қаравалдим. Жавурни қолумға алдимдә,униң ичидики нәрсиләрни чока билән арилаштуруп олтиримән.

  -Өзәңму йемәмсән?-деди Юсүпжан униңға.

  -Мән йемисәмму болатти. Мәйли,силәр билән биллә йәй,-деди Нурмәһәмәт аста сөзләп.-Биз уйғурлардики «Бир парчә нанни тәң бөлүшүп йегән »дегән дана сөзни силәрму яхши билисиләр?-дәп у өзигә тегишлик бир тал момини тәң үчкә бөлди.-Қени ағиниләр,алди билән мениң ненимни, андин силәрниңкини тәң бөлүшүп,биллә йәйли?...

Нурмәһәмәтниң ахирқи илтимаси бойичә һәр қайсимиз өзимизгә тегишлик момини үчкә бөлүп,тәң йейиштуқ.

  Аридин бир икки саатқа йеқин вақит өтти.

  Бир чағда төмүр ишик шарақлап ечилди. Икки гундипай кирип кәлди. Улар алди билән Нурмәһәмәткә,андин бизгә қарап,адәттикидәк қопаллиқта әмәс,силиқ-сипайилиқ билән сөзләп,меһриванлиқ ипадисини билдүрди...

  Шу чағдила Нурмәһәмәтниң чирайи аппақ татирип кәтти. Көзлиридин униң ички дуниясидики өзгүришләрни бирдин байқидим. Нурмәһәмәтниң әшу чағдики көрүнүшини тәсвирләп беришкә ажизмән.

  Униң пүтүн тени,вужуди билинәр-билинмәс титрәвататти.

  У өзини толиму мәғрур тутатти.

  Униң өзи,көзлири қорқушни унтиған,көзлиридә от,ғәзәп-нәпрәт учқунлири чақнап туратти.

  -Хәйир хош,достлар!-деди у уйғурчә,хитайчә сөзләп.

  Камера ичидикиләр униң билән бирму-бир қучағлишип хошлашти.

  -Нурмәһәмәт,сән биздин рази бол?!-деди уни биринчи болуп бағриға басқан Ваң Жун.

  -Мән рази! Силәр аман болуңлар,бу дозақтин сақ-саламәт чиқиңлар!-деди титрәк авазда. Шу чағда мән униң көзлиридә яш көрдүм...

  Нурмәһәмәт Юсүпжан билән қучағлишип,хошлашти. Ахирида иккимиз қаттиқ,узақ қучағлаштуқ.

  -Әлвида, достум!-дедим униң қулиғиға пичирлап.-Сән арман қилған улуқ күнләр әлвәттә,келиду! Хәлқиң сени,саңа охшаш оғланлирини һеч қачанда унтимайду! Күрәш һаман давам қилиду!...

  -Әлвәттә,достум.-деди уму қулиғимға пичирлап.-Мән силәргә ишинимән,хәлқимгә ишинимән! Күрәш давам қилиду! Мениң хәлқим чоқум һөрлүккә,әркинликкә,азатлиққа чиқиду! Буниңға мән ишинимән.Хош достум,хош, әлвида!...

 

  Нурмәһәмәтни гундипайлар елип чиқип кетишти.

  Өзәмгә-өзәм егә болалмиған һалда ишикниң түвигә берип,униң йочуғиға қулиғимни яқтим.

  Нурмәһәмәтниң аяқлириға селинған кишән-зәнжирләрниң «шарақ-шуруқ,шарақ-шуруқ»қилған авазлири аста-аста жирақлашқа башлиди.

  Һәйәл өтмәй ташқиридин жүрәк-бағримни езип ташлиған дад-пәрият,қиқас-чоқан аңланди.

  -Вай балам,қозам балам!...

Бу Нурмәһәмәтниң анисиниң зари еди.

  -Вай балам,женим балам,таянчим балам!...

Бу бечарә атиниң налиси еди.

  -Вай а-к-ка-ам! Чирайлиқ ак-ка-ам!...

Бу униң сиңлисиниң зарлиған авази еди.

  -Женим акам,алтун акам!...

Бу униң инисиниң зар қахшиған пәрияди еди.

  Бу дад-пәрияд,аһу-зар пүтүн түрмә ичини зил-зилгә кәлтүрүвәткәндәк болди.

  Бу дад-пәрияд,аһу-зар Ғулжа асминида чақмақ болуп чеқилғандәк болди!...

  Нурмәһәмәт Шәмшидингә чиқирилған өлүм жазаси һөкүми шу күни ижра қилинди.

  Бу 4-айниң 27-күни еди.

 

 

 

 

 

Аччиқ пуған

 

 

  Шуниң билән аридин бир нәччә күнләр өтүп,мени областлиқ түрмигә елип келишти. Бу түрмидә соал-сорақсиз үч күн яттим. Төртичи күни әтигәнлиги саат онларда сорақханиға елип чиқишти. Үрүмчи шәһәрлик сақчи идарисидин,вилайәтлик,областлиқ һәм Ғулжа шәһәрлик сақчи идарилиридин кәлгән төрт хитай сақчиси билән бир уйғур сақчи мени сорақ қилди.

  Бу йәрдә «Йеңи һаят» түрмисидикидәк уруп-қийнашлар,азаплашлар болғини йоқ. Бу йәрдики әһвални көрүп һәйран қалдим. Өзәмни башқа бир мәмликәттики,хияли бир дуниядики қанун органлири хадимлириниң—сақчилириниң алдида сорақ қилиниватқандәк һис қилдим.Төрт хитай вә бир уйғур сақчиниң силиқ-сипайилиғи,сәмимийлиги,меһриванлиғи,әң муһими уларниң инсанийлиғи алдида лал болдум.

 -Қени,самсидин йегин! Самсиниму сеғинип қалғансән?...

  -Мону печенә,кәмпүтләрдин алғин?

  -Қени, чай ичкин!

  -Усулуқ суниң қайсидин ичкиң бар?

  -Мана,тамака чәккин!...

  Сорақхана бөлмисиниң бир четидики үстәл үстигә қоюлған әшу нәрсиләрни мениң йәп-ичишимни,өзәмни әркин тутуп,бәһөзүр олтиришимни кәйни-кәйнидин тәләп қилишти улар.

   Мән уларниң зорлиши билән икки тал самсини йәвалдим.Бир икки пиялә чай ичтим.Андин рәхмитимни ейттим.

  -«Йеңи һаят» түрмисидә көп әзийәт чәкмигәнсән? Соал-сорақ вақтида уруп-соқмиғанду сени?...

  Немә дейишим мүмкин? Урди,соқти,қийниди,азаплиди дейишим керәкму? Яқ,мүмкин әмәс!...Қарға қарғиниң көзини қачан чоқуған? Шуңа һеч қандақ инкас билдүрмидим.

  -Бу һаятта,яшлиқта хаталашмайдиған,хаталиқ өткүзмәйдиған һеч ким болмайду. Сәнму хаталашқан,түз йолдин адашқан болсаң керәк?...

  -Бизниң қанунимизда билип-билмәй қилған хаталиқлирини,өткүзгән камчилиқлирини бойниға алған,гунаһиға,әйивигә ихрар болғанларға кәңчиликләр берилгән!...

  -Сән техи яш,келәчигиң алдиңда. Бизниң жәмийитимизгә саңа охшаш жигитләр керәк! Силәр жәмийәт үчүн,хәлиқ үчүн,вәтән үчүн хизмәт қилишиңлар керәк!...

  -Жәмийәтниң хатиржәмлиги,милләтләр иттипақлиғи,вәтәнниң бирлиги,хәлиқниң бехәтәрлиги саңа охшаш яшларниң вәтәнгә дегән садақәтлигидә көрүниду!...

  -Сән жәмийәткә чиқип хизмәт ишлишиң керәк. Биз саңа барлиқ шараитларни яритимиз,ярдәм қилимиз!...

  «Паһ,паһ,немә дегән чирайлиқ,яхши сөзләр булар,һә! Һәсәлдинму татлиқлиғини демәмсән!...Силәр қайси вәтәнни ейтиватисиләр? Қайси хәлиқни дәватисиләр?...Маңа охшаш жигитләр жәмийәткә керәкмиш! Бизгә охшаш жигитләр жәмийәткә керәк болса,түрмә-зинданлириңда гунасиз йетиватқан сан миңлиған яшларни қийнап-азаплимай,етип өлтүрмәй,муддәтсиз түрмә жазалириға һөкүм қилмай,кичикинә болсиму инсанийлиқ көрсәтмәмсиләр?...Немишкә ялған гәп қилиштин уялмайсиләр? Силәрниң,силәрдинму жуқуридикиләрниң жар селип ейтиватқан сөзлириңлар башқа,әмәлий иш-һәрикәтлириңлар тамамән башқа...Буни һәммә адәм билиду,көрүватиду,бешидин кәчүрүватиду!»дегәнгә охшаш сөзләр хиялимдин өтти.

  -Сән немә үчүн қолға елинип,түрмидә йетиватқиниңни биләмсән?...

  Мән илгәрки сорақларда ейтқан сөзлиримни бирму-бир өз әйни бойичә тәкрарлидим вә өзәмниң гунасиз түрмидә йетиватқанлиғимни ейттим.

  -Сән көп хупсәнлик қилма. Сениңдә сиясий мәсилә көп. Буни испатлайдиған полаттәк фактлар биздә йетәрлик! Шуниң үчүн, әң яхшиси,сән хаталашқанлиғиңни, хата йолда маңғанлиғиңни,бир очум унсурларниң иғвасиға алдинип қалғанлиғиңға ихрар болдә,гунаһиңни йеникләт? Шу чағда саңа, бизниң қанунимиз,сияситимиз бойичә кәңчилик,йеникчиликләр болиду!

   -Мениңдә һеч қандақ мәсилә болмиса,гунаһ-әйип болмиса,немини бойнумға елишим керәк?-дедим.

   -Сән бундақ тәтүрлик,жаһиллиқ қилма.Өзәңгә яхши әмәс.Сән техи яш,келәчигиңни ойла?

  -Мениңдә немә қилған келәчәк болсун! Һәммиси кумпәй-кум болған,бәрбат болған,атам рәмити билән қара йәрниң астиға көмүлүп кәткән!-шунда атам көз алдимға кәлдидә,көңлүм бузулуп кәтти...Өзәмни аран тутувалдим.

  -Атиси өлмәйдиған,аниси өлмәйдиған һеч ким болмайду. Һәмминиң атиси өлиду,аниси өлиду...Сениң қери анаң бар,шу анаңни ойлишиң керәк? Әгәр сән бизгә хизмәт қилсаң,партия саңа ата болиду,саңа ғәмхор болиду,сени алий мәктәпләрдә оқутиду. Алдиңға қойған мәхсәтлириңгә,арзу-арманлириңға шу чағда йетидиған болисән!...

  Шуниңдин кейин улар Ғулжида мәшрәп оюнини тәшкиллигән,футбол оюнини уюштурған,ахирсида февраль вақиәсини кәлтүрүп чиқарған Абдусалам Қари,Абдухелил Абдумежит билән Хотәндин келип,Ғулжа шәһириниң Ташкөрүк мәһәллисидә бир дәвир яш балиларға диний дәрис бериш билән шуғулланған Абабәкри Абдумежит һәм вәтәнниң бирлигини парчилап, мустәқил Шәрқий Туркстан дөлитини қурушқа һәрикәт қилған Ибраһим Исмаил,Турсун Сәләйләр билән қачан,қәйәрдә,қандақ шараитта тонушуп,әшуларниң йошурун тәшкилатлириға әза болғанлиғимни,жиғин-мәжилисләрдә қандақ мәсилиләр һәққидә сөзләр болидиғанлиғини,йошурун тәшкилатларниң мәхсәт,муддиаси немиләрдин ибарәтлиги,уларниң қанчилик әзалири бар екәнлигини вә чәт әлләрдики унсур күчләр билән алақә-мунасивәтлирини бирму-бир,тәкрарму-тәкрар сорашти. Мән илгәрки ейтқанлиримда; «Уларни тонумаймән,билмәймән! Силәр мени башқа бирси билән чаташтуриватисиләр?» дегәндин башқа артуқ бир еғиз сөз ейтқиним йоқ.

  -Сән уларни « тонумаймән,билмәймән»дегиниң билән улар сени өзлириниң актив әзалириниң бирси екәнлигини ейтишти...Әшу рәһбәрлириңниң һәммиси қолға елинди! Улар һазир түрмидә...Шуниң үчүн сән яхши ойлан,өзәңни-өзәң набут қилма? Бизниң саңа женимиз ечийду. Сәвәп,сән техи яш. Ялғуз анаң бар...Бизниң сияситимизниң адил сиясәт,қанунимизниң адил қанун екәнлигини унтума. Һәр қандақ бир жинайәт өткүзгән киши өзиниң хаталашқанлиғини чүшинип-билсә,жинайитини-гунасини бойниға елип,ихрар болса,төвбә қилса,ундақ адәмгә дайим йеникчилик,кәңчлик болиду,кәчүрүм қилиниду...

  Областлиқ түрминиң «жинайитигә ихрар қилдуруш»тики алдаш усули билән елип берилған бу хил соал-сорақлар бир ай давам қилди. Лекин,улар мениңдин өзлири күткән жавапларни алалмиғандин кейин,мән «жаһил,тәтүр унсурни» Ғулжа шәһәрлик төртинчи дивизия түрмисигә чүштин кейин саат бәшләр чамисида елип келип солашти.

  Төртинчи дивизия түрмисидики қийнап-азаплашлар вәйлун дозиғидинму бәттәр екәнлигини бу йәргә кәлгән күнимдин тартип көрүшкә башлидим...Һә дегәндә мени мәхсус ясалған камериға солашти. Бу камериниң егизлиги тәхминән бир метр он,бир метр жигирмә сантиметр,кәңлиги атмиш-йәтмиш сантметр келәтти. Бу жаза камерида қол-айиғиңни узун сунуп йетиш яки олтириш мүмкин әмәс. Зоңзийип олтириштин башқа амал йоқ.

  Бу кечини қандақ өткүзгәнлигим бир өзәмгә,бир Аллаһғила мәлум.Тик туралмайсән,путлириңни узун сунуп олтиралмайсән,яталмайсән!... Тәшналиқтин бир жутум суға зарсән.Тамақлириң чак-чак қуруп кетиватқан. Пут-қоллириң қетип,күйүшүп кәткән. Ағриқ-азапқа чидимай бирдәм турисән,бирдәм зоңзийип олтирисән. Турғандиму қәддиңни руслап,тик туралмайсән. Бешиңни, өзәңни доқидәк егип турисән,пүклинип қалисән. Өзәң билән өзәң сөзлишисән; «Бундақ түрмә-зинданлар дунияниң һеч бир мәмликитидә болмиса керәк? Адәмниң һайван қатарлиқ қәдир-қиммити йоқ бу дөләттики мошу хилдики қийнап-азаплашларни дуния биләрму? Яқ,билмәйду! Һеч кимгә билдүрмәйду!...Еһ Аллаһ,бу дозақтин сақ чиқармәнму яки өлүп кетәрмәнму? Яратқан егәм,өзәң сақлиғайсән! Сениң қудрәт-карамитиң чәксиз!...Сақлаймән десәң,отниң ичидә пахтини сақлайсән... Өзәң әзиз яратқан бәндәңни буларға хар қилмиғайсән?!...»

  Бу вәйлун дозиғиниң ичидики сениң мүшкүл һалиңни көрүватқан пәқәт бир Аллаһниң өзи болуватқанлиқтин,саңа Аллаһдин мәдәт,күч-қувәт,чидамлиқ,бәрдашлиқ,жасарәт тилишиңдин башқа амал йоқ вә болушиму мүмкин әмәс еди.

  Бу таң атмас кечиниң узунлиғичу!... Бу қараңғу кечә немә дегән узун,һә? Бәлким,бәзиләр үчүн бу узун кечә адәттикидин қисқа билиниватқанду? Улар дост-бурадәрлири билән сорун қуруп олтириватқанду?...Қиран жигитләр билән гөзәл қизлар муһәббәтлишиватқанду?...Һеч нәрсидин ғәм-қайғуси йоқ бәйвәччиләр чирайлиқ хеним,чоканлар билән әйши-ишрәт қилишиватқанду?...Пәқәт пул тепишни,бай болушни,хизмәттә өсүшни алдиға мәхсәт қилип қойған айрим әмәлдарлар өз ойида,өз койида бу һаятниң ләззити билән раһитидин һөзүрлиниватқанду? Мени бу йәргә әкирип солиғанлар иштанлириниң пақалчәклирини түрүвелип,йәп-ичишип, «заман бизниң,дөләт бизниң!»дәп вақирап сөзлишип,қақахлап күлүшүп,кәйпә-сапа сүришиватқанду?...

  Еһ,тәңшәлмигән дуния! Бирсигә кәң,бирсигә тар яралған дуния!

  -Еһ Аллаһ,бу дозақтин қутулидиған күнләр келәрму? Қачан келәр?...Мән ялғузидин тирик айрилған бечарә анам немә күнләрни көрүватқанду һазир!...

  Ичимдин һөпүлдәп чиққан аччиқ пуған тамиғимға тирәлдидә,бир чағда етилип чиқти. Һөкүрәп жиғлавәттим. Жиғилғандиму раса жиғилдим. Жүригим билән жиғлидим. Ич-ичимгә толуп кәткән аччиқ пуған көз яшлирим,дад-пәрияд,аһу-зарим билән қошулуп чиқиватқандәк болуп,бу дозақларда көрүватқан хорлуқлар,һақарәтләр,дәпсәндиликләр,уруп-қийнаш,азаплашлар кичикинә болсиму бесилғандәк болди.

 

  Анам көз алдимда ғайиванә пәйда болди...

  Атамниң вапатидин кейинки анамниң қәдди техиму бәттәр пүклүнүп кәткәндәк еди. Бир чағлардики анамниң гөзәл һөсни жамалидин—қан тамчип турған аппақ,қизғуч мәңизлиридин,гластәк чирайлиқ ләвлиридин,от чақнап,күлүп турған көзлиридин әсәрму қалмиған. Бемәзгил қериған анам толиму оруқлап,толуқ үзлири,мәңиз гөшлири тартишип,устиханлириға чаплишип қалғандәк еди. Чирайлиқ үзлирини чиғдәк қоруқлар басқан. Арилап ақ арилиған қап-қара қоюқ чачлири шалаңлап,симаптәк ақ түскә өзгәргән. Ичигә олтиришқан көзлириниң нури өчкәндәк,яшаңғирап туриду.

  Үстигә ақ көйнәк кийип,бешиға ақ ромалини йейип селивалған анам көз алдимда әшу қияпити билән пәйда болған еди.

  Анамниң авази маңа ғайиптин келиватқандәк еди. Мән анам билән чүшимдә сөзлишиватқандәк едим.

  -Ана,немигә бунчә оруқлап кәттиңиз?...Тамақтин қийнилип қалған охшимамсиз?-дәп сораймән анамдин.

  -Мән қачанмәтәм семиз едим,оғлум! Саңа шундақ көрүнүватқан болсам керәк?-дәп жавап бәрди анам.

  -Яқ,ана,сиз бунчилик оруқ әмәс едиңизғу?...Яки илгәрки кесилиңиз қозғилип қалдиму?

  -Анчә-мунчә қозғалғандәк болди,оғлум!

  -Дохтурханида даваланмидиңизму?

  -Даваланғандәкму болдум.

  -Дохтурлар немә дейишти?

  -Яхши болуп кетисиз,дейишти.

  -Илаһим,мениң тәлийимгә яхши болуп кетиң,ана?-дәп һөкүрәп жиғлавәттим.

  -Жиғлима,оғлум,-анамниң оруқ,қатаңғур,амма мән үчүн пахтидәк юмшақ, оттәк иссиқ қоллири башлиримни,үзлиримни силиғандәк болди. Буниңдин мән шунчилик раһәтләндимкин,тән-теним һөзүрлинип,ағриқ-азапларни тамамән унтиғандәк болдум.

  -Ана,Аллаһ буйриса мән бу дозақтин сақ-саламәт чиқимән!

  -Ағзиңға шекәр,оғлум!

  -Ана,мән бу йәрдин чиққандин кейин сизгә келин әкилип беримән!... У сизниң хизмитиңизни қилидиған болиду?

  -Яратқан егәм бу яхши нийитиңгә йәткүзгәй,оғлум!

  -Ана,мән оғул-қизлиримниң,сизниң нәвирлириңизниң көп болушини халаймән. Балиниң көп болғини толиму яхши екән?...Мән мана ялғуздин ялғуз. Йә акам йоқ,йә иним йоқ,йә һәдәм йоқ,йә сиңлим йоқ,тикәндәк ялғузмән!

  -Сениң акаңму болған,һәдәңму болған...Аллаһ уларниң өмрини кота қилған екән,-дәп анам көз яшлирини яғлиғиниң учи билән сүртти.

  -Көңлиңизни бузмаң,ана?-дәймән мәсүм,көңли сунуқ,йерим анамға бу сөзни ейтқинимға пушайман қилип.

  -Сән бир тал болсаңму,онға бәргүсиз бала болдуң,оғлум! Аллаһ өмриңни узун қилғай! Бир етәк бала тепишни қайси мусулман ойлимайду,арман қилмайду дәйсән. Бирақ,бу һөкүмәт иккидин артуқ бала туғушқа рухсәт қилишмайду. Башқа дөләтләрдә болса,һөкүмәт көп бала туққан аниларни мукапатлайдекән,ақча беридекән,медаль беридекән?...Һә,бизниң мәмликәттә болса,иккидин артуқ бала туғимән дегән аниларни жазалайду. Қосақтики төрәлмиләрни зорлуқ билән операция қилип өлтүриватиду!...

  Бизниң кочиниң ахиридики Қасимахун төмүрчиниң оғли Асимжанни билисәнғу? Әшу Асимжанниң аяли Санийәм мениң достум Селимханниң ялғуз қизи еди. Санийәм толиму убдан,хуш чирай,меһмандост,бәк чирайлиқ аял болған еди...

  -Санийәм һәдәм бирәр пешкәлликкә учримиғанду?-тақәтсизлинип соридим.

  -Бечра Санийәмгә бәк увал бопту,-дәп анам еғир хурсинди.-Санийәмниң әһвалиниң еғирлишиватқанлиғини аңлап,тәшвиш отида көйдүм. Йоқлап қояй дәп,уларниң өйигә барсам,аниси Селимхан қизиниң бешида жиғлап олтирипту. Бечариләрниң дәрт-һәсритини ейтса ейтса түгүмәйду.

  -Немишкә,немә бопту?

  -Асимжан билән Санийәмниң икки балиси бар екән. Чоңи сәккиз яшта,кичиги алтә яшта екән. Улар йәнә бир бала тепиш арзусида жүрүп,Аллаһ берип,Санийәм қосақ көтирипту. Қосақтики төрәлмә бәш-алтә ай болғичә,Санийәм өзиниң еғир бой екәнлигини адәмләрдин йошуруп жүрүпту. Қанчә йошурғиниң билән ашкарә болидиған гәп. Әгәр уни мәлидики туғут чәкләш идарисиниң адәмлири аңлап қелишса,дәрру дохтурларни чақиртип,қосақтики балиниң қанчә айлиқ болғиниға қаримай,операция қилип елип ташлишиду. Буниңдин қорқуп,әнсирәп-тәшвишләнгән әр-хотун шундақ қарарға кәпту;Санийәм Турпандики туққанлириниң өйигә берип,тинч-аман бошинивелиш үчүн шу яққа йошурун кетипту.

  -Турпандики туққанлириниң өйидә йошурун һалда бошиниптиму?-сорилим анамдин.

  -Һә, пахландәк оғул туғувапту!

  -Яхши боптиғу?

  -Яхши болғиниғу яхши болған,-деди анам пәс авазда.-Асимжан аялини бовиғи билән Турпандин өйигә елип кәлгән күнила бу хәвәр йетидиған йеригә йетипту. Туғут чәкләш идарисиниң чала қуйруқ активлири Асимжанниң өйигә келип,пландин ташқири бала тапқини үчүн әр-хотун иккисигә хелә нурғун ақча жәриманә сапту. Асимжан бир идаридә ишләттикән. «Сән дөләт кадри турғулуқ,партиямизниң сияситигә хилаплиқ иш қилдиң. Партиямизниң туғут чәкләш сияситигә қарши чиққан саңа охшаш адәмләргә жәмийәттә хизмәт йоқ»дәп иштин бошитиветипту. Буни аз дегәндәк, «әнди йәнә туғмисун»дедиму,билмәймән,дохтурлар Санийәмниң унимиғиниға қоймай, «Сени тәкшүрүштин өткүзүшимиз керәк»дәп,бир нәрсиләрни қилған охшайду. Яш туғутлуқ Санийәм шуниңдин кейин һә десила ичидин қан кетип,һалсизлинип,ахири орун тутуп йетип қапту...

  -Бечарә аялға бәк угал боптидә,-дедим мән.

  -Әву күни хошнимиз Һепизихан Қорғас наһийәсигә чиқип,буниңдинму яман бир хәвәрни елип кәлди.-деди анам улуқ-кичик тинип.-Һепизиханниң у йәрдики бир туққини вапат болуп,у әшу өлүмгә чиққан екән. Жиназа намизиға кәлгән һәммила адәмләрниң ағзида шу гәп дәйду.

  -Немә гәп екән у?-сораймән анамдин.

  -У йәрдә бир яш кәмбәғәл дехан бар екән. Аяли,икки қизи,сәксәндин ашқан қери атиси билән аниси биллә яшаттикән. Өлчүк йеригә у бу нәрсиләрни терип,күнини аран-аран өткүзүватқан толиму намрат аилә екән улар. У яш дехан; «Бу икки қизимниң бирси оғул болғинида,толиму убдан болатти.Әтә-өгүн биз,хотун иккимиз ата-анамға охшаш қериймиз,күч-қувәттин,кәтмән чепиштин қалимиз.Оғлумиз болғинида,у бизни бақатти. Өйүмизниң чириғини яндуруп,яшатти...Қиз бала дегән сиртниң адими. Әргә тәккәндин кейин,сән униңға егә болалмайсән...Аллаһ бизгиму бир оғул бәрсә,бизму башқиларға охшаш келин алсақ қандақ яхши болатти,дегән арман билән жүргинидә,аяли һамилдар болуп қапту. Улар кечә-күндүз яратқан егисидин оғул бала сорапту. Лекин,бу деханниң аялиниң һамилдар болуп қалғанлиғини билип қалған планлиқ туғут  ишханисиниң адәмлири  у аялниң қосиғидики балини операция қилдуруп,елип ташлапту. Қосақтики бала оғул едикән.

  -Бечарә дехан Аллаһ ата қилған оғул пәрзәнт  сөйүштинму мәһрум боптидә?-дедим мән у бечариләргә ичим ағирип.

  -Уларға Аллаһниң ичи ағрисун дегин,балам,-дәп анам еғир хурсинип,улуқ-кичик нәпәс алди.-Бир һәптә илгири у бечарә аялму өлүп қапту!...

  -Яман бопту.-дедим мән.-Буниңдин артуқ вәһшилик дунияниң һеч бир йеридә йоқ,ана! Қосақтики төрәлмиләрни зорлуқ билән операция қилип елип ташлиғандин кейин, бедава кесәлләргә гириптар болуватқан,өлүватқан аниларниң санини һеч ким билмәйду,билгүзмәйду һәм!

  -Һепизихан маңа һәммини бир баштин ейтип бәрди,-дәп сөзини давам қилди анам.-Йеза дохтурханисида қосақтики балини туғмайсән дәп,операция қилип елип ташлиғандин кейин,у аялниң балаятқуси зәһәрлинип,чоң кесәлликкә учирапту. Кесили күндин күнгә еғирлишип,ериниң деханчилиқ ишлириға ярдәмлишиштинму қапту.Һәтта өзиниң һажитидин чиқалмайдиған,орнидин туралмайдиған һалға чүшүпту. Шуниңдин кейин, у бечарә дехан ялғуз мозайлиқ калисини сетип,аялини давалатқан охшайду. Яхши болмапту. Кесили күндин күнгә еғирлишипту. Бечарә дехан немә қилишини билмәй; «Әгәр бу һөкүмәт планлиқ туғут сияситини елип баримиз дәп,аялимниң қосуғидики балини елип ташлимиған болса,аялим бу еғир кесәлликкә йолуқматти. Мән әнди аялимни операция қилдурушқа көрсәтмә бәргән әшу наһийәниң өзигә барай»дәп, дава қилип наһийәгә берипту. Наһийәдикиләр ; «Йезидики бизниң операция дохтурлири аялиңни тоғра операция қилмиған охшайду. Сән шу йәргә бар!»дәп йолға сапту. Йеза дохтурханисиға барса,у йәрдикиләр; «Биз жуқуриниң сияситини әмәлләштүрдуқ. Операция қилишта һеч қандақ хаталиқ болғини йоқ. Аялиңниң өзиниң кона кесили болуши мүмкин,шу кесәллиги қозғалған охшайду. Давалитиш керәк,даваланса яхши болуп кетиду. Сән наһийәгә бар!»дәпту.

   Шуниңдин кейин у дехан у-буларниң мәслиһити билән наһийәлик сот мәһкимисигә берип,шикайәт қипту. У йәрдикиләр ; «Сән планлиқ туғут идарисигә берип,дава қил!»дәп қайтуриветипту. «Давагәр ажиз болса,қази мутәһәм»дегинидәк,бечарә дехан дава-шикайитини һеч йәрдә ақтуралмапту. Ахир у аялиға «Хотун,сән мәндин рәнжимә. Қолдин кәлгәнниң һәммисини қиливатимән. Амал йоқ. Сени давалитимән дәп,һәммә нәрсидин айрилдим. Мозайлиқ калиниму сетивәттим. Янчуқта бәш кой ақча йоқ. Сән мениңдин хапа болма,рәнжимә,мәндин рази бол,мән сени һөкүмәтниң алдиға апириветәй. Мошу һөкүмәтқу сени мошу күнгә қойған?...Шу йәрдә өлүп кәтсәң,биздин рази бол,хотун!»дәп,аялини қол һарвусиға селип,наһийәлик планлиқ туғут ишханисиға апирип; «Мениң бу аялим силәрниң планлиқ туғут сияситидин кейин мошу кесәлгә гириптар болди!... Бу хотунни силәр әнди давалап сақайтамсиләр,сақайтмамсиләр ихтияр өзәңларда. Өлүп қалса,өзәңлар көмүп қоярсиләр?!»дәп,аялини шу йәргә ташлапла,арқисиға қаримай дәрру кетип қапту.

   Наһийәлик планлиқ туғут ишханиси рәһбәрлири қайнаватқан қазанниң ағзини шу заманла йепип,у аялни Үрүмчигә апирип давалитип,бир аз яхши болғандин кейин,өйигә әкилип қойған екән. У бечарә аял аран-аран меңип,ишик алдилириға чиқип, бир аз заман жүрүп,ахири өлүп қапту.

 Мана,көрдиңму оғлум.-дәп анам бир нәччә дәқиқә шүп-шүк туруп қалдидә,андин сөзини аста давам қилди.-Сән өйләнсәм,көп оғул,қизларни тапсам,дәп арман қиливатисән. Үмүтиң яхши. Лекин,иккидин артуқ бала туғимән дегән аниларниң әһвали мүшкүл бу күнләрдә.

  -Тоғра ейтисиз,ана.-дедим жиддийлишип.-Бу дәһшәтлик қара күнләрму өтүп кетәр. Бизниң анилиримиз,аяллиримиз бир етәк бала туғидиған,көп бала туққини үчүн һөкүмәт жазалаш әмәс,мукапатлайдиған күнләргиму йетәрмиз,ана?!

  -Ағзиңға шекәр,оғлум!

  -Ана,женим ана,сиз мени кәчүрүң,сизниң хизмитиңиздә болалмайватимән? Сизниң алдиңизда пәрзәнтлик борчумни өтәлмәйватимән?-дәп анамниң алқанлириға йенип-йенип сөйдүм.

  -Яқ,һәргиз ундақ демә,оғлум,-деди анам.-Бу ялғуз сениңла бешиңға келиватқан күн әмәс. Бундақ қара күнләр саңа охшаш сансизлиған қиран жигитләрниң,маңа охшаш қәлби яриланған миңлиған аниларниң бешиға келиватқанлиғини яхши билимән...Ирадилик бол,оғлум! Атаң рәмити саңа «Қәйсәр»дегән исимни бекар қоймиған?...Сән атаң иккимизниң қәйсәр оғли,егиз чоққидики қиранимиз сән! Сениңдин күтүдиған үмүтлиримиз чоң?

  -Мән ирадилик,жасарәтлик болумән,ана! Силәрниң үмүтиңларни ақлашқа тиришимән!

  -Барикалла,оғлум! Мән саңа охшаш балини туққинимға,ақ сүт берип,чоң қилип өстүргинимгә разимән. Исмиңға жисмиң лайиқ жигит болуп өскәнлигиңдин хошалмән. Милләт үчүн,вәтән үчүн хизмәт қилишта атаңниң вәсийәтлирини һәргиз унтима?!...

    Анамниң бу сөзлиригә мән һәйран қалдим. Анам илгири мундақ отлуқ сөзләрни қилмас еди.

   -Бопту,оғлум,мән қайтай,атаң күтүп қалди мени?!

   -Яқ,яқ,ана,-өпкәм өрләп,биқилдап жиғлавәттим.-Немә дәватисиз,ана?

   -Атаң күтүп қалди,мән қайтай!

   -Яқ, ана,ундақ демәң,һәргиз ундақ демәң. Атамниң йениға кетишкә алдиримаң?...Мән қандақ қилимән,ялғуз қандақ қилимән?

   -Хош,оғлум,өзәңгә миқта бол,жасарәтлик бол!

   Анам икки алқини билән икки мәңзимни силап,мән билән хошлашти. Мән анамниң үзлиримни көйдүрүп турған қоллирини мәккәм тутивалғим келип,анамниң һәрикәтлирини қайтилап,мәнму алқанлиримни анамниң үзлиригә яқтим... Шунда алқанлиримға әжайип бир йеқимлиқ иссиқ өткәндәк болуп,тән-тенимгә тариған,пүтүн вужудимни титритип,һөзүр-һалавәт беғишлиған у иссиқлиқ—анамниң иссиқлиқ меһри- муһәббити алқанлирим арисидин суғирилип чиқип кәтти...

   -Ана,женим ана,мени ялғуз ташлимаң?!-авазимниң баричә вақиравәттим...

   Анам көз алдимдин ғайип болди.

   Буниң йә чүшим,йә оңим екәнлигини биләлмәй қалдим.

   Чүшиммекин десәм,ойғақмән. Ойғақмекин десәм,йенимда анам йоқ!...

 

 

Су түрмисидә

 

 

   Әтиси саат онларда мени сорақханиға елип чиқишти.

   Анчә чоң болмиған бу сорақхана өйиниң оттурисиға қоюлған төмүр орундуқни йәргә цемонтлап орунлаштуривәткән екән.Едән көп-көк цемонтлаветилгән. Мени әшу төмүр орундуққа кийимлиримни йәштүрүп,ана туғма һалда олтарғузди.

   Бу йәрдә мени икки хитай вә бир уйғур  сораққа алди.

   -Қәйсәр Аблимит дегән сәнму?-сориди хитай сорақчи.

   -Һә,мән!-дедим.

   -Областлиқ түрмидә ейтқанларни яхши ойланғансән?

   -Немини ойлишим мүмкин?

   -Сән көп хупсәнлик қилма!

   -Мән хупсәнлик қиливатқиним йоқ. Силәргә баштинла ейттимғу,мениңдә һеч қандақ мәсилә йоқ. Футбол оюниға,мәшрәп оюниға қатнашқиним раст. Бирақ,уларни тәшкиллигән адәмләрниң бирсиниму билмәймән,тонумаймән. Силәр мени башқа бирси билән чаташтуриватисиләр?...Силәр ейтқан радиони тиңшиғиним раст. Бирақ,мән чәт әл радиосини әмәс,Шинжаң радиоси билән Мәркизий хәлиқ радиосини дайим тиңшаймән,-дәп,қолға елинған биринчи күндин башлап,қайта-қайта тәкрарлап келиватқан бу сөзләрдин башқа артуқ һеч нәрсә ейтқиним йоқ.

   Жуқурида олтирип бир нәрсиләрни йезиватқан хитай сорақчи үстәлни бирни урдидә,орнидин чачирап турди. Жумуқ көзлирини баринчә ечип,чәкчәйткән һалда жәһли чиқип,вақирап сөзләшкә башлиди.

   -Сән,анаңни...һайван. Тола жаһил,тәтүр екәнсән! Сән һөкүмитимизгә,сияситимизгә,қанунимизға қарши жәмийитимиздә қалаймиқанчилиқ һәрикәтләрни елип берип,милләтләр иттипақлиғиға бузғунчилиқ қиливатқан бир түркүм миллий бөлгүнчи,унсурлар билән бирликтә болисәну,һеч нәрсә қилмидим,һеч нәрсә билмәймән дәп,жинайитиңни бойнуңға алғуң кәлмәйду?!

   -Мән һеч қандақ жинайәт өткүзмисәм,немини бойнумға елишим керәк?...

   Униң ишарити билән йенимда турған уйғур сорақчи қолидики резинка калтәк билән тарс-турс қилип бир нәччини уривәтти. Мениң вай дәп аваз чиқармиғинимдин бәттәр терикип,оғиси қайниған хитай сорақчи;

   -Бағлаңлар уни. Жинайитигә ихрар болмиғинини мән бир көрәй?!-дәп вақириди.

   Төмүр орундуқниң өзигә бәкитилгән тасма-бәлбағлар билән пут-қоллиримни,белимни мидирлимас қилип бағлавәтти. Икки қолум билән икки путумниң башмалтақлириға вә мәйдәмгә ток симлирини бәкитти. Андин ток қошудиған нәрсини пеқиратти...

   Шу чағдики мүшкүл һалимни тәсвирләп берәлмәймән...Ағриқ-азапқа чидимай чеқиравәттим. Бир мәһәл һошумни йоқитип қоюптимән...

Көзлиримни зорға ачсам,үч сорақчи бешимда тик турупту. Үсти-бешим су. Улар маңа челәк билән су чечип,һошумға кәлтүргән екән.

   -Һә,қандақ,әнди жинайитиңгә ихрар боламсән?...Көрдиңму бу орундуқниң күчини? Биз саңа чиқиш йолини берәйли.Униң үчүн сән,гунаһиңни бойниңға елишиң,төвбә қилишиң керәк! Һәммини очуқ ейт,шу чағда саңа йеникчилик болиду. Тәтүрлүк,жаһиллиқ қилсаң,буниңдинму бәттәр болисән!

   -Мениңдә һеч қандақ гунаһ йоқ,мән жинайәтчи әмәсмән!

   -Бу әксил инқилапчи жаһилни қаттиқ жазалаш керәк екән?!-дәп вақириди баяқи сорақчи хитай.

   Улар йәнә токни қошти. Бу қетим бәк қаттиқ болди. Вақираш,чеқираш бу яқта турсун,һәтта алди-кәйнимдин тәрәт кәтти...Һошимни тамамән йоқаттим.

   Аридин қанчә вақит өткәнлигиниму билмәймән. Бир чағда көзүмни ечип қарисам,бойнум билән тәң суда есиқлиқ туримән.

   Еһ,Аллаһ! Бу немә дегән түгүмәйдиған қийнап-азаплашлар,һә?-дәймән өзәмгә-өзәм.-Бу вәһшиликләрниң чеки боларму? Қачан түгәр?...Һелимиғу мени анам хелә чидамлиқ,сағлам,бәқувәт қилип туғуп қойған екән. Болмиса аллиқачан кардин чиқаттим яки өлүп кетәр едим. Мошундақ қийнап-азаплашларға бәрдашлиқ берәлмигән,көтүрәлмигән қанчә яшлар бу дозақниң ичидә өлүп кетиватиду. Уни сүрүштә қиливатқан,сориғини сораватқан адәм йоқ. Өлгәнләрниң ата-анилириға түрмә ғожайинлири; «Балаңдики илгиридин бар кесәллик қозғилип,дохтурларниң шунчә қилған даваси үнүм бәрмигәнликтин өлди. Мана,дохтурниң испат қәғизи!»дейиш билән өз жинайәтлирини йошуруп кәлмәктә. Шуниңдин кейин, у бечарә ата-анилар жуқуриға әризә-шикайәт қилиш бу яқта турсун,балисиниң жәсидини алғиниға,өз қоли билән йәрлигинигә рази болуп,дәрт-һәсритини ичигә жутушқа мәжбур...

 

  Төртинчи дивизияниң бу су түрмисидә қанчә вақит есиғлиқ турғанлиғимни билмәймән. Бир чағда икки гундипай кирип,мени бу жайдин елип чиқип,ялғуз камериға әкирип солап қоюшти.

   Су түрмисидә хелә узақ есиғлиқ турған охшаймән. Пүтүн теним пахтидәк аппақ болуп юмшап кетипту. Өзәм тамамән һалсиз. Пут-қоллиримда жан йоқ. Бәзгәк адәм мисали дирилдәп титрәймән. Қосиғим бәк ечип кәтти. Бир чағда төмүр ишик шарақлап ечилдидә,гундипай тамақ әкирди. У бәәйни ишитқа тамақ бәргәндәк,бир жавур бәсәйтаң билән бир тал момини ишикниң түвигә қойдидә;

   -Ачтин өлүп қалма,йә!-дәп қоюп чиқип кәтти.

   Бәсәй вә һәр түрлүк кокатларни чала-пула жуюпла қайнатқан тузсиз бу күнки бәсәйтаң маңа анамниң пат-пат етип беридиған шовилиқ мантисидәк тетип кәтти. Бир    тал мома билән раһәтлинип йәп ,ичивалдим. Өзәмгә кичикинә жан киргәндәк болди...

   Шуниң билән аридин бир һәптигә йеқин вақит өтти.

   Мени сорақханиға—ток орундиғи бар дозақ өйгә йәнә елип кирди. Өткәнки сорақчилар йәнә сорақ қилди. Улар мени еғизға алғусиз әски сөзләр билән тиллап,һақарәтлиди. Бешимға мушт билән айимай селишти. Үзлиримни качатлиди. Резинка калтәк билән қосақлиримға,биқинлиримға раса урушти. Кейин, гунасиға ихрар болмиған,төвбә қилмиған мән тәтүр,жаһил унсурни ток орундиғиға мәккәм бағлап,икки чекәмдин ток әвәтти. Буниң ағриқ-азави илгәркидинму бәттәр болди...

   Бу қетим сорақчилар мени қанчә уруп,қийнимисун,мениңдин өзлири күткән жавапни алалмай,мени ихрарға кәлтүрәлмәй,жәһли чиқип раса терикишти.

   Үчинчи қетимлиқ сорақ вақтидики қийнап-азаплашларни ойлисам,һазир теним шүркүниду. У қийнашларниң қанчилик дәһшәтлик,вәһшилик,азаплиқ екәнлигини бешидин кәчүргән адәмдин башқиси тәсәввур қилалмиса керәк,дәп ойлаймән.

   Ток орундиғиға мени бу қетимму илгәркидәк ана туғма һалда қип-ялиңач бағлавәтти.

   -Сән жаһил,тәтүр унсурниң жинайитиңгә бу қетим ихрар болмиғиниңни көрәйли қени?!-дейишти улар.

   «Әнди немә қилар екин?»дәп Аллаһдин чидамлиқ,нижатлиқ тиләп,титрәп олтиримән.

   Инсан балисиға жени ечимайдиған у вәһшиләр бу қетим мениң алдимға—жиниси оргинимға –назук жайимға атниң қилини тиқти...

   У чағдики ағриқ-азапни ейтип йәткүзәлмәймән...

   Вақираватимән,чеқираватимән.

   -Гунаһиңни бойнуңға аламсән?....Жинайитиңгә ихрармусән?...Төвбә қилдиңму?!...

   Уларниң жәһли чиқип вақираватқан авазлири қулиғимға бирдә кирсә,бирдә кирмәтти...

   Һошумдин кетип қалдим. Челәктә су чечип,качатлиримға уруп һошумға кәлтүрди.

  Бу түрдики вәһшилик қийнаш усули бир нәччә қетим тәкрарланди.

  «Еһ Аллаһ,мени бунчилик қийнап –азаплиғидәк немә гунаһ өткүздим мән,һә?-дәймән өзәмгә-өзәм.-Буларниң бирәр әмәлдарини яки бирәр пухрасини өлтүрүп,қатиллиқ қилғиним йоққу?! Зулумға қарши қолумға қурал елип,яки бирәр жайни партлитип,терролуққа барғиним йоққу? Мениң қилған ишим,бир идея,бир мәхсәттики акилар билән,достлар билән өзимизниң инсаний һәқ-һоқуқлирини тәләп қиливатқанлиғимиз,халас!...Буниң үчүн мунчиликму жаза қоллинамду?-дәп өзәмгә-өзәм хитап қилғансири қәлбимдики өчмәнлик,дүшмәнлик,қисаскарлиқ учқунлири ялқунға айланғандәк болатти.-Бундақ зулумда,бундақ хорлуқта,бундақ азапта баш егип,бечарә болуп яшиғандин көрә,очуқ мәйданға чиқип,күрәш қилип өлгән миң мәртә әвзәл! Бәрибир бир өлүм!...»

   -Бу жаһил унсурниң очуқ сөз қилғуси кәлмәйватқан,қетип кәткән тилини бир аз юмшитиш керәк охшайду?...-сорақчилардин бирсиниң ейтқан бу сөзлири хияллирим жипини үзүп ташлиғандәк болди.

   Шуниңдин кейин сорақчилардин бирси  алдимға кәлдидә,икки қолиниң бармақлирини ағзимға тиқип,еғизимни жирип дегидәк ачти. Иккинчиси амбур билән тилимни созуп,қисти.

   -Һа-һа-һа!-дейиштин башқа сөз чиқматти еғизимдин.

   -Сөзләмсән,ейтамсән?-дәп вақиратти тилимни амбур билән тартип,қисиватқан сорақчи.

   Мән ағириқ азавиға чидимай,бешимни мидирлаттим. Көзлиримдин яшлар қуюлуп кәтти. Өзәм дирилдәп титирәватимән. Сөз қилалмаймән.

   Бир чағда көңлүм ахтурулуп,бешим қейип, «һө-ө-ө»дәп қусувәттим.

   -Анаңни...,һайван! Түвви,-дәп үзүмгә түкүргән сорақчи тилимдин амбурни бошитивәтти.

   Бешимдин тартип,путлиримниң ошуғиғичә бағлаветилгән мениң ағзимдин фонтандәк етилип чиққан қусуқниң биқсиған пуриғидин сәскинип,жиргәндиму,улар икки үч қәдәм артиға чекинди. Уйғур сақчи бир челәк суни үзимгә қаритип чачти.Мәйдәмдики қусуқлар су билән жуюлуп,төвәнгә еқишқа башлиди...

   Бу күнки сорақ шуниң билән тамамланди.

 

   Мени икки гундипай икки айиғимдин сөрәп ,камериға әкирип ташлиди...

   Қуруқ яғач кроват үстидә ятимән. Атниң қилини бир нәччә қетим тиққан ажиз жайимниң қизип-көйүшигә қошулуп, амбур билән қисип тартқан тилим шунчилик қаттиқ ағиришқа башлиди...Иңраватимән,товлаватимән. Икки пүклүнүп,домулаватимән. Ахири ағриққа чидимай,жиғлавәттим...

   Әтисидин башлап назук жайим  ишип,тилим көпүп,еғизимға сиғмай қалғандәк болди. Маңалмаймән. Ишип кәткән назук жайим билән досунум жиңнә санжиғандәк,яриға туз сәпкәндәк ечишип,көйүп ағиратти.

   Бир нәччә күн бәк қийналдим. Кечә-күндүз бир Аллаһниң өзидин шипалиқ тиләштин башқа амалим йоқ еди. Түрмә дохтурлириниң мениң билән кари йоқ. Түрмә-зинданлардики дохтурларниң «меһри-шәпқити»келип қалса,кесәл мәһбусниң у йәр,бу йерини тәкшүргәндәк болидидә,кәлсә-кәлмәс таблеткиларни берип қоюп чиқип кетишиду,халас! Түрмә гундипайлири мени ачтин өлмисун дәп ойлидиму яки мениң мүшкүл,бечарә һалимни көрүп,рәһими кәлдиму,билмәймән,омачқа охшаш бир нәрсини шиланка арқилиқ еғизимға тиқип,бир нәччә күн тамақландурғандәк болди.

   Худаға миң қәтли шүкри,бир һәптидин кейин хелила яхши болуп қалдим.

   Нәччә айдин бу янқи сорақ вақтидики уруп-қийнаш,азаплашларға қариғанда,төртинчи дивизия түрмисидики ток орундиғиға олтарғузған,тилимни амбур билән қисип тартқан,ажиз жайимға атниң қилини тиққанға охшаш қийнаш усуллириниң қанчилик азап,дәһшәтлигини өз бешимдин кәчүргәнлигимдин,һазир бундақ қийнаш усуллири дунияниң һеч бир мәмликитидики түрмиләрдә болмиса керәк, дәп ойлаймән.

   Аллаһ-тааланиң адәм балисини шу қәдәр чидамлиқ яратқиниға һәйран қалимән. Бәзиләр ейтишиду;адәмниң жени төмүрдәк қаттиқ! Тоғра,төмүрдәк қаттиқ. Төмүрдәк қаттиқ болуш билән биллә гүл бәргидәк назуктур!...Адәм жениниң төмүрдәк қаттиқлиғини мән көрдүм. Шунчә таяқ-тоқмаққа,қийнап-азаплашларға чидидим,бәрдашлиқ берәлидим. Аллаһниң сақлиши,күч-қувәт атиши,ирадәмни қаттиқ қилиши,чидамлиқ беғишлиши,ачлиққа бәрдашлиқ бериши,қисқиси,йәйдиған рисқам,көрүдиған күним түгүмигәнликтин,вәйлун дозиғидин бәттәр хитайниң түрмә-зинданлирида төрт мүчәм бижирим,сақ-саламәт туривататтим. Буниң үчүн жанаби Аллаһға миңларчә шүкүр кәлтүрәттим.

  Адәм жениниң төмүрдәк қаттиқ болуши билән биллә гүл бәргидәк назук болуши,бу һәммигә яхши мәлум нәрсә. Йәйдиған рисқаң,көрүдиған күниң тамам болдиму,болди,өйдә олтирипму бир һеқ билән жениң чиқип кетиду. Яки түп-түз йолда кетиветипму,бир нәрсигә путлашқандәк қилисәндә,жиқилисән. Жиқилғандин кейин туралмайсән. Бир йериң суниду яки пут-қоллириң ишлимәй қалиду,тил-ағзиңдин қалисән...Мана,адәм жениниң төмүрдәк қаттиқ болуши билән биллә гүл бәргидәк назуклиғи.

   Йәнә қайтилап ейтимән,Аллаһтаала мениң женимни төмүрдәк қаттиқ яратқиниға миң-миң шүкри ейтаттим!

  

 

 

 

 

Вәйлун дозиғидики дост

 

 

   Ғулжа шәһәрлик төртинчи дивизия түрмисидә бир айдин артуқ вақит яттим. Шунчә қийнап-азаплашлар арқилиқму мән «жаһил,тәтүр унсурни» гунасиға ихрар қилдуралмиғандин кейин,мени қайтидин «Йеңи һаят» түрмисигә елип келип солашти.

Бу қетим мени илгәрки хитайлар ятидиған камериға әмәс,алтинчи камериға қамиди. Бу камерида һәммиси дегидәк уйғурлар еди. Уларниң ичидә путиға кишән селинған маңа охшаш икки-үч сиясий мәһбуслардин башқилири һәр хил жинайәтләр билән түрмигә соланғанлар болуп,уларниң ичидә мән тонуйдиған бир нәччийләнму бар екән.

  Түрмә дегәндә ятивәрсәңму үгүнип қалидекәнсән. Йерим кечиләрдә төмүр ишик шарақлап ечилип,гундипайлар сениң исмиңни чақирип,маң дәп буйруқ қилдиму,болди,у тәрипи өзәңгә яхши мәлум. Сени йәр асти сорақханисиға елип киридидә,саңа чапланған тоқа-ләнәтләргә өзәңни ихрар қилдуруш үчүн уруп-қийнап, момаңниң ушқурғунини көрситиду.

  Хитайниң вәйлун дозиғидин бәттәр түрмә-зинданлириға чүшүп қалған һәр қандақ мәһбусниң ойлайдиғини пәқәт бирла нәрсә;бу дозақтин сақ-саламәт чиқип кетишла,халас! Әркинлик,азатлиқ дегән қандақ яхши? Бу дунияда униңдин артуқ улуқ нәрсиниң йоқлуғини вә болушиму мүмкин әмәслигини бу дозақни көргән адәм яхши билиду!

   Түрмигә чүштиңму,әркинлигиңдин айрилдиң! Әркин-азат жүрәлмәйсән,очуқ-йоруқ сөзләлмәйсән,халиған истигиңни орунлалмайсән! Бу йәрдә сениң қәдир-қиммитиңму йоқ. Һәтта кала-ешәктәк бешиңни егиз көтүрүп,әркин нәпәс елип жүрәлмәйсән! Парлап чиққан қуяшни,көктики сансиз юлтузлар билән толун айни бир көрүшкә зарсән! Таза һавадин тоюп-тоюп нәпәс елишқа тәшнасән!

  Кечә-күндүз бирдәк ғува йоруп туридиған деризисиму йоқ төрт тамниң ичидә,биқсиған сесиқчилиқ гүпүлдәп турған камерида күнниң тез чиқип,тез петишини,кечиниң тез өтүп,таңниң чапсан етишини күтүп,миң бир азаплиқ ой-хияллар билән күнләр шунчилик аста өтәтти.

  Бир күни йерим кечидә камериниң төмүр ишиги шарақлап ечилдидә,икки гундипай путлириға кишән селинған бир сиясий мәһбусни сөрәп елип кирдидә,ишикниң босуғисиға ташлап қоюп чиқип кетишти. Камера ичидә у яқтин бу яққа меңип жүргән бир нәччийлән билән,бәдашқан қуруп сөзлишип олтарған бәш-алтийлән ишикниң босуғисида иңрап ятқан мәһбусқа лап етип қарашти.

  -Бу кимду?-деди олтарғанлардин бирси.

  -Ким екәнлигини немә қилаттиң. Саңа охшаш,маңа охшаш бирсиду! Турә орниңдин,уни бу яққа елип чиқиңлар?!-дедим мән аяқлиримда еғир кишән болғанлиқтин,орнимдин дәрру туралмай.

  Бәдашқан қуруп олтиришқан мәһбуслардин бир нәччиси бүглүк үстидин сәкрәп йәргә чүшти.Улар оңдисиға ятқан мәһбусни авайлап көтиришип,бүглүк үстигә елип чиқип,ятқузуп қоюшти.

  Һәммә униңға новәтмә-новәт синчилап қарашти. Қараштию,улардин бир нәччиси чөчүп кетишти. Мән уларниң чирайлириниң татирип,ләвлириниң авазсиз мидирлап кетиватқанлиғини көрүп,мениң йенимғирақ ятқузған униңға

қаридим. Қаридиму,таң қетип туруп қарғанлиғимни өзәмму сәзмәй қалдим.

 Хотәнлик Абабәкри Абдумежит!

 Шунда  Ғулжа асминида «қарс-қурс» қилип чақмақ чеқилғандәк билинди маңа!...

 Абабәкри Абдумежитниң көзлири билән мениң көзлирим бир нәччә дәқиқә тоқунушти...У көзлирини бир пәс жумди,андин ачти. Мән униң бу ишарисидин һәммини чүшәнгәндәк болдум.

 -Бурадәрләр,маңа ярдәм қилсаңлар,ишиккә чиқивалсам?-деди у бир чағда.

 -Болиду,болиду,-дәп мән орнимдин қозғалдим вә яширақ балилардин бирсигә.-қени ука,акаға ярдәм қиливәткин?-дедим.

  Оңдисиға ятқан Абабәкри тәсликтә бешини көтүрүп олтарған һалда көти билән силжишқа башлиди. Мәлум болдикен,униң һәр икки айиғиниң тизиниң төвинидә жан йоқ.Униң ейтишичә,жиңнә санжисаңму сәзмәйдекән. Муздәк болуп таштәк қетип қалған аяқлириниң сезимчал томурлири ишлимәйдекән. Шундақ болуп турғулуқ,униң аяқлириға селинған кишән- зәнжирни көрүп,бу рәһимсиз мәхлуқларға нисбәтән қәлбимдики нәпрәт,өчмәнлик,қисаскарлиқ ялқунлири техиму бәттәр от алғандәк болди...

  -Өзәм маңалмаймән,-деди Абабәкри бүглүкниң четидә аяқлирини саңгилитип олтириши билән.-силәрниң ярдимиңлар керәк?

  -Әлвәттә,әлвәттә.-дедим мән вә йенимдики балиға қарап.-қени ука,сән акаңниң у йенидин көтәр,мән бу йенидин көтүрәй?

  Абабәкри бир билигини у балиниң,бир билигини мениң бойнумға салди. Биз Абабәкрини кичик балини көтәргәндәк,булуңдики һажәтхана тәрәпкә елип маңдуқ. У мениң қулуғимға аста пичирлиди;

  -Еһтият қилайли,бу йәрдиму хаин,мунапиқларниң болуши мүмкин?

  Абабәкрини таһарәткә олтарғуздуқ. У бошинип,йеникләп алди.

  -Хапа болмай,су қуюп бәрсәңлар,таһарәт еливалай?-дәп сориди.

  Мән униң таһарәт еливелишиға ярдәм қилдим. Һәтта аяқлирини өз қолум билән жуюп қойдум.

  -Рәхмәт силәргә,бурадәрләр!-дәп миннәтдарлиқ билдүрди у.

  Шуниңдин кейин уни өз орниға апирип ятқузуп қойдуқ.

  Баятин билмигән екәнмиз. Униң бойниму яхши тутмайдекән. Беши бирдә у яққа,бирдә бу яққа чүшүп кетип туратти. Буни аз дегәндәк,бәл омуртқилириму қаттиқ зәхмиләнгән екән. Тик туралмайду,тик олтиралмайду. Лекин,өзи һошияр еди...

  Мәһбуслардин бир нәччиси бешиға қойидиған кичикинә қаттиқ тәһийлирини елиштидә,униң унимиғиниға қоймай,арқисиға,икки қолтиғиниң арисиға қоюшти.

 -Рәхмәт бурадәрлирим,рәхмәт силәргә!-дәп әтрапидикиләргә миннәтдарлиқ билән бирму-бир қарап чиқти.

 -Сиз ким болисиз,ака?-сориди яшлардин бирси.

 -Абабәкри Абдумежит!

 -Сиясий мәһбус екәнсиздә?

 -Һә, «Сән сиясий мәһбус!»дәп, яла-төһмәтләр чаплап,мошу әһвалға кәлтүрди мени!

 -Йә туралмисиңиз,йә маңалмисиңизму аяқлириңизға кишән селип қойғини немиси?-дәп сориди башқа бирси.

 -Билмәймән,укам...

  Мән билип,сезип туриватимән. Камеридики он нәччә мәһбусниң йеримидин көпирәги Абабәкри Абдумежитни билидиғанлиғини,уни яхши тонуйдиғанлиғини қанчә йошурсиму,уларниң көзлири һәммини очуқ ейтип туратти. Лекин улар,бу сиясий мәһбусни билидиғанлиғини ашкарилаштин әнсирәйду,қорқишиду. Шуниң үчүн улар Абабәкрини тонумайду,билмәйду. Бу сиясий мәһбусни биринчи қетим көрүши,халас!

  Шәхсән мән өзәмму әшуларға охшаш йол тутқан едим. Буниңсиз мүмкин әмәс еди...Мән Абабәкрини яхши билидиған мәһбуслардин бир нәччисиниң тәһийлирини униң белиға,қолтуқлири арисиға қоюп бәргинидин бәк рази болдум.Һә,вападарлиқ,садақәтлик дегән әйнә шу,дәп ойлидим.Мән уларниң сөзлиригә арилашмай,өзини «Абабәкри Абдумежит» дәп тонуштурған бу сиясий мәһбусқа нисбәтән өзәмни бепәрва көрсүтүп,өз орнимда хиял сүрүп жим-жит ятивәрдим.

  Мән бир идея,бир мәхсәт йолидики бу әқилдар,қәдинас достум Абабәкри Абдумежитни ойлавататтим...

 

  Абабәкри Абдумежит әсли Хотәнлик жигит еди. У февраль вақиәси башлиништин бир нәччә жиллар илгири Ғулжиға кәлгән. Шу чағда,бир сорунда униң билән тонушуп,бу тонушлиғимиз бара-бара һәқиқий достлуққа айланған еди. У жигирмә,жигирмә икки яшларда болуп,толиму өткүр,әқил-парасәтлик,билимлик,миллий роһи,миллий ғорури үстүн жигәрлик,жасарәтлик жигит еди. Һәм диний,һәм пәнний жуқури билим-сәвийәгә егә Абабәкри шу чағда Хотәндә дамуллилиқ унванини алған екән. Оттуз парә Қурьанни ядқа оқуп,Қурьан сүрилирини уйғурчиға тәржимә қилип,Қурьану кәримдин тәпсирләр сөзләш ихтидариға егә Дамулла еди.

  Егиз бойлуқ,ақ сериқ кәлгән,бүркүтниңкидәк йенип турған өткүр көзлири көкүч бу жигитниң икки мәңзи қип-қизил,қан темип турғандәк еди. Униң сүзүк чирайидин нур йеғип туратти.

Абабәкри жисманий жәһәттин чениққан,тавланған,һәр жәһәттин камаләткә йәткән бәқувәт,сағлам тәнлик жигит еди. У һәтта өз бойидин йерим метр егиз там үстигә қоюлған кесәкни көзни жумуп ачқичә айиғиниң учи билән тепип чүшүриветәтти. Путини қулиғиниң кәйнигә йәткүзәтти.

  Абабәкри бир дәвир Ғулжа шәһириниң Ташкөрүк мәһәллисидә яш балиларниң диний саватини ечиш,уларға Ислам тәлимати бойичә билим-тәрбийә бериш ишлири билән шуғулланған еди.

  Абабәкри тарихни,болупму уйғурларниң нәччә миң жиллиқ тарихини бәш бармиғидәк биләтти. Униң нутуқ,сөзлирини һәр қандақ адәм мәһлия болуп тиңшатти.Абабәкри билән тонушуп,достлашқандин кейин,мән вәтән,милләт тәғдири һәққидә техиму толуқ чүшәнчиләрни егилидим. Қәлбимдики учқун ялқунға айланди.

  Әшу бир қетимқи тар даиридә өткән мәжлистә Абабәкриниң ейтқан сөзлири қулиғимға қоғушундәк қуюлуп қалғанди.

  «...Тарих илмида дуниядики милләтләр әң қедимий милләт,қедимий заман миллити,оттура әсир миллити,кейинки оттура әсир миллити вә йеңи заман миллити дәп,бәш түргә бөлүниду. Биз,уйғурлар болсақ,әң қедимий милләтләр қатаридин орун алимиз. Буниңдин бәш миң жил илгири һөкүм сүргән Оғузхан хақанлиғидин башлап,Оғузхан тәшкил қилған тунжа Уйғур империясиниң өзи уйғурларниң әң қедимий милләт екәнлигини очуқ көрсүтиду. Хош,дуния мәдәнийитигә зор төһбиләр қошқан уйғур хәлқиниң бүгүнки тәғдири қандақ?-дәп сөзлигән еди Абабәкри.-Бу соал һәр бир уйғур пәрзәнтини ойландуруши керәк?!

  Биз мустәқиллигимиздин қачан айрилдуқ? Мустәқиллигимиздин Аппақ ғожа дәвридин башлап айрилдуқтә,манжу-хитайларниң мустәмликисигә айландуқ! Шуниңдин буян мана икки йүз әллик жилға йеқин вақит өтүпту. Мошу узақ дәвир ичидә уйғурлар мустәмликичиләрниң зулумиға қариши төрт йүзгә йеқин чоң-кичик көтүрилиш,қозғилаң,инқилапларни елип бирғанлиғи тарихтин яхши мәлум.

  Мошу жигирминчи әсирниң өзидә хәлқимиз икки қетим мустәқил дөлитини қайтидин тиклигән еди.1933-жилдики Қәшқәрдә қурулғанлиғи жакаланған «Шәрқий Түркстан Ислам жумһурийити» билән 1944—1949-жиллардики Ғулжида қурулған «Шәрқий Түркстан жумһурийити» немә үчүн йоқитилди,қандақ йоқитилди? Һәммигә яхши мәлумки,бу мустәқил дөләтлиримиз хитай империяси билән рус империясиниң тил бириктүрүши билән бәрбат болди!...

  Буниңға ким әйиплик? Әйипни биз башқилардин әмәс,алди билән өзимиздин көрүшимиз керәк!...Һәр қандақ милләтниң күлпәтлик тәғдири униң саватсизлиғидин,наданлиғидин туғулиду. Һәр қандақ бир милләтниң башқа милләтләрдин арқида қелиши,ронақ тапмай,заваллиққа учриши йәнила шу наданлиқ,саватсизлиқтиндур.

  Бу һәқтә ялқунлуқ вәтәнпәрвәр шаиримиз,маарипимиз пешиваси мәрһум Абдуқадир Дамуллам; «Бу заман ғәпләт вә бепәрвалиқ замани әмәс,ойғиниш вә сәгәклик замани! Наданлиқ вә жаһиллиқ дәври әмәс,илим-мәрипәт дәвридур! Суслуқ вә бекартәләплик вақти әмәс,тиришиш вә ғәйрәт қилиш дәвридур! Башқа милләтләр илим-мәрипәт саһасида һавада учуп,пәрваз қилмақта.Су астида болса,худди қуруқлуқта жүргәндәк әркин үзүшмәктә. Биз техи ғәпләт уйқусида ятмақтимиз. Уйқа болса,өлүмниң бурадири вә муқәдимисидур. Бу һаләттә дайим ухлимақ,йоқилиш вә өлүм болиду! Һеликәм вақит вә пурсәт бар!»дәп алаһидә тәкитлигән еди.

  Абдуқадир Дамуллам «Мифтаул әдәп» намлиқ әсәридә.-дәп сөзини давам қилған еди Абабәкри.-илим-мәрипәт,әхлақ-пәзиләт тоғрилиқ тохтилип; «Әгәр биз инсанийәт яратқан билим байлиқлири билән өзимизни қуралландурмайдекәнмиз,мәңгү қул,надан болуп өтүмиз!»дегән.

  Бу улуқ мутәппәкүримиз сиз вә биз яшларни илим-билим елишқа дәвәт қилип; «Һәй яш,илим үгән. Чүнки наданлиқ номус! Наданлиққа ешәктин башқа нәрсә рази болмайду. Илим билән нижат тап,мәңгү яшайсән! Наданлар өлүк,алимлар тирик! Илим егилири вә илим йолида маңған кишиләрниң һәммиси тәңсизлик вә хорлиниш билән өтүп кәтти демә! Илим артқанда дүшмәнниң ағзи-бурнини топиға милигили болиду. Илимниң һөсни һәрикәтни ислаһ қилиштур!»дәп хитап қилған.

  Шуниң үчүн бизләр хәлқимизни,яшлиримизни ғәпләт уйқисидин ойғутутишимиз лазим! Униң үчүн немә қилишимиз керәк? Буниң үчүн,алди билән миллий роһимизни,миллий ғоруримизни йоқитиватқан,өлтүриватқан наданлиқни,беғәмликни,үмүтсизликни вә улардин келип чиққан паалийәтсизликни томур-йилтизи билән йоқитип,қорқанчақлиқ,қулларчә яшаштин қутулуп,һәр бир уйғурниң,һәр бир яшниң идеясидә әркинлик,азатлиқ,мустәқиллик муддиасини шәкилләндүрүп,тикләп,жүригидә вәтәнгә дегән муһәббәт отини яндурушимиз,әмәлий һәрикитимиздә уларни әшу улуқ,бүйүк мәхсәтләр йолидики күришимизгә интилдуришимиз керәк?!...

 

  Абабәкри Абдумежит,Абдусалам Қари,Абдухелил Абдумежит,Абдумежит Абдурахман,мән һәм шуниңға охшаш бир топ илғар пикирлик,аңлиқ,вәтәнпәрвәр жигитләрниң баш қошушимиз билән пат-пат өтүп туридиған әйнә шундақ мәжлис,сөһбәтлиримиздин кейин,әмәлий һәрикәт,паалийәтләр башлинип кәткән еди.

  Ғулжа шәһиридә башланған мәшрәп оюни бара-бара пүткүл Или тәвәсигә таралди.Хәлқимизгә яхши мәлумки,мәшрәп—у,уйғурларниң миллий оюнлириниң,баш қошуш,көңүл ечиш сорунлириниң бирси. Мәшрәп—у,адәмләрни,болупму яшларни изгүлүккә тәрбийиләйдиған,яман ишлардин,яман илләтләрдин нери қилидиған,инсанларда меһрибанлиқ,диянәт ойғитидиған,миллий роһ,миллий ғорурни күчләндүридиған,кимлигини билдүридиған тәрбийә мәктивидур. Шуңа уйғурлар «балаңни мәктәпкә бәр,андин мәшрәпкә»дәп бекар ейтмиған.

  Мәһәллә мәһәллә болуп өткүзүлүшкә башлиған мәшрәп оюнлиридин болупму,ата-анилар бәк хуш болушти. Сәвәп,шу чағларда долқун су мисали һәммә яқни бесип келиватқан яман илләтләр--яшлар арисидики ичимлик,чекимлик,ақ тамакиға берилиш,бузуқчилиқ,бепәрвалиқ,үмүтсизлик охшаш яшларни набут қилидиған сәлбий һадисиләргә чәк қоюлушқа башлиғандәк болди. Чоң-кичик магазин-дуканлардики һарақ,тамакиларниң базири касатлишишқа башлиди. Ақ тамакиға һәвәсләнгән яшлар бу яман илләтниң ахири өзлирини набут қилишини чүшүнүшкә башлиди.Яшлар арисидики инақлиқ,иттипақлиқ,достлуқ,меһрибанлиқ бой көтиришкә башлиди.

  Мәшрәп оюнлири илгиридин келиватқан қанун-қаидиләр,миллий алаһидиликләр билән өтүп туратти.Һәр бир мәшрәп толиму көңүллүк,хуш чақчақ,нәғмә-нава,һәр хил қизиқ миллий оюнлар билән өтәтти. Оттуз оғулниң жигит беши мәшрәп оюниниң тәртип-интизамиға,көл бегим дәстиханға,пашшап бегим мәшрәпни башқурушқа,қази бегим һәр хил «әризә-шикайәтләрни» қарайдиған,тегишлик һөкүм—қанун чиқиридиған вәзипиләрни атқуратти.

 

 ...Мәшрәп оюни давамлишиватиду. Бир чағда оттуз оғулдин бирси;

  -Дат,пашшап бегим!-дәп муражиәт қилиду.

  -Хош.-дәп униң алдиға келиду пашшап бегим. У жигит әдәп-әхлақ билән қази бегимгә «әризә-шикайитиниң» барлиғини билдүриду. Пашшап бегим «ордиға» кирип,қази бегимгә оттуз оғулдин бирсиниң «әризә-шикайити» барлиғини ейтқандин кейин,қази бегим у кишини «ордиға» елип киришини ейтиду. Шуниң билән пашшап бегим у жигитни қази бегимниң алдиға елип кириду.

  Салам-саат,әдәп-әхлақ билән у жигит өз «әризә-шикайитини» қази бегимгә йәткүзиду. Мәшрәп әһли әзалиридин Әмәт билән Сәмәтниң өткәндә ашпузулханида һарақ ичип,кәлсә-кәлмәс сөзләрни қилип олтарғанлиғини көргәнлигини ейтиду. Қази бегим у һарақхорларни дәрру «ордиға» елип келишини буйруйду. Пашшап бегим көпчилик арисида олтарған Әмәт билән Сәмәтни шу заман қази бегимниң алдиға елип кириду. Қази бегим соал-сорақтин кейин,мәшрәп қаидиси бойичә Әмәт билән Сәмәтни көпчилик алдида жазаға тартиду. Оттуз оғулниң алдида у иккиси һарақ ичкәнлиги үчүн чоң уятқа қалиду.

  Мәшрәп оюнлиридики әйнә шундақ чарә-тәдбирләрдин кейин,яшлар һарақ ичишни тамамән ташлиди. Һәтта оттура яштикиләрму яшлар бар жайларда һарақ-шарап ичип,кәйпә-сапа сүрүштин әйминидиған,уларниң көзигә чүшүп қелиштин әнсирәйдиған,қорқидиған болуп қелишти...

  Яшлар арисида сағлам һаят тәризини жарий қилишта Или мәшриви әйнә шундақ чоң роль ойнашқа башлиди. Ғулжа оттуз оғул мәшривиниң нами аз вақитниң ичидила Уйғур вәтининиң барлиқ жайлириға пур кәтти.

Яшлар роһи жәһәттин тазилинишқа,паклинишқа,сағламлишишқа,изгүлүккә интилишқа башлиди.

  Өсмүрләрниң,яшларниң диний саватини ечиш,уларни Ислам диний шәриити қанунлири асасида иман-етиқадлиқ,диянәтлик,изгүлүк роһида тәрбийиләш,уларни яман ишлардин,яман илләтләрдин сақлаш ишлири қолға елинди. Жуқури диний һәм пәнний саватқа егә Абабәкри Абдумежит Ғулжиниң Ташкөрүк мәһәллисидә,Абләһәт қари-һажим Или вилайитиниң Учун йезисида вә башқа жайлардики диний затлар балиларни оқутушқа башлиди.

  Яшлар арисидики сағлам һаят тәризини кәң жарий қилиштики амилларниң бирси болған тәнтәрбийә--спорт ишлирини биллә елип меңиш қолға елинди. Абдусалам Қариниң тәшәббуси һәм беваситә рәһбәрлиги арқисида Ғужида футбол оюнлири башлинип кәтти.

  Бу хил паалийәтләр немә үчүндур һөкүмәткә яқмай қалди...

  Шундақ күнләрниң бирсидә,футбол ишқивазлири Ғулжа шәһәрлик тәнтәрбийә мәйданида чоң мусабиқә өткүзүшни планлиди. Улар тәнтәрбийә мәйданини ижаригә алмақчи болушти.Тәнтәрбийә мәйданиниң рәһбәрлири мәйданниң бир күнлик ижарә һәққини он миң ювән дәп ейитти. Абдусалам Қари башчилиғидики жигитләр футбол ишқивазлиридин,тижарәтчиләрдин ақча жиғишқа башлиди. Он миң ювәнни елип барса,баһани жигирмә миң ювәнгә көтүривалған.Жигирмә миң ювәнни елип барса,әллик миң,ахирсида йүз миң ювәнгә ашурувалған. Шундақ қилип,тәнтәрбийә мәйданиниң рәһбәрлири мәйданни ижаригә бериштин баш тартқан вә ахирсида мәйданға су қоювәткән еди,халас!

  «Жәмийәттә тәртипсизлик ишларни пәйда қиливатиду»дегәнгә охшаш әйипләр билән мәшрәп вә футбол оюнлирини уюштурғучилардин болған Абдусалам Қари билән Абдухелил Абдумежитни қолға елишти. Мәшрәп оюнлири билән футбол мусабиқилирини өткүзүшни чәклигәнни аз дегәндәк,өз рәһбәрлириниң түрмигә солиниши, қайнап,ташқилай дәп турған қазанниң отини техиму бәттәр улғайтивәткәндәк болди...Яшлар,Ғулжа хәлқи һөкүмәтниң бу хил қанунсиз,зораванлиқ ишлириға нарази,қаршилиғини очуқ билдүрүшти...

  Шуниңдин кейинла Абдусалам Қари билән Абдухелил Абдумежитни түрмидин бошитишқа мәжбур болушти.

  Улар түрмидин чиққандин кейинму бир идея,бир мәхсәт йолидики яшлар мәхпий йосунда пат-пат учришип,алдики ишлар һәққидә сөһбәтләр,өз ара пикир алмаштурушларни өткүзүп тураттуқ.

  Февраль вақиәси башлиништин бир аз вақит илгири тар даиридә өткән жиддий сөһбәт жиғинимизниң ахирқи баш қошушимиз екәнлигини һеч қайсимиз

билмәс едуқ. У жиғинимизға Абдусалам Қари,Абдухелил Абдумежит,Турсун Сәләй,Ибраһим Исмаил,Абдумежит Абдурахман,Абабәкри Абдумежит,мән вә әң ишәшлик дегән йәнә бир икки яш қатнашқан едуқ.

  Башқисини билмәймәну,амма әшу күнки интайин мәхпий өткән жиддий мәжлисимиз мениң көңлүмни ғәш қилған еди. Сәвәп,бир идея,бир мәхсәт йолидики күрәшкә өзлирини атавәткән әшу акилиримиз ортақ бир пикиргә келәлмиди...Абдусалам Қари чәклинишкә учраватқан мәшрәп оюнлириға диний тәблихни киргүзүшкә һазирчә қарши чиқти. Абдусалам Қари һәм диний һәм пәнний билимгә егә сәвийәлик,сиясәттин,дуния вәзийитидин яхши хәвири бар жигит еди. Абдухелил Абдумежит болса; «...диний тәблихни киргүзмисәң қандақ болиду? Ата-бовилиримиздин тартип келиватқан мәшрәп оюнлириниң һәммисидә Ислам диний тәлиматлири һәққидә давамлиқ сөз болатти. Биз бүгүнки динсизлиқ кәң қанат йейиватқан вақитта,бу һәқтә сөзлимисәк,қуруқ нәй-нәй,һа-һа билән мәшрәп өткүзсәк,у қандақ мәширәп болиду?»деди. Абдусалам Қари дәйду; «Сениң ейтиватқанлириң тоғра. Бирақ,бизниң мәшрәплиримизниң чәклинишләргә учираватқанлиғиниң бир сәвәви, мәшрәп оюнлири билән футбол оюн-мусабиқилири яшлиримиздики миллий роһниң,миллий ғорурниң ойғинишқа башлаватқанлиғи бу ағиниләргә яқмай қеливатиду әмәсму? Уларниң түплүк мәхсити яшлиримизни,хәлқимизни ғәпләт уйқисида ухлитивериштин ибарәт,халас.

  Бу һөкүмәт бүгүн бизниң мәшрәплиримизни «жуңгочә мәшрап» қилиш мәхситидә,мәшрәптә тәлим-тәрбийә беридиған,вәз-несиһәт қилидиған қисимларни елип ташлаватқан вақитта,йәни «Уйғурларға нахша-усулдин башқа нәрсә керәк әмәс»дәп турғанда,диний тәблихни мәшрәпкә киргүзсәк,чоң мәсилә йәни зиян чиқирисән?... Диний тәблихниң орниға мәдәнийәт,илим-пән һәққидә сөзлисәңму болиду. Яшларни ақ тамакиға қарши күрәшкә сәпәрвәр қилидиған мәсилиләр һәққидә сөзлисәңму,шуниң өзи яшлиримизни бүгүнки заман тәливигә лайиқ тәрбийилишимиздә наһайити чоң роль атқурғусидур!».

  Исламни байрақ қилип көтүривелип, «Аллаһ бир,Аллаһ һәқ!»дәп өз көз қаришида,өз пикиридә,өз мәвқиәсидә чиң турувалған Абдухелил Абдумежитниң қайнап-қизип туруп  ейтишичә,уларниң «Аллаһ бир,Аллаһ һәқ!»дегән еқидисигә,шиариға һөкүмәт қарши чиқиватиду. Хитай мәмликитидә «антидинизм»дегән нәрсә  күчлүк. У дегини,дунияда дин йоқ! Аллаһ йоқ! Дунияда һеч қандақ пәйғәмбәрләр болмиған,Әйса пәйғәмбәрму болмиған,Муһәммәд пәйғәмбәрму болмиған,адәмләр маймундин пәйда болған!...Аллаһ дегән,у коммунистик партия! Коммунистик партия бир йерим миллиард адәмни беқиватиду,адәмләргә ғәмхорлуқ қиливатиду!

  Хитай коммунистик партияси «Мән яратқучи Аллаһ!»дәп дава қилмиған болсиму,лекин хәлиққә Аллаһниң йоқлиғини езип ичкүзүп,өзиниң қутқузғучи илаһ екәнлигини һәр хил усуллар билән сиңдуруш үчүн диний етиқадларға қаттиқ чәклимә қойған...

  -Биз диний әркинчиликләр берилишини тәләп қилип,намайишқа чиқимиз!-дәп кәскин ейитти Абдухелил Абдумежит.-Биз,биринчидин,диний етиқад әркинлиги һоқуқини сораймиз. Буниңда,уйғурлар мәйли он сәккизгә кирсун,мәйли қириққа  кирсун,уларниң мәсчитләргә кирип намаз оқушиға рухсәт қилсун! Өзәңлар яхши билисиләр,яш балилар билән зияли-кадрларниң мәсчитләргә кирип намаз оқушлири чәкләнгән. Һөкүмәт, сиясий кеңәшкә әза молла-имамлириға «Бүгүн жумә намизида мону мавзу бойичә сөзләйсән!»дәп буйруқ қилидидә,у молла-имамлар мәсчитләрдә диний тәлиматлар әмәс,партияниң сияситини тәшвиқ қиливатқан. Мәсчитлиримиз партияниң сияситини тәшвиқ қилидиған орунларға айлинип қалди. Һөкүмәтниң өзи бәлгүлигән молла-имамлиримизниң ейтиватқан вәз-несиһәтлири хәлиқни пирьәтчиликкә башлайдиған,хурапатқа башлайдиған,Исламниң һәқиқий маһийитидин чәтләштүридиған,каллиси бар һәр қандақ адәм аңлисм; «Һой,бу Ислам дегән қуруқ бир дин екәнғу? Уни қилса яман болиду,буни қилса яман болиду,дейиштин башқа гәп йоқ. Қойә бундақ динни!»дегәндәк чүшәнчиләрни шәкилләндүрмәктә.Мошундақ әһвалда,мусулман әһлидә Ислам диниға нисбәтән көз қараш өзгүрүп,суслишип кетиватиду. Буниң ақивети яшларниң ичидә ичимликкә,чекимликкә,паһишивазлиққа,яман илләтләргә йол ечиватиду. Буниң өзи динсизлиқтин пәйда болмақта?!

  Иккинчидин, «йүз күнлүк қаттиқ зәрбә бериш»һәрикити башланғандин бу ян қанчилигән яшлиримиз түрмиләргә соланди. Гунасиз яшлиримиз етип өлтүрүливатиду.Түрмә-зинданларда қийнап,азаплиниватиду. Муддәтсиз түрмә жазалириға һөкүм қилиниватиду...Түрмиләрдики гунасиз тутқунларни бошитишини қаттиқ тәләп қилишимиз керәк? Әгәр биз, өз наразилиғимизни,қаршилиғимизни очуқ билдүрмәй,мошундақ ятиверидиған болсақ,бу зомигәрләрниң зораванлиғи техиму бәттәр ашиду!-дәп,намайишқа чоқум чиқиши керәклигини ейтти.

   -Тоғра.Лекин,сән мону бир ишни яхши чүшән;бу һөкүмәт,бу партия тинчлиқ намайишқа чиққан хәлиқниң сөзини аңлайдиған һөкүмәт әмәс! Сән ейтиватқан тәләпләр билән намайишқа чиқиватқанлар,қозғилаң көтүрүватқанлар,инқилап қиливатқанлар дайимлиқ түрдә қанлиқ бастурулуп келиватиду. Бу һөкүмәт,бу партия ; «Һәй,тохта,мону адәмләр мундақ дәватиду. Сөзини тиңшап көрәйли»дәйдиғанлардин әмәс. Шуни убдан биливал?-деди Турсун Сәләй.

Андин Абдусалам Қари шундақ деди;

-Биз,Ислам дәпла динға чаплишивалмайли? Тоғра,Ислам дини улуқ дин,муқәддәс дин! Ислам дининиң улуқ,муқәддәс дин екәнлигини бирла мисалдин очуқ көргүли болса керәк. Һәммимиз яхши билимиз,һәр жили һәж

сәпирини өтәш үчүн хасийәтлик Мәккә-Мәдинигә дунияниң һәммә жайидин нәччә миллион мусулман берип,Аллаһға ибадәт, тавап қилишиду. Хош,шундақ екән,Исламдин башқа қайси бир динда шундақ улуқ ишлар болиду? Болмайду! Мениң чүшәнчәмчә,дунияниң һеч бир йеридә биз,уйғурлардәк Ислам диниға қаттиқ берилгән мусулманлар аз болса керәк, дәп ойлаймән?

  Биз «Аллаһ бир,Аллаһ һәқ!»дәпла турувалмайли? Аллаһниң бирлигини,Аллаһниң һәқлигини һеч ким инкар қилалмайду. Шундақ болғандин кейин,биз,яшлиримизни тәдрижи һалда кәң түрдә заманға маслишип тәрбийилишимиз керәк! Биз,уйғурлар илгири ким едуқ,бүгүн ким болуп қалдуқ? Һәр бир яш,һәр бир уйғур мана мошу соалға жавап издигәндила,уларда миллий роһ,миллий ғорур пәйда болуши сөзсиз. Шуниң үчүн яшлиримизни һәм диний,һәм пәнний билим билән тәрбийиләшкә,уларда вәтәнпәрвәрлик,милләтпәрвәрлик һис-туйғуларни ойғитишқа тиришишимиз керәк? Әйнә шу чағда биз көзлигән мәхсәтлиримизгә әлвәттә,йетимиз!

  -Абдусалам Қари бәк яхши гәпләрни,илмий гәпләрни қиливатиду,-деди Абабәкри Абдумежит.-Биз тарихтин савақ,тәжрибә елишимиз керәк. Бир йәргә туташқан отни тез өчүривелишқа болиду. Көп жайға туташқан отни өчүриш асан әмәс. У бир-бирсигә қошулуп,чоң ялқунға айлинип кетиду. Мениң бу сөзни ейтишимдики сәвәп шуки,тоқсининчи жилдики Барин вақиәсини мисалға алайли. Коммунист хитай һөкүмитиниң рәзил сиясәтлиригә,зораванлиқ һәриикәтлиригә,зулум билән хорлуққа,қашшақлиқ билән намратчилиққа чидимиған Барин хәлқиниң сәвир-тақәт қачиси толуп таштидә,хәлиқ көтүрүлди. Қозғилаң башланди. Ақивәт немә болди? Пүтүн Барин хәлқи қирғинға учириди. Барин асмандин бомбиланди,танклар билән түп-түз қилинди. Һәтта бөшүктики бовақлар автомат оқлирида өлди. Буни ким қилди? Мошу коммунистик партия қилди! Турсун Сәләй бурадиримизниң коммунистик партиядин яхшилиқ,рәһим-шәпқәт күтүшкә болмайду,дегинигә йүздә-йүз қошулимән!

  Демәк,бир йәргә туташқан от ялқунға айланғичә тезлик билән өчүрүветилди!... Әгәр Баринда чиққан әшу от вәтәнниң көплигән жайлирида бир вақитта чиққан болса,у от бир-бирсигә қошулуп,чоң бир ялқунға айланған болар еди. У чоң ялқунни өчүрүш асан болматти? Шуниң үчүн,мениң ейтмақчи болғиним,мән Абдухелилниң намайишқа чиқишиға һазирчә қошулмаймән!

  -Биз қайси ваққичә бешимизни егип,қул болуп яшаверимиз?-дәп қизип сөзлиди Абдухелил.-Һазир биз,бизниң хәлқимиз қотандики қойниң өзи болуп қалди. Қассапниң қачан кирип союшини күтүп йетиватимиз. Бизни бир-бирләп әпчиқип союп йоқитиватиду. Мошундақ түгүшүп кетәмдуқ? Зулум чекидин ашти,пичақ сүйәккә йәтти!...Намайишқа чиқип,әң болмиғанда,дуния аләмгә авазимизни аңлитайли?

   -Әгәр сән, бир түркүм адәмлириңни башлап намайишқа чиқсаң,өзәң ейтиватқан бөрә қотиниға қойларни башлап киргән болусән?-деди Турсун Сәләй жиддий агаһландуруп.

  -Биз ғәпләт уйқисида бешимизни пүркәп йетиватқинимиз йоқ,-деди Абабәкри ишәшлик.-Аллаһға миң қәтли шүкри,хәлқимиз,яшлиримиз ғәпләт уйқусидин аста-аста ойғуниватиду. Ғулжа яшлирини мисалға алайли,һазир яшлиримизниң миллий ғорури үсүн. Уларниң қәлбидики,вужудидики өчүшкә башлиған миллий роһ,миллий ғорурниң қайтидин жанлиниватқанлиғини,вәтән,милләт,зимин тоғрисида һәр жайда очуқ гәп ейтиватқанлиғини унтимайли. Бу наһайити яхши,улуқ,йоруқлуқ,изгүлүк ишлардур! Қизғинлиқ һәрикәт силәрниң әқил-параситиңларниң,жүрьәтлик,жасарәтлик билән елип бериватқан һәр хил чарә-тәдбирлириңларниң,жапалиқ вә шәрәплик,шани-шөһрәтлик,аңлиқ паалийитиңларниң арқисида рояпқа чиқиватиду. Мошундақ тәсирлик яхши ишларни вәтәнниң һәммә жайлирида, хәлиқ аммиси арисида елип беришимиз керәк,дәп һесаплаймән.

  - Мениңму пикирим шу.-деди Абдусалам Қари.-Бу ишқа биз һәргиз алдиримайли.Биз һәр қандақ чоң-кичик ишни һәр тәрәплимә ойлап,униң яхши тәрипиниму,яман тәрипиниму көз алдимизға кәлтүрүп,әқил таразисидин өткүзүп,дуния вәзийитигә,дуния сияситигә маслашқан һалда елип беришимиз керәк? Бүгүнки түзүмгә,бүгүнки сиясәткә қариши,наразилиғимизни билдүрүп намайишқа чиқидиған болсақ,бизни вәйран қилиду вә биз  һәммә нәрсимиздин айрилип қелишимиз мүмкин?

  -Аяйдиған немиси қеливатиду,ағиниләр?! Бу зораванларниң хәлқимиз бешиға селиватқан зулум-ситәмлири күндин-күнгә күчүйиватиду,-қизип-қайнап сөзлиди Абдухелил.

  -Сән алдирима,Абдухелил.-деди Абабәкри .-Бу иш техи хам, пишип йетилмиди.Хотәндиму,Қәшқәрдиму силәргә охшаш бир түркүм яшлар бар. Улар техи йетишмиди,йетишсун. Уларниң аң-сәвийәси өссун...Абдусалам Қариниң ейитқанлириға қошулмай болмайду. Биз яшлиримизни һәм диний,һәм пәнний билим билән тәрбийилишимиз,уларни жисманий вә роһий жәһәтләрдин чениқтурушимиз лазим. Бу алдирайдиған иш әмәс?

  -Яқ,бизниң яшлиримиз йетишип болди,пишип болди.Биз тинчлиқ намайишқа чиқимиз,һөкүмәткә һәққаний тәләплиримизни қоюмиз!-деди қәтьий түрдә Абдуелил Абдумежит.

  -Абдухелил,бу қарариңдин қайт,-деди Абдусалам Қари.-Һазир вақти әмәс. Әгәр силәр «Аллаһ бир,Аллаһ һәқ!»дегән шиарни көтирип чиқидиған болсаңлар,у чағда бу намайиш сиясий түст алса,милләтләр ара тоқунушниң йүз берип қелишидин Аллаһниң өзи сақлисун!

  -«Аллаһ бир,Аллаһ һәқ!»дегән шиар билән чиқсақ,униң немиси яман?-дәп қаршилиқ билдүрди.

  -Униңсизму Аллаһниң бирлигини,Аллаһниң һәқлигини һеч ким инкар қилалмайду.Намайишқа чиқтиңму,демәк,дөләтниң асасий қанунида көрсүтилгән қаидиләрниң,инсан һәқ-һоқуқлириниң бузулуватқанлиғиға,асасий қанун қаидилиригә реайә қилинмайватқанлиғини очуқ көрсүтип,конкрет тәклип-тиләкләрни шиар қилип,көтүрип чиқиш керәк?-деди Абдусалам Қари сөзгә миқ қеқип.

  -Биз үчүн Ислам муқәддәс! Биз диний еқидиләргә чәк қоюлмаслиғини,түрмиләрдики гунасиз тутқунларниң қоюп берилишини,инсаний һәқ-һоқуқлиримизни тәләп қилимиз!-деди Абдухелил.-Мениң әшу хилдики тәләпләр билән тинчлиқ намайишиға чиқимиз десәм,силәр қошулмайватисиләр,вақти әмәс дәватисиләр? Мана,мошу он күн ичидә бирәр миңға йеқин гунасиз жигитләр қолға елинди. Мәһәллә мәһәллидин һөкүмәт сияситигә қариши дәп чекит қоюлған адәмләрниң һәммиси дәрру қолға елиниватиду. Демәк,биз қотандики қойға охшаш қассап қачан келип бизни сойидекин,дәп өз әжилимизни күтүп олтириверимизму? Яқ,биз қанчилик адимимиз болса,шунчилик адимимиз билән тинчлиқ намайишқа чиқишимиз керәк!

  -Көп адәмлириң түрмиләргә солинип кәткән болса,аз қисми билән болсиму,бизниң сепимизгә қетил?-деди Турсун Сәләй.-Ашкарилиқтин мәхпийәтликкә өтәйли? Бирлишәйли,иттипақлишайли?...Бу һакимийәткә қуруқ шиар товлаш билән иш пүтмәйду. Һеч қачанда аңлимайду,тиңшимайду .Керәк десәң,оғрилиқ қилмақчи болғанму оғри,янчуқчиму оғри,өй оғрилиғанму оғри,дукан оғрилиғанму оғри,қисқиси һәммиси оғри! Сән өзәңниң дөләт асасий қанунида көрсүтилгән һәқ-һоқуқлириңни тәләп қилип,тинчлиқ намайишқа чиқсаңму,бәрибир сән вәтәнниң бирлигини парчилашқа,милләтләр иттипақлиғиға бузғунчилиқ қилишқа һәрикәт қилған миллий бөлгүнчи,диний әсәбий,әшәддий унсур атилисән!... Әмәлиятта биз,өз вәтинимизгә өзимиз егә,хожа болуп яшашни,өз тәғдиримизни өзимиз бәлгүләшни халаймиз. Биз хитай хәлқигә әмәс,коммунистик партиягә,коммунистик түзүмгә қариши. Биз пәқәт һакимийәтни қолға елиш үчүн күрәш қилимиз!

   -Мошу мәжлискә қатнишип олтарған һәр қайсимизниң тәрәпдарлири һазир зәнжирсиман һаләткә кәлди.-деди баятин һәмминиң сөзлирини тиңшап олтарған Ибраһим Исмаил.-Демәк,мошундақ һаләттә,мошу сорундикиләрдин бирсимиз ашкарилансақ,башқилиримизму ашкарилинимиз дегән сөз. Шуниң үчүн ашкарилиқтин мәхпийликкә өтүшимиз керәк? Һазирчә сәвир қилайли.Турсун Сәләй иним ейтқандәк,һакимийәтни қолға елиш үчүн бизгә чоң тәйярлиқ билән қилинған һәрикәт,күрәш,қанлиқ жәң лазим!...

  Или яшлириға рәһбәрлик қилип келиватқан акилиримизниң бу күнки мәжилисидин мениң очуқ-ашкарә билгиним,чүшәнгиним шу болди;мәхсәт-нишан бир! Амма,йол үч түрлүк! Абдухелил Абдумежит тәрәпдарлири коммунистик хитай һөкүмитиниң уйғур елида жүргүзүватқан қаттиқ қоллуқ сиясәтлиригә наразилиғини,қаршилиғини очуқ-ашкарә йәни тинчлиқ намайишлири арқилиқ билдүрүш! Пухраларниң өз тәләп-тиләклирини билдүрүши үчүн тинчлиқ намайишларға чиқиши дөләт Асасий қанунида капаләтләндүрүлгән. Буниң һеч қандақ яман тәрипи йоқ.

  Абдусалам Қари,Абабәкри Абдумежит тәрәпдарлири намайишқа чиқишқа қарши. Сәвәп,техи вақти әмәс. Яшлар пишип йетилмиди. Вәтәнниң барлиқ жайлиридики яшларни Или яшлириға охшаш ғәпләт уйқусидин толуқ ойғитиш лазим. От вәтәнниң бир жайидинла әмәс,барлиқ жайида бир вақитта йениши керәк!...

  Яш жәһәттин мошу сорундикиләрдин хелила чоң болған Ибраһим Исмаил билән униң әң йеқин сәпдиши Турсун Сәләйниң тәкливи башқичә. Партизанлиқ уруш һәрикәтлирини елип берип,һакимийәтни қурал билән,күч билән тартивелиш. Бирәр наһийә,шәһәрни диктатур коммунист хитайлардин азат қилип,Шәрқий Түркстанниң ай юлтузлуқ көк байриғи тикләнсә,шуни күтүп турушқан чәт әлләрдики сәпдашлиридин чоң ярдәмләр келиду...Вәтәнни пәқәт шу арқилиқ толуқ азат қилишқа болиду,халас!

  Шуниң билән һәр ким өз пикиридә,өз қарарида қелишти.

  Аридин көп өтмәй Абабәкри Абдумежит өз жути Хотәнгә кетип қалди.

  Хитайниң мәхсус хизмәт орунлири Абдухелил Абдумежит рәһбәрлигидики намайишниң қачан,қайси вақитта,қайси жайда,һәтта Ғулжа гүллүк мәсчитидин башлинидиғанлиғини алдин-ала билип болушқан екән.

  Ғулжа яшлири әтә әтигәндә тинчлиқ намайишиға чиқиду,дегән күни кечиси йәни сәһәрлиги саат төрт-бәшләр чамисида бир содигәр ағинәм өзиниң тижарәт ишлири билән бир яққа кетиватса,арти үзүлмигән һәрбий машиниларниң шәһәргә кирип келиватқанлиғини,һәр бир машинида он бәш-жигирмидин қоллириға қурал,калтәк тутқан,бешиға каска кийгән хитай һәрбийлирини өз көзи билән көргәнлигини мән қолға елиништин бир аз күн илгири маңа ейтип бәргән еди.

 

  Или яшлириниң тинчлиқ намайиши қанлиқ бастурулди...

  Хитайниң мәхсус хизмәт орунлири жәмийәттики һәр қандақ иш,һәрикәтләрни алдин-ала билип туриду. Һәтта йәр асти тәшкилатлириниң мәхпий иш-планлирини шпионлири,тәшкилат әзалириниң ичигә киргүзүвәткән сатқун,мунапиқлири арқилиқ толуқ мәлуматларни елишиду. Шуниң үчүн бизниң һәрикәтлиримиз дайим йерим йолда мәғлубийәткә учрап кәлмәктә.

  Февраль вақиәси башлиништин үч-төрт күн илгири Хотәндин хәвәр кәлди. Анамниң аниси,момам қаттиқ ағириветипту. Бизниң тез йетип келишимизни жекипту. Анам иккимиз дәрру йолға чиқтуқ.

  Хотәнгә йетип бардуқ.Яшинип қалған момам орун тутуп йетип қапту.Кесили хелә еғир.Қизи болған анамни,нәвриси болған мени көрүп; «Һә,кәлдиңларму?»дәп,ичигә олтиришқан нурсиз көзлиригә яш алди...

  Аридин бир һәптә өтүп  момам вапат болди.Жиназа намизиға Абабәкри Абдумежитму кәлди.У тағамниң чоң оғли билән синипдаш болғанлиқтин,улар йеқин арилишидекән.Буни у маңа,биз Ғулжида тонушқан вақитта ейтқан.

  -Сизниң аниңиз Хотәнлик,атиңиз Ғулжилиқ екән.Демәк,сиз һәм Ғулжилиқ һәм Хотәнлик екәнсиздә?»дәп мениң билән бөләкчила йеқинлишип кәткән еди.

  Момамни ахирқи сәпәргә узутуш дәпин мәрасими күни Абабәкри иккимиз адәмләрниң көзи чүшмәйдиған хали жайда,мәхпий йосунда бир аз сөзлишип,сөһбәтлишивалдуқ.

  -Ғулжидики намайиштин хәвириңиз барму?-дәп сориди Абабәкри тәшвишләнгән һалда.

  -Һә,анча-мунчә аңлидим.Бирақ,ениғини билмәймән,-дедим униңдин көз алмай.

  -Абдухелил ахири дегинини қипту,-дәп улуқ-кичик нәпәс алди у.-Гәпкә кирмәпту.

  -Сиз, ениғини биләлидиңизму?-соридим техиму иниқлап.

  -Билдим.Ениқлидим.-кесип ейтти Абабәкри қошумисини түргән һалда.

  -Ақиветичу,қандақ бопту?

  -Улар «Аллаһ бир,Аллаһ һәқ!»дегән шиар билән чиққан екән...

  -Қураллиқ бастурулупту,дәп аңлиғандәк қилдим,шу растму?-дәп сорап,вақиәни тәл-төкүс билишкә алдиридим.

  -Тоғра аңлапсиз,-дәп бир дәқиқә жим-жит болуп қалди Абабәкри вә андин сөзини давам қилди.-Тинчлиқ намайишқа чиққан Или яшлирини хитай һәрбийлири билән сақчилири рәһимсизлик билән бастуруп ташлапту.Қолида төмүрниң суниғи болмиған намайишчиларға қаритип оқ етипту.Хелә адәм өлгән охшайду...От өчүрүш машинилирида су чечипту.Көздин яш аққузидиған қуралларни ишлитипту.Ур-соқ,қир-пичақ билән нурғун яшларни қолға апту.Иштларға талитипту. Кордиңизму, бу зомигәрләрниң қанчилик вәһшилигини.

  -Әшу қетимдики мәжилистә Абдусалам Қари иккиңлар бәк тоғра пикир бәргән едиңлар. Бирақ,силәрниң шунчә сөзлириңларни нәзәргә алмай,мана,ақивәттә қилған натоғра иши,-дедим һәс-һәс болуп.

  -Болидиған иш болди.Әнди наһайити пәхәслик,һошиярлиқ лазим!

  -Тоғра ейтисиз,пәхәслик,сақлиқ керәк.

  -Сизгә ейтидиғиним,һазир Или тәвәсидә умумий йүзлүк тутқун қилиш һәрикити елип бериливатқан охшайду. Яманни ейтмай,яхши йоқ дегинидәк,әгәр сизни гуманлиқ дәп һесаплап,қолға алғидәк иш болуп қалса,әшу бурадәрләрниң бирсиниму «билмәймән,тонумаймән»дәп,бир сөздила чиң турувелиң?...Әгәр улар сизниң,бизниң сепимиздә екәнлигиңизни билип қалса,у чағда, сөзсиз набутсиз. У күндин Аллаһниң өзи сақлиғай!-дәп әскәртти вә агаһландурди мени бундақ ишлардин яхши хәвири бар Абабәкри.

  -Рәхмәт сизгә. Әлвәттә,сизниң ейтқиниңиздәк иш тутимән,-дедим бу достумниң сәмимийлигигә рази болуп.-Еғизимға мәккәм мән!

  -Хош,мәйли,Аллаһға аманәт! Әнди биз башқа көрүшәлмисәк керәк? Һазирчә көрүшүшниңму һажити йоқ.-деди у қәтьий түрдә.- Иккимизниң бир-бирсимизни тонушимизни,билишимизни һеч ким билмәслиги лазим?

  -Әлвәттә,мән чүшәндим.-дедим тәшвишлиниш билән.-Маңа ишиниң!

   -Силәрму әнди мәрһум момиңизниң йәттә нәзиридин кейин қайтсаңлар керәк?-дәп сориди Абабәкри.

 -Шундақ.

 -Ундақ болса,хәйир! Аллаһ яхши күнләрдә көрүшүшкә йәткүзгәй...

 Биз қучағлишип,хошлаштуқ. Бу жайдин ятларниң көзигә чүшмәй,бир-бирләп аста чиқип,момамниң жиназа намизиға жиғиливатқан топниң ичигә кирип кәттуқ...

 Бу тәғдирни қараң!

 Мән Абабәкри Абдумежит билән бу дозақта,мошу әһвалда учришимән дәп ойлаш бу яқта турсун,хиялимғиму сиғдуралмас едим.

 Тәғдир!

 Бундақ ишни адәмләр тәғдирниң язмиши дәп қойидекән.

 Еһ,Абабәкри достум! Сән қандақ жигит едиң,һә? Бүгүн қандақ болуп қалдиң?..Сениң әжайип қәдди-қамитиңгә,нур йеғип турған чирайиңға,от чақнап турған көкүч көзлириңгә,һәр қандақ билимданни қайил қилидиған әқил-параситиңгә,ихтидар-тәпәккүриңгә һәмминиң һәвәси келәтти! Сениң сөз,нутуқлириңни яшлар мәһлия болуп тиңшатти. Жисманий жәһәттин чениққан сениң чаққан вә чәбдәслигиңни яшлар өзлиригә үлгә-ибрәт тутатти. Улар саңа охшаш болушни арман қилишатти. Бүгүнчу?...

 Буни тәғдирниң тәтүрлиги,пәләкниң гәрдиши дәп қойидекән.

 Егиз бойиңдин йерим метр егизликтики там үстигә қоюлған кесәкни көз жумуп-ачқичә айиғиңниң учи билән уруп чүшүрәр едиң? Путиңниң бармақлирини қулиғиңға йәткүзәр едиң?...

 Буни Аллаһниң иньами дейишәр екән!

 Көрүнгәндә болувәрмәйдиған бу алаһидиликлириң,хисләтлириңдин сән тамамән айрилипсән! Мана,һәр икки айиғиң ишлимәс,бойнуң тутмас болуп қапту? Бәл омуртқилириңниму кардин чиқирипту? Тик туралмас,тик олтиралмас әһвалға чүшүпсән?!

 Буни немә дәп қойиду? Билмәймән!

 Шундақ әһвалға селип қоюпму икки айиғиңға йәнә еғир зәнжир кишәнни селип қойғинини қара бу рәһимсиз һайванларниң!

 Йенимда ятқан Абабәкри қаттиқ йөтилип кәтти.Бир нәччә дәқиқигә созулған униң йөтили хияллирим жипини үзүп ташлиди...

 -Су бериңлар?!-деди кимду бирси.

 -Мана,һазир,-дәп мәһбуслардин бирси бүгүлүктин йәргә сәкрәп чүштидә,булуңдики краниктин кружкида су елип кәлди.

 -Мана,бу суни ичиветиң,йөтилиңиз тохтап қалиду?-дәп у Абабәкригә су ичкүзди.

 Баятин мән чәксиз хияллар деңизиға шуңғуп кәткәнлигимдин,Абабәкриниң бир нәччә жигитләр билән өз ара сөһбәт қуруп олтарғанлиғиниму сәзмәптимән.

 Абабәкригә қаридим.Қаттиқ йөтәлдин униң чирайи өзгүрүп-татирип,көзлиридин яшлар чиқип кәткәнлигини көрдүм. Көрдиму,униң өпкисиму кардин чиққанлиғини байқап,бу әжайип жигиткә ичим техиму ағирип,жүрәк-бағрим көйүп кәтти...

 У «ғорт-ғорт» қилип бир нәччә жутум су ичти.

 -Рәхмәт,бурадәрләр!-деди вә уһ дәп еғир нәпәс алди.-Өпкиму кардин чиқиватқан охшайду?-дәп, мениң оюмдикини қувәтләватқандәк,маңа мәналиқ тикләнди.

 Мән немә дейишимни билмәс едим.

 Вәтән,милләт ишқи-давасида мәшьәл мисали йенип турған шундақ бир жигитниң бу һалини көрүп,ич-ичимдин һөпүлдәп чиққан аччиқ пуған тамиғимға келип түрүлди...Жүригимгә жиңнә санжилғандәк болди.Көзлиримгә ихтиярсиз яшлар кәлди.Мән көз чанақлиримдики яшлиримни Абабәкридин йошуруп,йәргә қаравалдим...

 Биз бир-бирсимизни билмәс,тонумас болувалған едуқ.

 Лекин,биз көзләр арқилиқ үнсиз сөзлүшәттуқ.

 У дәтти; «Мени сизниң йениңизға бекарға елип кирип солаватқини йоқ!...».

 Мән дәттим; «Сизни елип киргәндила һәммини чүшәндим. Булар мениң силәр билән бир сәптә екәнлигимгә  мени ихрар қилдуралмайватиду.».

 У дәтти; «Һеч қачанда ихрар кәлмәң? Ихрар кәлдиңиз,демәк,набут болдиңиз дегән сөз!».

 Мән дәттим; «Мошу күнгичә ихрар болмидим. Буниңдин кейин һәм қанчә уруп,азаплисиму мени ихрар кәлтүрәлмәйду!».

У дәтти; «Мошу сөзиңиздә қаттиқ туриң,ирадилик,жасарәтлик көрситиң,дүшмәнгә баш әгмәң!... Бу явуз,мәккарлардин һеч вақитта рәһим-шәпқәт күтмәң?...».

 Мән дәттим; «Бу дозақниң ичидә мән көп нәрсиләрни үгәндим. Сиз ейтқандәк,булардин рәһим-шәпқәт күтүш һамақәтниң иши!».

 У дәтти; «Сиз маңа нисбәтән бепәрвалиқ қилиң?... Сиз мени көрмигән ,билмәйсиз. Мәнму сизни көрмигән,тонумаймән! Сәвәп,аримизда  шпион,сатқун,мунапиқларни йоқ дегиниму болмайду.Йоқ дәп һеч кимму ейталмайду. Мәнму әйнә шундақ мунапиқларниң  хаинлиғи,сатқунлиғи билән мошу күнгә чүштүм... Әнди сиз болсиңизму, бу дозақтин сақ-саламәт чиқип кетишиңиз керәк!».

 Мән дәттим; «Сизни чүшәндим...Сизгә яхши қаралмисам,мәндин рәнжимәң?».

 У дәтти; «Һәргиз ундақ ойлимаң. Өзиңизни мәндин қанчә жирақ тутсиңиз,шунчә яхши!».

 

 Шуниң билән аяқлиримизға еғир зәнжир кишәнләр селинған,сиясий мәһбус аталған Абабәкри иккимизниң түрмә һаяти бир камерида, бир-бирсимизни илгири-кейин көрмигән,тонумиған һаләттә өтмәктә еди.

 Абабәкри аз күнниң ичидила түрмә камеридики тутқунларда өзигә нисбәтән яхши тәсиратларни пәйда қилишқа башлиди.У,өзини мошу һалға кәлтүргән рәқиплириниң вәһшиликлирини очуқ-ашкарә сөзләтти.У көпирәк Ислам шәрити қанунлиридин,Қурьану Кәримдин тәпсирләр ейтатти.

 -Сән пәқәт исламғила чаплишип алма.-дәтти у.-Ислам динидиму,муқәддәс Қурьану Кәримдиму оқи,билим ал,дәйду.Диний билим билән бир қатарда пәнний билимни биллә елип бар дәп ейтиду.Бизниң хәлқимиз,яшлиримиз көпирәк динға берилип,илим-пәндин жирақлишиватиду.Буниң өзи наданлиққа,хурапатқа,жаһаләткә елип келиду.Бундақ әһвалда,ғәпләт уйқусиға берилимиздә,бу Аллаһниң тәғдири,язмиши дәп,басқунчиларға қул болуп,һәммигә төзүп,баш егип,қорқуп-титирәп,бечарә һалда яшаймиз!

  Дуниядики қайси бир мусулман дөлити,мусулман хәлқи биз уйғурлардәк зулум-ситәмдә,азап-оқубәттә,хорлуқ-бечариликтә,ачлиқ-ялиңачлиқта яшайду? Бизниң хәлқимиз көрүватқан зулумни һеч бир мусулманлар,христианлар вә башқа диндикиләр көрүватқини йоқ. Мошуни һәр қайсимиз яхши чүшүнүп,биливелишимиз керәк!...

  Биз,уйғурлар немә үчүн өз дөлитимизгә өзимиз егә,ғожа болуп яшимаймиз? Хәлқимиз шунчә кәң,бай,гөһәр зиминниң егилири болуп турғулуқ,немә үчүн намратчилиқта яшаватиду?...

  Вәтинимизгә киривалған бу зораванларниң зулуми шу дәрижигә йәттикен,улар ; «Бизгә қариши сөз қилсаң,тилиңни кесимән. Бизгә алийип қарисаң,көзиңни ойимән!»дегәндәк иш-һәрикәт қилишқа очуқ өтти. Сән билән бизгә,хәлқимизгә бу коммунистик хитай һакимийитидин һеч қачанда бир яхшилиқ кәлмәйду! Биз өз тәғдиримизни өзимиз бәлгүлишимиз,һәл қилишимиз керәк! Вәтәнниң,милләтниң әркинлигини,азатлиғини,һөрлүгини,мустәқиллигини қолға кәлтүрүшниң йолини тепишимиз лазим!...Лекин,бу ишқа алдирақсанлиқ һажәт әмәс. Бепәрва болуп,вақит күтүп йетишқа йәнә болмайду. Һәр бир иш-һәрикәтни тәмкинлик билән һәр тәрәплимә ойлишимиз керәк. Һәр бир қәдәмни он ойлап,бир бесишимиз лазим. Сән өзәңни юлвас чағлисаң,сениң үстиңдә турған ширни һәргиз унтима!

Муқәддәс Қурьану Кәримдә «һуббул вәтән минәл иман!»йәни «вәтәнни сөйүш иманниң жүмлисидин!»дегән сөз бар. Демәк,сән өзәңни мусулман дәп һесаплисаң,алди билән вәтәнни сөй! Вәтән үчүн,милләт үчүн жиһат қилип өлүп кәтсәң,шеһит болусән! Һәр икки дунияда йоруқ йүз болусән!...

Мана мошундақ сөзләрни тохтимай сөзләйдиған Абабәкри инқилави шаир Абдухалиқ Уйғурниң;

                                      

            «Һәй,пеқир Уйғур,ойған,уйқуң йетәр,

             Сәндә мал йоқ,әнди кәтсә жан кетәр.

             Бу өлүмдин өзәңни қутқазмисаң,

             Сениң һалиң хәтәр,һалиң хәтәр!»

дегән шеири мисраларни дайим оқатти.

Абабәкри мошундақ сөз-тәшвиқатлири билән камеридики тутқунларниң қәлбидики дүшмәнгә болған ғәзәп-нәпрәт,вәтәнгә,милләткә дегән садақәт,муһәббәт учқунлирини ялқунға айландурғандәк болатти.

  Абабәкри һазир илгәркидәк пәхәсчан әмәс еди.

  «Йетип қалғичә етип қал!» дегини шу болса керәк,дегән ойларға келәттим униңдики очуқ-ашкарилиқлардин кейин.

  Шуниң билән Абабәкри Абдумежитни «Или яшлири арисида миллий бөлгүнчилик,қутрақулуқ һәрикәтлирини елип барған,Ғулжа февраль вақиәсиниң келип чиқишида муһим роль атқурған миллий бөлгүнчи,диний әсәбий,әксил инқилапчи»дегәнгә охшаш әйипләр билән муддәтсиз түрмә жазасиға һөкүм қилди.

  Аридин бир аз вақит өткәндин кейин, уни Тарим түрмисигә төткәп елип кәтти.

 Мән Абабәкри Абдумежитниң тәғдир-қисмити һәққидә кейин аңлидим.Аңлишимчә,Ғулжа февраль вақиәсидин кейин,умумий йүзлүк тутқун қилиш башланғанда,Ғулжа шәһәрлик сақчи идарисиниң хадимлири Хотәнгә берип,Абабәкри Абдумежитни қолға апту. Үрүмчи  Гваңтуң түрмисидә икки-үч ай сорақ қилип,қаттиқ қийнап,азаплиған екән. Андин Санжи түрмисигә йөткәпту. Санжи түрмисидики инсан қелипидин чиққан вәһшилик усуллар билән қийнап,азаплашлардин кейин,йерим тирик,йерим өлүк һалда Ғулжидики «Йеңи һаят» түрмисигә елип келип,мән ятқан камериға солиған екән.

 

 

 

 

 

Қанлиқ интиқам

 

 

  Кейин мени башқа камериға йөткәшти. Бу арилиқта талай қетим йәр асти сорақханисиға елип кирип,соал-сорақ қилишти. Һәр хил қийнаш усуллири билән азаплиди,уруп-соқти.Таяқни қанчә йесәң,шунчә үгүнип қалидекәнсән! Сорақчиларниң қандақ урудиғанлиғини,қәйәргә урудиғанлиғини алдин-ала билип тураттим. «Урсаң уруш. Бизгиму урудиған,сән гуйлар билән һесап-китап қилидиған күнләрму келәр!»дәп, һәс-һәс болуп туруп бериштин башқа чарә йоқ. Уларниң анаңни,ача-сиңлиңни қоймай һәдди һесапсиз әски сөзләр билән тиллап,һақарәт қилишлири таяқтинму бәттәр жан-женимдин өтүп кетәтти. Хәп дәйсән. Аччиқ ғәзивиңни ичиңгә жутисән. Амал йоқ!

  Улар мени қанчә уруп-соқмисун,қийнап-азаплимисун,номусимға тегидиған сөзләр билән һақарәтлимисун,мән шу баяқи бир сөздила қаттиқ турувалаттим; «...Билмәймән. Һеч қайсини тонумаймән. Мән февраль вақиәсигә қатнашқиним йоқ. Чәт әл радиолирини тиңшиғиним йоқ!».Шуңа сорақчилар мени урупму зерикти,һақарәтләпму тоюшқан еди.

  Бу қетим мән ятқан камера үч қатар селинған түрмә бенасиниң сол четидикисиниң әң ахиридикилиридин бирси еди. Йерим кечиләрдин кейин булуңдики өй тәрәптин ғәйри авазлар аңлинатти. Жиға-зерә налиси. Вай жан,вай дат! дегән аччиқ авазлар,һәтта бовақларниң чеқириған үнлири билән әр-аялларниң аһу-зари,дад-пәриятлири,бирдә қақахлап күлгән авазлири аңланғандәк болатти. Бу хил ғәйри авазлар тип-тинич йерим кечиләрдә адәмгә қорқунуш,ваһимә салатти.Тениң шүркүнип,адәмгә титрәк олишатти...

  Бир күни йенимда ятқан балидин соридим.

  -Һәй ука,сән аңлаватамсән,йерим кечиләрдин кейин әву чәттики өйдин ғәйри авазлар тохтимай келиду? Бир дәм бовақларниң чеқирап жиғлашлири,бирдәм хотун-қизларниң аһу-зари,бир дәм әр кишиләрниң дад-пәриядлири,аччиқ авазлири аңлинип туриду?

  -Һә,бу камериға киргән дәсләпки күнләрдә маңиму әшундақ авазлар аңланғандәк болатти.Қорқуп кетәттим. Қулуғимни етип,бешимни пүркәп йетивалаттим. Кейин аста-аста үгүнип қалдим. Һазир аңланмайду.Аңланмайдула әмәс,бәзидә уйқум ечилип,ухлалмай қалсам,у өй тәрәптин сән дегәндәк авазлар қулиғимға кириду...Қурьан сүрилиридин айәтләрни оқуп,дуга қилип йетип ухлап қалимән. Сәнму шундақ қилғин,ака?-деди у бала.

 -У йәр тәкши жай болмиса керәк?-дәп соридим.

 -Һә,шундақ екән.-деди у бала.-Сән дегән у өй қириқ сәккизинчи камера. Илгири у камера сорақхана болған екән. Мениң аңлишимчә,әшу сорақханида хелә көп адәмләр өлгән екән!

  -Шундақ дегин?

  -Һә,шундақ. Қориқмай ятивәргин,ака!...

 

  Түрмә дегәнгә яман адәмләрму киридекән,яхши адәмләрму киридекән!

  Түрмә дегәндә яман ишларму болуп туридекән,яхши ишларму болуп туридекән!...

  Бу камерида мән яхши тонуйдиған бир нәччә тутқунларму бар еди. Улар чоң бир мәсилә билән қолға елинған сиясий мәһбуслар әмәс,бәлки жәмийәттә йүз берип туридиған адәттики жинайәтләр билән соланғанлар еди. Уларниң ичидики Қунахун,Тохти,Розахун исимлик  жигитләрни мән яхши тонаттим. Уларму мени яхши билишәтти.Уларниң ичидики Қунахун ночи жигитләрдин еди.Наһәқсизлик ишларға чидап туралмайдиған Қунахун вижданлиқ,жигәрлик,миллий роһи,миллийи ғурури үстүн,қорқумсиз бала еди.У өзи житим,йоқсизчилиқта өскәнликтинму,житим-мусапирларға,кәмбиғәл-намратларға бәк ичи ағрийдиған,қолидин келишичә уларға ярдәм қилип,қол учини берәтти. Тохти болса,һеч немидин қайтмайдиған,һеч нәрсидин қориқмайдиған вижданлиқ жигит еди.

  -Биз сениң қолға елинғанлиғиңни билгән,-деди улар мени мошу камериға йөткигән биринчи күни.-Сениң сиясий мәһбус аталғиниңниму уққан едуқ. «Йеңи һаят» түрмисидә сениң дәсләп қайси камерида ятқанлиғиңни,кейин сени хитайларниң камерисиға солиғанлиғидинму хәвиримиз бар. Хитай мәһбуслар көп бозәк қилмиғанду сени?

  -Яқ,һеч ким бозәк қилғини йоқ.-дедим уларниң соалиға жавабән.

  -Бозәк қилғини йоқ демә.-дейишти улар.-Хитай камериға кирип қалидиған болсаң,улар айимай уридекән,момаңни көрсүтидекән?...

  -Билмәймән,мени һеч ким урғини йоқ. Башқиларни урған болуши мүмкин?-дейиш билән чәкләндим.

  -Уридекән,урғандиму айимай уридекән!

  -Билмидим. Көргүнүм йоқ. Маңа һеч ким қол көтәргини йоқ.

  -Бу ағинимизму анча-мунчисигә бозәк болуп,қорқуп туридиғанлардин әмәстә.

  -Силәрни немә үчүн солашти?-соридим сөһбәт мавзусини башқа яққа бурап.

  -Һазир Или тәвәсидики уйғур яшлириниң иккисиниң бирси түрмидә!-деди Тохти қайнап сөзләп.-Февраль вақиәсидә вә униңдин кейинки тутқун қилиш вақтида, «Йеңи һаят»түрмиси,областлиқ,вилайәтлик түрмиләр билән төртинчи дивизия түрмиси толуп кетип,Чапчал түрмиси,Тоққузтара,Текәс,Нилқа,Қорғас-Сүйдүң,Сарибулақ,Чәйләңзә,һәм Биңтүвәнләрдики түрмиләр яшлар билән лиссидә толуп ташқанлиғини аңлиған едуқ.Әшу яшларниң хелә көпи из-дәрәксиз йоқап кәткән дейишиду?...

  -Силәрму февраль вақиәсигә қатнишип қалғанму?-дәп соридим.

  -Яқә,-деди Қунахун.-әгәр униңға қатнашқан болсақ,өлүм жазасиға һөкүм қилинаттуқ яки из-дәрәксиз йоқап кетәттуқ яки болмиса,узун муддәтлик яки муддәтсиз түрмә жазасиға һөкүм қилинаттуқ...Мошу Ғулжиниң өзидә мән билидиған,тонуйдиған талай балилар из-дәрәксиз йоқап кәтти.Әшуларниң бечарә ата-анилири балилириниң йә өлүк,йә тириклигини билишәлмәй,зар қахшап жүргән. Сақчиға барса,түрмиләргә барса, «Сениң балаңни биз қолға алғинимиз йоқ.Билмәймиз!»дәп мүрисини чиқирип туридекән.

  -Ундақ болса сән,немә жинайәт билән түрмигә чүштүң?-дәп соридим.

  -Мән бир мунапиқ,хаинниң кесиридин гунасиз қолға елинип,түрмигә чүштүм. Алтә айлиқ кесишкән еди. Қәрәлимму толуп қалди. Аллаһ буйриса,бу йәрдин чиқимән. Чиққандин кейин,әшу мунапиқни,хаинни өз қолум билән өлтүримән! У мунапиқни өз қолум билән өлтүрүшкә Аллаһниң алдида қәсәм қилғанмән! У мунапиқ ялғуз мени әмәс,маңа охшаш,саңа охшаш талай адәмләрниң угалиға қеливатиду. Әгәр у хаиндин тез қутулмисақ, униң зийини талай адәмгә тегиду.

  Униң сөзигә Тохти қошумчә қилди.

  -Мениңму бир гуйдин алидиған қан қәризим бар. У ким десәң,бөкини елип кәл десә,бешини елип баридиған,чала қуйруқ, «Мениң атамму,анамму коммунистик партия»дәп,талай адәмниң угалиға қелип,талай адәмни зар қахшитип келиватқан уйғур сақчи! Мениму яла-төһмәтләр билән түрмигә солатқан әшу гуйниң балиси...Шу чағда мән у чала қуйруқ сақчиға; «Мән бәрибир түрмидин бир күни чиқимән. Чиққандин кейин,бегуна адәмләрниң пут-қоллирини бағлап тутуп бериватқан сән әбләхни өз қолум билән өлтүримән,буни сән билмәй қалисән!»дегән едим. Мән Аллаһниң алдида қилған бу қәсимимни бәрибир орунлаймән!...

  Мән һә дегәндә Қунахун билән Тохтиниң бу қәтьий қарарини йә қоллашни,йә қоллимаслиқни биләлмәй қалдим. Әгәр бу ишлар әмәлгә ашса,бир мунапиқ,бир хаин,бир шпион азийиду. Бир чала қуйруқ сақчи,вижданини сатқан,өз миллитини сатқан,миллитигә вапасизлиқ қиливатқан бир әбләх кемийиду.Талай гунасиз адәмләрниң һаяти сақлинип қалиду. Амма,от жүрәк,вижданлиқ,өз миллитини сөйгән вәтәнпәрвәр қәйсәр бу икки жигит набут болиду. Бу «қатиллиқ»жинайити үчүн улар өлүм жазасиға һөкүм қилиниду,етип өлтүрилиду.

  Әгәр бу ишлар әмәлгә ашмиса,у мунапиқ,хаин,әбләхләр шу хил виждани таза,жүригидә оти бар талай адәмләрни,яшларни сетишни давамлаштуривериду. «Бу хизмәтлири»үчүн мукапатлинип,раһәт-парағәттә яшап,кәйпә-сапа сүрүп яшавериду. У әбләхләрниң зиянкәшликлиригә учириғанлар болса,түрмә-зинданларда қийнап-азаплиниду. Уларниң муддәтсиз яки узун муддәтлик түрмә жазалириға һөкүм қилиниши яки етип өлтүрилиши очуқ гәп. Шу чағда у бечариләрниң ата-анилири,қериндашлири,аилиси—бала-жақилири зар қахшап,бир өмүр һәсрәт чекип өтиду дегән сөз.

  Шуниң үчүн бу ишларни,мениңчә,чоқум әмәлгә ашуруш керәк! Ашурғандиму,йошурун һалда,арқидин из қалдурмай интайин устилиқ билән мәхпий бәжириш лазим.

  Мән бу оюмни у икки қәйсәр жигитниң өзлиригила билдүргәндәк болдум,халас!

  Аридин көп өтмәй,вақти-қәрәли тошуп,Қунахун түрмидин чиқти. Жигирмә икки күндин кейин,Тохти бошитилди. Һәр иккиси әркинликкә,азатлиққа чиқишти.

 

  «Юлвас изидин қайитмас,жигит сөзидин»!

  Бу Қунахун билән Тохтиға охшаш жигитләргә қарита ейтилған сөз екән.

  Уларниң һәр иккилиси ләвзидә турушти,Аллаһниң алдида қилған вәдисини орунлиди,қәтьий қарарини ижра қилишти!...

  Мана буни қәйсәрлик,батурлуқ,қәһриманлиқ дейишкә болиду!

  Өз миллити,өз хәлқи,өз вәтини үчүн өзини өлүмгә тикиш көрүнгән оғул балиниң қолидин келивәрмәйдидә?!

    Буниңдин артуқ хәлқини сөйүш,вәтәнни сөйүш болмиса керәк!...

  Қунахун түрмидин әркинликкә,азатлиққа чиқип,аридин бир айға йеқин вақит өтти дегәндә,камераниң төмүр ишиги шарақлап ечилдидә,икки гундипайниң һәмралиғида у толиму хуш,үстүн кәйпиятта кирип кәлди.

  -Аһ,мана әнди мән арминимға йәттим!-дәп у икки қолини ғаз қанитидәк егиз көтәрди.-Хәлқимиз ичидики бир мунапиқ,бир хаин-сатқун азайди!... Хәлқимиз өз ичидин чиққан әшуларға охшаш мунапиқ,хаин-сатқундин қутулди!

  Камера ичидики тутқунларниң һәммиси һаң қетип туруп қелишти.

  -Бир мунапиқ,хаиндин қутулдуқ!-деди у көтүрәңгү роһ билән үнлүк сөзләп.-Аллаһниң алдида гунаһкар болсам,мәйли. Әнди мени етиветиду? Мәйли,етивәтсә етивәтсун. Мән өлүмдин қориқмаймән. Бәрибир бир өлүм! У дунияға йоруқ үз билән баримән. Сәвәп,мән бир мунапиқ,хаин-сатқунни бу дуниядин йоқ қилдим. Хәлқим бир көйдүргә әбләхтин қутулди...Мән шуниңға хошалмән. Әнди өлсәмму мәйли,арминим йоқ!

  -Қәйәрдә,қандақ өлтәрдиң?-сориди камера ичидикиләрдин бирси.

 -Түрмидин чиқип,бир аз күн өйдә дәм алдим,-деди у.-Йоған бир пичақни елип,раса биләп иштикләттим. Устиридәк өткүр қиливәттим. Андин пичақни қойнумға селип,уни издидим. Бир нәччә күн издәп,учриталмидим. Бир күни хитай базири тәрәптә көрүп қалдим. «Һәй мунапиқ,сениңму күниң түгәватиду»дәп униң арқисиға чүштүм. Өйигичә арқисидин бардим.У күни өлтүрүшкә қолайлиқ пурсәт болмиди.

  Шундақ қилип,у мунапиқни төрт-бәш күн арқисидин пайлидим. Мән уни адәм йоқ йәрдә йошурун өлтүрмәкчи едим,бирақ қолайлиқ пәйт тапалмидим. «Хәп»дәп жүргинимдә,әшу күни у йошурун һалда миртла қилип,шәһәрлик сақчи идарисигә кирип кәткәнлигини көрүп қалдим. «Сән мунапиқ бекарға кирмәйсән бу йәргә»дәп ойлидимдә, униң чиқишини жирақтин туруп күтүп турдим. Бирәр сааттин артуқ вақиттин кейин чиқти. Базар тәрәпкә қарап маңди. Мән арқисидин кетиватимән. Ғәзивим қайнап-тешип,йерилип кетәй дәп туриватимән.

  У әбләх у яқ,бу йеқиға тәшвишлик қарап қоюп, базарниң ичигә кирди.Уссап кәткәнмекин,доғапчиниң алдиға келип турди. Шунда көзимгә һеч нәрсә көрүнмиди...«Сән мунапиқ,әбләхқә бир чинә муздәк доғапниң өзи һарамдур!»дедимдә,у чинини елип ағзиға апарғичә жүгүрәп берип,арқисидин чечини учумдап туттимдә,бешини кәйнигә қайрип туруп;

  -Һәй,мунапиқ,мән саңа ейтқанғу,сени өз қолум билән өлтүримән дәп!-дәп вақиридим.

  У қорқуп кәтти. Канийиға тәңләнгән пичақни көрүши билән қолидики чинини ташлавәтти. Бәзгәк адәмдәк дирилдәп титирәп,көзлири алақ-жулуқ болуп кәтти.

 -Садиғаң кетәй,мени өлтүрмә?-дәп у йелинип-ялвурушқа башлиди.-Саңа немә керәк? Ақча керәк болса,ақча берәй,мени өлтүрмә?...

 -Маңа сениң ақчаң керәк әмәс,жениң керәк?!-жәһлим техиму чиқип кәтти.-Сән мунапиқму өлүмдин қорқисәнкәнғу,һә? Сениң сатқунлиғиңдин қанчә адәм өлди,қанчә яшлар түрмиләргә соланди! Шуларни биләмсән?...Техи һазирла сақчиға немә үчүн кирип чиқтиң?... Сән әбләх мениң қолумдин өлүсән!-дәп вақирдимдә,пичақни бойниға сүривәткинимни өзәмму билмәй қалдим.

  Қип-қизил қан етилип чиқти. Бешидики чечидин қолумни бошутиведим,у палаққидә йәргә жиқилди.

  -Вай дат,адәм өлди,адәм өлди!-дәп вақириди доғапчи.Бир пәстила адәмләр топлинип кәтти.

  -Һәй мунапиқ,жениң чиқмидиму техи?!-дәп униң мәйдисигә бир нәччини дәссидим. Униң көзлири бәәйни гелигә пичақ сүрүлгән калиниң көзлиридәк алийип,хартилдап,чошқидәк чеқирап жан үзди. Қолумдики қанға боялған пичақни униң үстигә ташлидим. Сақчиниң келишини күттим. Һәйәл қилмай бу йәрдә сақчи үнди. У боғузлап өлтүрилгән,йәрдә қанға милинип ятқан өлүкни вә униң бешида қәддини тик тутуп турған мени көрүши билән тапанчисини чиқиришқа һәрикәт қилди.

 -Һәй,тапанчаңни чиқармай қой! Мана қолум,койзаңни сал? Апиридиған йериңгә апар! Сәнләргә ишлигән мунапиқ,хаинниң күни ақивәттә мошундақ болушини билип қоюш!...Әгәр сән мени һазир бир качат уридиған болсаң,сениму өлтүримән! Маңа өлүм келиду. Силәр мени етип ташлайсиләр,мән уни яхши билимән?!-дегәнгә охшаш сөзләрни вақирап туруп,һәммә аңлисун дәп ейттим.

  Һәш-пәш дегичила топлинип кәткән адәмләрниң бир-бирсигә ейтиватқан сөзлирини аңлап туримән. Улар шундақ сөзләрни қилишти;

  -Мунапиқ,хаинни боғузлавәтти!...

  -Тола убдан иш бопту. Мошундақ мунапиқ,хаинларниң сатқунлиғидин мошу күнләргә қалған хәлиқмиз?!...

 -Қалтис бала екәндә бу! Бир адәмни күп-күндиздә,базарда боғузлаветипму ғораздәк турғинини қара?!...

 -Өзиму вижданлиқ,қәйсәр жигит екән. Сақчидинму қориқмай дәватқан сөзлирини қара!...

 -Атаңға рәхмәт,жигитим!...

 -Әнди бу балини етиветиду. Угал болидиған болдидә!...

 Мошундақ сөзләрни аңлиғинимда,өзәмни башқичила һис қилип,һаятимда әжайип бир чоң,изгүлүк иш қилғандәк туйғулар қәлбимни хошаллиққа чөмдүрди,өзәмни йеник сәздим...

 Кейин мени сорақ қилишти. Мән жәмийәттә бир мунапиқ,хаин-сатқунниң азайғанлиғини,у мунапиқниң өзигә мән «Сени өз қолум билән өлтүримән!»дегән сөзимдә туруп,Аллаһниң алдида қилған қәсимимни орундиғанлиғимни,буниң үчүн маңа қандақ жаза һөкүми чиқирилса,мән униңға қарши әмәслигимни очуқ ейттим. Мана, ағиниләр,болған иш шу.-дәп сөзини тамамлиди Қунахун.

  Биз һәммимиз хелигичә үн-түнсиз олтирип қелиштуқ...

  Аридин көп өтмәй,Қунахунниң қәһириманлиғини қайитмас ирадилик жигит Тохтиму тәкрарлиди. Гунасиз адәмләрни зар қахшитип,хожайинлириға хизмәт көрситип келиватқан иккинчи бир мунапиқ,чала қуйруқ актив уйғур сақчини Тохти пичақлап өлтүрди...

 Бу қатиллиқ жинайәтлири үчүн Қунахун муддәтсиз түрмә жазасиға һөкүм қилинип,уран канлирида ишлитишкә елип кетилди.

 Сақчини өлтүргән Тохти өлүм жазасиға һөкүм қилинди. Бу һөкүм дәрру ижра қилинди.

 

 

Жудалиқ

 

 

  Мени қолға елип,түрмигә солиғиниға топ-тоғра бир жил толғанда бошитишти. Әркинликкә,азатлиққа чиқтим.

  Аһ,әркинлик,азатлиқ!

  Әркинликниң,азатлиқниң қандақ нәрсә екәнлигини түрмидә ятқан адәм яхши билиду. Чақнап турған қуяшқа қарап,көк асманға беқип,таза һавадин тоюп-тоюп нәпәс алғанға немә йәтсун?! Түрмидә сән һәтта мошуниң өзигә тәшнасән,зарсән!

  Бу вәйлун дозиғидин сақ-саламәт чиққинимға Аллаһға миңларчә шүкри дәймән. Мән түрмә ичидә көп ишларниң шаһиди болдум. Қолға елинған не-не қиран жигитләр етип ташланди. Муддәтсиз түрмә жазалириға һөкүм қилинди. Муддәтсиз яки он бәш-жигирмә жилға кесилгән жигитләрни адәмниң өмрини һәссиләп қисқартидиған уран канлириға охшаш әжәл очақлирида ишлитишкә елип кетишти. Абабәкри Абдумежитқа охшаш билимлик,әқиллиқ,жуқури сәвийәлик,вәтәнпәрвәр,жисманий жәһәттин чениққан қиран жигитләрни кариға яримас қилип қоюшти...Соал-сорақ вақитлиридики қийнап-азаплашларға,таяқ-тоқмақларға бәрдашлиқ берәлмигән қанчә гунасиз яшлар өлүп кәтти. Улардин бәзилириниң жәсәтлирини ата-анилириға беришсә,бәзилирини беришмәй, өзлири йошурун түрдә көмүп ташлаветәтти. «Балаңниң кона кесили бар едикән,шу кесили қозғилип,дохтурларниң шунчә қилған даваси үнүм бәрмигәнликтин өлди. Мана дохтурниң испат қәғизи!»дейиш билән балилириниң давасини қилип кәлгән ата-аниларниң ағзини тувақлап қоятти.У бечарә ата-анилар туғулишидин һеч қандақ кесили йоқ балилирини түрмидә уруп,қийнап өлтүривәткәнлигини билип турсиму,нәгә берип,кимгә дава-шикайәт қилишлирини билмәй,аччиқ әлимини,дәрдини ичигә жутуп,аһ уришатти.

Қанчә жигитләр мәжруһ,тирик өлүк һалға қелишти. Әсәбилири бузулуп,сараң-содайи болуп,кардин чиққанлиричу!...

 Мән әшуларни өз көзим билән көргәнлигимдин,бешимдин кәчүргәнлигимдин,йәнә ейтимән,түрмидин төрт мүчәм сақ,аман чиққинимға Аллаһға миң-миң шүкри!

 

  ...Өйгә тезрәк берип,анамни көрүшкә алдираттим. Анамни бәк сеғинған едим. Янчуғумда сунуқ тийин болмисиму, «өйгә барғанда төләветимән»дегән ой билән таксиға олтардим...

  Шерин хияллар илкидә келиватимән. Такси дәрвазиниң алдиға келип тохтайду. Машинидин чүшүмәндә, «Ана,мән кәлдим!»дәп һойлиға жүгүрәп киримән. Чайханидики қазан бешида немиду бир ишларни қилип жүргән анам; «Вай балам,женим балам,сақ чиқтиңму?!»дәп қучуғини кәң ечип,маңа тәлпүниду. Мән анамниң иссиқ қучуғиға--бағриға өзәмни атимән...

  Анамниң ичигә олтиришқан муңлуқ,ғәмкин көзлиридин жипи үзүлгән мончақтәк төкүливатқан аччиқ яшлири—хошаллиқ яшлири үзлиридики мәзгилсиз чүшкән қоруқлардин ериқлар һасил қилип, боюнлириға қуюлиду. Мән анамниң хошаллиқ яшлири қуюливатқан әшу көзлиригә,үзлиригә чокулдап,тоймай сөйүмән. Анамниң көз яшлири ләвлиримни һөл қиливетиду. Мән меһрибанимниң көз яшлирини ялап,жутаттим. У яшлар мән үчүн шорлуқ әмәс,һәсәлдәк татлиқ билинәтти. Қанчә ялап,жутқансери шунчә раһәтләнгәндәк болаттим...

  -Женим қозам,сақ чиқтиңму?-анам башлиримни,үзлиримни тохтимай сийпайду.-Тохтиғина қозам,йәнә бир қаравалай?-дәп бешимдин тапинимғичә синчилап қарап чиқиду. Көңли арам тапқандәк болиду.-Еһ,қудритиң улуқ Аллаһ,бу ялғузумни төрт мүчүсидин айримай,сақ-саламәт сақлиғиниң үчүн саңа миңларчә рәхмәт?!-дәйдудә,шуниң өзидиму өз көзлиригә өзи ишәнмәйватқандәк,айиғимдин бешимғичә һәммә жайимни бир қур силап,тутуп чиқиду.-Аллаһға миң қәтли шүкри,һәммә йериң сақ екән,қозам?-дәп бағриға қайтидин басиду.

  Мән анамни қаттиқ қучағлавалимән. Қучағлиғансери қучағлиғум келиду. Қучағлап тоймаймән. Анамниң оруқ,қатаңғур қадақ қоллирини,яқ,мән үчүн бодруқ,пиликтәк юмшақ  алқанлирини үзлиримгә яқимән,ләвлиримгә басимән.Тоймай сөйүмән. Сөйүп-сөйүп тоймаймән...

  Аһ,бу дунияда буниңдин артуқ раһәт,ләззәт,бәхит болмиса керәк?!...

  Шу хил шерин хияллирим жипини шоферниң  «Кәлдуқ!»дегән авази үзүп ташлиди.Такси бизниң ишикниң алдиға келип тохтиған екән.

  -Мән һазир ақчаңни әпчиқип беримән.-дәп машинидин чүштүм. Әтрапимға қаридим. Кочида чоң кишиләрдин һеч ким көрүнмәйду. Йәттә-сәкиз өй неридики көк дәрваза алдида бир нәччә хотун-қизлар параңлишип турупту. Униңдин берирақта бир топ ушшақ балилар бир-бирсини қоғлишип,вақирап-чеқиришип ойнап жүрүшиду. Уларға қарап һәвәсим кәлди.

  -Еһ,балилиқ дегән қандақ яхши. Ғәм йоқ,қайғу йоқ,қосақ тоқ,оюн болсила болди!...

  -Ана,мән кәлдим!-дәп вақирғинимчә һойлиға етилип кирдим.

  Чайханидики очақ бешида ақ яғлиғини бешиға йейип селивалған анам әмәс,гүллүк қизил яғлиғини чекиләп теңивалған натунуш яш жуганға көзим чүшти.У жуган маңа қарап таң қетип туруп қалди.

  Аридин бир нәччә дәқиқә өтти.

  -Һай Әхмәтжан,Әхмәтжан!-дәп вақириған жуган өйгә иштик кирип кәтти. Мән турған жайимда таң қетип туримән. Әтрапимға қараймән. Һойла шу илгәрки һойла. Қатарсиға селинған пешайванилиқ үч ханилиқ өй. Униң бир ханиси айрим. Бу ханиниң ишигидә кичикинә қулуп туратти. Натунуш жуган кирип кәткән ишик икки ханилиқ. Униң бирси далан өй,ичкиридикиси сарай өй еди.

 «Анам қени? Бу жуган ким? Әхмәтжан дегини ким?»-өзәмгә-өзәм соал қоюмән.

 Һәйәл қилмай ичкири өйдин оттуз яшлар әтрапидики ақ үзлүк,қара қоюқ чачлирини арқисиға тариған,пакиз кийингән натунуш киши алдирап чиқип кәлди.

  -Әссаламуәләйкүм,келиң укам,келиң!-дәп у икки қолини сунғиничә мениң алдимға кәлди.

 Биз қол елишип,саламлишип көрүштуқ.

 -Сиз Қәйсәр болсиңиз керәк?-дәп көзлиримгә тик бақти.

 -Һә,шундақ.-дедим мән вә башқа гәп қилмай.-Анам қени?-дәп соридим.

 У киши йенида турған жуганға лап етип бир қаравалдидә,андин;

 -Аниңиз тағиңизниң өйигә кәткинигә бир нәччә күн болуп қалди.-деди тәмкинлик билән.

 «Уһ,Аллаһға шүкри»-пичирлидим өзәмгә-өзәм.

 -Қандақ,сақ-саламәт чиқтиңизму,укам?-сориди у киши мени хатиржәм қилғандин кейин.

 -Иншаалла.-дедим.

 -Жүрүң укам,жүрүң,өйгә кирәйли?-тәклип қилди у киши.

 -Ака,хапа болмай таксиниң кира һәққини бериветип турсиңиз. Шофер ишик алдида күтүп туриду.

 -Болиду,укам,болиду.-дәп кочиға алдирап чиқип кәтти вә һәйәл қилмай қайтип кирди.

 -Қени укам,өйгә кирәйли. Бу өзиңизниң өйиғу?!...

 Биз сарай өйгә кирдуқ. Өй ичидики жиһазларға қараймән. Бизниң әмәс.

 -Силәрниң бу өйдә ижаридә туруватқинимизға бәш-алтә ай болуп қалди.-дәп сөз башлиди натонуш бу киши.-Аниңизға һәмра болуп,ана-балидәк яшап келиватимиз.

  -Наһайити яхши болған екән.-дедим мән анамниң ялғуз қалмиғиниға хошал болуп.-Анамниң әһвали қандақ? Өзи ағириқчанди,саламәтлиги яхшиду?

 -Яхши укам,яхши.-дәп у еғир хурсиндидә,андин сөзини давамлаштурди.-Сиз болмиғандин кейин аниңизниң бу қорада ялғуз турғуси кәлмәй қалғанму билмәймән,көпирәк тағиңизниң өйигә кетип қалиду...

  Аһ,ялғузлуқ! Ялғузлуқ,тәнһалиқ қурисун! Ялғузлуқни ишит-ешәккә бәрсун дәп бекар ейимиғандә? Аллаһ мени немишкә ялғуз,тәнһа яратқан,һә? Әң болмиғанда йә акам,йә иним,йә һәдәм,йә сиңлимдин бирәрси болған болса, анам иссиқ өй-маканини ташлап,өйиниң ишигини қулуплап,тағамниң өйигә кәтмәс еди? Тағам билән йәңгәм қанчә күтүп,баққини билән бәрибир өзиниң өйигә нәдин йәтсун?!...

  -Мән өзәмни тонуштуруп қояй,укам.-дәп сөз башлиди натунуш у киши.-Исмим Әхмәтжан. Мошу мәһәллидики оттура мәктәптә муәллим болуп хизмәт қилимән. Аялимниң исми Зәйтунәм. Үч яшлиқ бир оғлумиз билән бир яшқа киргән бир қизимиз бар. Балиларни момилириниң өйигә апирип қойған. Ата-анам Желилйүзидә туриду.

  -Бала дегән қанчә көп болса, шунчә яхши екән.-дедим мән очуқ-йоруқ Әхмәтжан акиниң сәмимийлигигә рази болуп.-Мана мән ялғуздин ялғуз бала. Йә ака-иним,йә һәдә-сиңлим йоқ. Тикәндәк ялғузмән! Ата-анамға Аллаһтаала мениңдин башқа бала сөйүшни буйримиған екән.

  -Тоғра дәйсиз,укам. Бала-жақа қанчә көп болса,шунчә яхши. Бирақ,бизниң сияситимиздә иккидин артуқ бала тепишқа рухсәт қилинмаслиғини өзиңизму яхши билисиз,-дәп Әхмәтжан ака улуқ-кичик тинди.

  Шу арида һәдимиз кирдидә,жоза қойди.

  Зәйтунәм һәдимиз бәк чаққан екән.Һәш-пәш дегичә жозини чирайлиқ ясивәтти. Бир кора әткән чай елип кирди. Гөш билән бәсәйни арилаштуруп қориған сәйдин бир тәхсидин елип кирип,бир тәхсини мениң алдимға,бир тәхсини йолдишиниң алдиға қойди.

 -Қени,укам,чай елиң!-дәп чоң апқурда чай сунди.

 -Әткән чайниму сеғинип қалғансиз,укам?-деди Әхмәтжан ака.-Нан селип қояй?

 -Һә,раса сеғиндим.

 -Қени,мону сәйләрдин елиңа,укам!-дәп Зәйтунәм һәдәм сиртқа чиқип кәтти.

  Мән аччиқ-чүчүк қорулған сәй билән мейзилик тонур нан селинған қаймақлиқ әткән чайни ичип,раса раһәтләндим.

  -Әнди сиз,укам,бир аз дәм елип туруң. Мән тағиңизниң өйигә берип,уларни елип келәй,-дәп Әхмәтжан ака мениң жававимниму күтмәй чиқип кәтти.

  Әхмәтжан акамдин кейин мәнму һойлиға чиқтим. Һәммә нәрсә өз орнида. Һойла ичи сәрәмжан, пакиз вә таза. Һойлиниң оттурисидики узунлиғи алтә метр,кәңлиги төрт метр келидиған гүлзарлиқтики рәңму-рәң ечилип турған анамниң гүллиригә тоймай қараймән. Рәңму-рәң ечилған гүлләрдин тариливатқан хуш пурақлар димаққа урилатти.

  Анам гүлгә бәк имрақ. Бизниң бу кичикинә гүлзарлиғимизда гүлниң түр-түри өсүду. Чәттики адәм бойи өскән таш гүлниң бир шехи немишкиду солишип,қурушқа башлиғандәк қилиду. «Су йәтмәйватамду немә?»дегән ой билән гүлниң түвигә қараймән. Яқ,гүлләрниң бүгүн әтигән суғурилғанлиғи көрүнүп туриду. «Бу жаниварниң бу шехиға немә болғанду?»дәймән өзәмгә-өзәм. «Анамни сеғинип қалған болса керәк?...»дедимдә,өйгә қайтидин кирдим. Диванға өзәмни ташлидим...

  Әхмәтжан ака билән Зәйтунәм һәдә атам билән анамниң яш вақитлирини көз алдимға кәлтүргәндәк болди...

  Атам Әхмәтжан акиға охшаш муәллим еди. Қәддий-қамити келишкән,егиз бойлуқ,ақ үзлүк,чечини кәйнигә тарап,пакиз,чирайлиқ кийинип жүридиған. Өзи интайин кәмтәрин,ақ көңүл,хуш чақчақ киши еди.

 Атамниң ағинә,дост-бурадәрлири интайин көп болидиған. Бизниң өйдин меһман үзүлмәйдиған. Бу өйләрдә кимләр меһман болмиған дәйсән?! Алимлар,маарипчилар,язғучи-шаирлар,сәньәткарлар билән бир қатарда Ғулжиниң мән дегән бәңгә,қимарваз,гаңгуңлири атамниң әң йеқин сөһбәтдашлири еди. Улар атамниң мәйли тарихтин,мәйли илим-пәндин,мәйли әдәбияттин,мәйли чоң-кичик ижтимаий мәсилләрдә болсун,ейтқан сөзлирини мәһлия болуп тиңшатти. Бәзидә улар бәс-муназириләргә чүшүп кетәтти.

  Мәрһум атам дәйдиған; «Бу бәңгә,қимарваз,гаңгуң-ночиларниң ичидиму әжайип инсанлар бар. Уларни чүшүниш керәк. Уларни чүшәнгән адәм уларниң мәрт-мәрданилиғиға,һәқ гәптин қайитмаслиғиға,ақ көңүллигигә,виждан егиси екәнлигигә қайил болмай мүмкин әмәс. Уларниң жүригидикиси еғизидин чиқиду. Бәзи бир икки үзлүк,хошамәтчи,өз мәнпийитинила көзләйдиған зияли-кадрлириңға қариғанда,улар нәччә һәссә артуқ вә мән үчүн улуқ,дәп баһалатти. Мән атамниң бу сөзлиригә һәйран қалаттим. Атамниң өзи илмий адәм болуп турғулуқ бәңгә,қимарваз,гаңгуң-ночилар биләнму йеқин ағинә,дост болуп жүрүшлириниң бекар әмәслигини чүшәнгәндәк болаттим.

  Атам сәньәткар еди. Дутар челип,нахша ейтатти. Нахша ейтқандиму хәлиқ нахшилирини бабиға йәткүзүп ейтидиған. Шуңлашқа бизниң өйдә пат-пат болуп туридиған олтиришлар саз-нахшисиз өтмәйдиған...

  Зәйтунәм һәдиниң шу қияпити анамниң яш вақитлириниң өзи еди. Анам һәр дайим гүллик қизил яғлиқларни бешиға чекиләп теңивалса,өзигә бәк яришатти. Гүл чирайини техиму гүл-гүл ечиветәтти...Анам өйгә меһман кәлсә,дәрру дәстихан яйатти. Өйидә барини меһманниң алдиға қоятти. Дәстихандин қорунуш дегәнни билмәйдиған. Меһман күтүшни тола яхши көриду. «Меһман қанчә көп кәлсә,өйгә қут-бәрикәт шунчә көп кириду»дәп,атамниң ағинилири вә башқа меһманлар келип қалса,пай петәкла болуп кетәтти.

  Мән әйнә шундақ аилидә чоң болған едим.

 -Қени мениң әшу әжайип атам? У йоқ! Уни қара йәр өз қойниға алған!...

-Қени мениң анамниң гөзәл яшлиғи? У йоқ! Уни анамниң бешиға кәлгән еғир қисмәтләр елип кәткән!...

 

Көзим уйқиға кәткән екән...

Бизниң өйдә той болуватқанму,билмәймән. Кәң һойлиниң ичи толған адәм. Узун пәшайваниға гиләм,көрпиләр селинған. Бир чәттә әркәкләр,бир чәттә аяллар қатарлишип олтириду. Бир топ сазәндиләр нәғмә-нава қилишиватиду. Қатарсиға олтиришқан меһманларниң ичидә мән тонуйдиған, билидиған һәм тонумайдиған ,билмәйдиғанларму нурғун. Тағамниң қиз-оғуллири билән холум-хошнилар жүгәришип,хизмәт қилип жүрүшиду. Атам билән анам дәстиханниң әң төридә янму-ян олтириду. Һәр иккиси чирайлиқ кийинип ясинивапту.

-Товва,худди тойи болуватқан жигит-қиздәк буларниң жуқуриға чиқип олтуривалғини немисиду?-дәп уларға һәйран болуп қараймән.

Бир чағда атам мени көрүп қалди. Орнидин ирғип турдидә;

-Мана,мениң оғлум Қәйсәрму келип қапту!-деди көпчиликкә қарап.-Бу яққа кәл оғлум,бу яққа?-дәп чақирди мени йениға.

Мән уларниң алдиға бардим.Аңғичә анамму орнидин турди.

-Бу бизниң оғлумиз Қәйсәр! Аниси иккимиз оғлумизға Қәйсәр дегән исимни билипла қойған екәнмиз. Исмиға жисми ярашқан бу оғлумиз һәқиқий қәйсәр жигит болуп өсүватиду. Барикалла оғлум саңа,барикалла!-дәп атам мени тохтимай махтиғач,баш-көзлиримни сийпатти.

«Мени бунчилик махтиғидәк немә иш қилдимкенә?-дәймән өзәмгә-өзәм вә турупла ойлаймән-Һой,бу атам өлүп қалған едиғу?»

Шу арида кимду бирси мени чақирип,бу сорундин елип чиқип кәтти.

Бир чағда қарисам,меһманлар қайтишиватиду. Дәрвазиниң алдиға хадүк һарву келип тохтиди. Атам билән анам һарвуға олтиришти.

-Силәр нәгә маңдиңлар?-дәп сораймән улардин.

-Меһманға!-деди атам билән анам вә иллиқ күлүмсирәп қойди.

-Чу,жанивар!- атам башқа гәп қилмай атқа қамча урди.

Бая һарвуни һайдап кәлгән һарвукәш нәгә кәтти,билмәймән. Хадүк һарву чақлириниң тарақлиши билән қизил торға арғимақниң бойнидики қоңғурақлири жараңлашқа башлиди.

-Тохтаңлар,тохтап туруңлар?!-қаттиқ вақиридим. Лекин меһрибанлирим маңа қайрилип қаримиди...Қулиғимға бирлириниң сөзлигән авазлири аңландидә,чөчүп ойғинип кәттим. Бу чүшүм екән...

Деризидин һойлиға қаридим. Тағамни,кичик анамни көрдүмдә,орнимдин ирғип турдум. Һойлиға жүгүрәп чиқтим.

-Қәйсәр балам,кәлдиңму?-дәп тағам билән кичик анам қучуғини кәң ечип,маңа қарап маңди.

Биз қучағлишип,сөйүшүп көрүштуқ.

-Қандақ балам,өзәң яхшиму,саламәтму?

-Һәммә йериң сақту? Бирәр жайиң мейип болуп қалмиғанду?

-Аллаһға миң қәтли шүкри,өзәң аман екәнсән,һәммә йериң сақ екән!-дейишти улар мениң айиғимдин бешимғичә синчилап баққан һалда вә у йәр,бу йәрлиримни тутуп көрүп.

-Анам қени,анам?-анамни көрүшкә тақитим тақ болуп кетивататти.

-Анаң,анаң...Анаңдин айрилип қалған едуқ,оғлум!...

-Немә,немә?...

-Шундақ,оғлум. Анаң бизни,сени ташлап кәтти!-тағам һөкүрәп жиғлавәтти.

-А-на-а-а!-женимниң баричә вақиравәттим...

Шунда асманда қарс қилип чақмақ чеқилғандәк,у чақмақ мениң бешимға чүшкәндәк,бешимға чүшкән чақмақ мийәмдин кирип,пүтүн ич-ичимни көйдүрүп,тапинимдин чиқип кәткәндәк болди...

-А-на-а-а,женим ана,алтуним ана!...Мени ялғуз ташлап кәттиңму,ана?!...Мени немә қилсун дедиң,ана?!..-һойлини бешимға кийип,һөкүрәп жиғлавәттим...

Бу мениң һаятимдики жүрәк-бағрим көйүп,ечишип,өзәмни йоқатқан һалда иккинчи қетимлиқ қаттиқ жиғилғиним еди.

Атамдин айрилғанда өзәмни атар,қояр жай тапалмай аһ уруп,бозлиған болсам,мана әнди меһрибаним,көйүмчаним,қәдирданим,көз нурум,байлиғим-бәхтим ялғуз анамдинму мәңгүгә жуда болуп,жүрәк-бағримни өртәп ташлиған бу жиға—аһу-зарим иккинчи қетим йәнә тәкрарланған еди...

 

 

Қаймуқуш

 

 

Шундақ қилип, анамдинму мәңгүгә айрилдим.

Көйүмчан анамни ахирқи сәпәргә өз қолум билән узуталмидим. Қәбригә йәттә кәтмән топа ташлалмидим. Пәрзәнтлик борчумни өтәлмидим!...

Меһрибанимдин айрилип, техиму тәнһа житим болуп қалдим!

Бу немә дегән еғир күн! Мундақму күнләр болидекән?

Мошундақ еғир жудалиқта,ғерипчилиқта асқақ-чолақ болсиму,бир қосақта ятқан бирәр қериндишиңниң болғиниға һеч нәрсә йәтмәс екән?! Уму йоқ мәндә!...Таға дегән,таға дә! Бир қосақта ятмидуқтә,ахир!

Бу кәң дуния мән үчүн тар сезиләтти, йоруқ жаһан мән үчүн қараңғу зулмәттәк билинәтти.

Пани дуния дәп аталған бу йоруқ жаһандики һаятниң қизиғиму,мәна-мәзмуниму,қәдир-қиммитиму мән үчүн түгүгәндәк еди!...

 

Тағамниң ейтип беришичә,мени түрмигә елип кирип кәткәндин кейин,бечарә анамниң көз йеши қуримапту. Бир айға йеқин түрминиң алдидин кәтмәпту. Һәр күни әтигәндә кичикинә түгүчини қолтуғиға қисип түрмигә баридекән.

-Мениң балам мошу түрмидә екән. Балам билән көрүштүрсәңлар?-дәп түрмә башлиқлири билән у йәргә кирип-чиқиватқан һәрбийләр һәм сақчиларға ялвуруп-йелинидекән. Бирақ,бу бечарә момайниң һал-муңиға йетиватқан,уни тиңшаватқан адәм йоқ.

Бир күни түрмә башлиғи чиқип;

-Һәй,айлаңза,сән әнди бу йәргә башқа кәлмә?! Сениң балаң сиясий мәһбус!...Сиясий мәһбуслар билән көрүшүшкә рухсәт йоқ. Өйиңгә кәт,башқа кәлмә?!-дәп қәтьий сөз қипту.

-Ундақ болса,анаң кәлди, дәп ейит,мону нан-тоғачни,татлиқ-турумларни болсиму әкирип бәргин?-дәп йелинип-ялвурупту анам.

-Яқ,болмайду.Сиясий мәһбусларға мундақ нәрсиләр әкирип берилмәйду!

-Мениң балам сиясий мәһбус болғидәк немә иш қипту?

-Һәй,айлаңза,сән тола гәп қилма. Өйиңгә кәт! Әгәр сән балаңни сиясий мәһбус әмәс десәң,балаң гунаһкар болмиса бир күни қамақтин азат қилиниду. Һазир балаң соал-сорақта . Сөз тамам!-дәп кирип кетипту.

Шуниңдин кейин анамниң һәр күни түрмигә берип,түрмә дәрвазиси алдида саатлап-саатлап тәлмүрүп,көз яш қилип олтиришлири тохтапту. Күн өткәнсери бечарә анамниң тәшвиш-әндишилири,қорқуш-ваһимилири ашқан екән.

-Аңлишимчә,сиясий мәһбус дәп қолға елинғанлар түрмидин сақ чиқмайдекән. Сақ чиққан тәғдирдиму мейип ,яки сақаймас кесәлгә учирап,яки сараң-содайи болуп чиқидекән?-дәп қахшаттекән анам.-Паланчиниң балиси сиясий мәһбус болғанлиғи үчүн өлүм жазаси берип,етиветипту. Пүкүнчиниң балисини муддәтсиз түрмә жазасиға һөкүм қилип,Тарим тәрәпкә елип кетипту?...

-Һәдә,сән көп қайғуривәрмигин.-дәйдекән тағам анамни хатиржәм қилишқа тиришип.-Сиясий мәһбус аталған у балилар башқа. Қәйсәр болса техи яш,һөкүмәткә қарши ишларға арилишип кәткидәкму бала әмәс. Февраль вақиәсидә Қәйсәр  Ғулжида болған йери йоққу,уни өзәң яхши билисән?...Бүгүн-әтә, Аллаһ буйриса бошутуветәр дәймән.

-Илаһим,ағзиңға шекәр! Қәйсәр оғлум түрмидин сақ-саламәтла чиқса болатти? Бәш вақ намизимда,кечә-күндүз Аллаһдин баламниң аманчилиғини сораватимән...Мошу Ғулжиниң өзидә мән билидиған қанчә адәмниң оғул-қизлирини әшу февраль вақиәсидин кейин тутуп кетишти. Ата-анилири балилириниң қайси түрмидә екәнлигини,тирик яки өлүк екәнлигини,бу дунияда бар-йоқлиғини биләлмәй, қан жиғлап жүрүшиду у бечариләр?! Түрмиләргә барса, «Ундақ адәм биздә йоқ. Биз балаңни көрмидуқ,билмәймиз»дәп қоғлап чиқиридекән?

-Саңа ундақ дегини йоққу?... «Балаңни соал-сорақ қиливатиду,мәсилиси болмиса чиқириветиду»дәп ейтиптиғу. Шундақ болғандин кейин сән әнди көп жиғлап,аһ уривәрмигин? Өзәңни ая,һәдә,сән оғлуң Қәйсәргә керәк,бизгә керәк?!

-Сән маңа ейтмиғиниң билән мән һәммини аңлап,билип туриватимән. Шуниң үчүн қорқимән.-дәпту анам бир күни тағамға.-Ғулжа Дөң мәһәллик Абдумежит  дегән балини сиясий мәһбус дәп қолға алған екәнғу? Әшу балини; «жәмийәттә қалаймиқанчилиқ чиқарған бузуқ унсур,миллий бөлгүнчи,февраль вақиәсини кәлтүрүп чиқарған қутратқачиларниң бирси»дәп,өлүм жазасиға һөкүм қилип, етиветипту...Раст-ялғанлиғини биләлмидим,аңлишимчә,әшу балиниң аниси билән униң икки қат аялиниму түрмигә солиған екән...Мана көрдиңму,бу вәһшиләрдин һәр нәрсә күтүшкә болиду!...Еһ Аллаһ, оғлум Қәйсәрни өзәң сақлиғайсән?-дәп бечарә анам кечә-күндүз аһ уруп,Аллаһға налә қилип,Аллаһдин нижатлиқ тиләп,Аллаһдин мениң  түрмидин төрт мүчәм сақ,аман-есән чиқишимни сорап күни өткән екән.

Мениңдин тирик айрилған анам мениң тәғдиримдин әнсирәп,ваһимә қилип,дәрт-һәсрәттә күндин-күнгә һалсизлинип,кона кесили қозғилип кетипту. Ахири орун тутуп йетип қалған екән.Дохтурларға давалитипту. Шунчә дава шипа болмиған охшайду.Ахири анам; «Балам,қозам,ялғузум!...»дәп аһ уруп,мениң дидаримни көрүшкә зар болуп,бу бевапа дуниядин арман билән көз жумған екән...

Бүк-барақсанлишип,көкүрип турған қучақ йәтмәс бир түп дәрәқ бир күни қаттиқ борандин гүпла қилип ғулап чүшиду. Қарисаң,сирти—ғозиғи пүтүн-бижирим,қуримиған. Амма,түвидин тартип хелә йеригичә ичи каваклишип,сесип-чирип кәткән. Кичикинә қурут шунчә чоң дәрәқни ичидин йәп,тамам қилған. Буни,әлвәттә,тәбиәтниң қануни дәп қоюшидикән.

Түрмидә ятқан оғлиниң һаятидин,тәғдиридин әнсирәп,тәшвишлинип,қорқуп,бир Аллаһдин нижатлиқ тиләп,кечә-күндүз аһ уруп,һәсрәт чекишләр дәрәқ ичигә чүшкән әшу қурут мисали анамни ичидин йәп,зедә қилип тамам қилған екән...Буни кимниң,неминиң қануни дейиш мүмкин?!...

 

Түрмидики хилму-хил вәһшиянә усуллар билән қийнап-азаплашлардин қутулуп,әркинликкә,азатлиққа чиққандин кейинму,һаятимидики еғир күнләр башланди.

У еғир күнләр ялғузлуқ еди!...

Һәр кимниң аниси өзигә әзиз. Бирақ,мениң анам,мән үчүн дуниядики әң меһрибан,әң көйүмчан,әң гөзәл,чирайлиқ ана еди!

-Балам,көз нурум,қозам,ялғузум мениң!-дәп анамниң мени бағриға бесип,үзлиримни,башлиримни сийпап,бармақлирини тағақ қилип чачлиримни тарап әркилитишлирини,маңа Аллаһдин өмүр,бәхит тиләп пешанәмгә сөйүп қоюшлирини,бундақ вақитларда мән өзәмни анамниң иссиқ бағриға техиму чаплап,анамни қоюп бәргүм кәлмәй мәккәм қучағлавелип,анамни һидлап,әркиләп,үз-көзлиригә чокулдап сөйгәнлиримдә,мениң көйүмчан анамниң бәхит-саадәткә,шаду-хорамлиққа чөмүлгәнлиги зади-зади көз алдимдин кәтмәтти.

Жүрәк-бағрим көйүп,ечишип кетиду...

Дунияда анидин улуқ,анидин әзиз һеч нәрсә йоқ вә болушиниң мүмкин әмәслигини мән анамдин мәңгүгә айрилғандин кейин техиму убдан һис қилишқа,билишкә башлиған едим.

«Жәннәт нәдә?»дәп сорашса, «Жәннәт анаңниң тапини астида!»дәп қоюшидекән?!

«Анаңни бир әмәс,йәттә қетим мүрәңгә артип Мәккә-Мукәрәммә,Мәдинә-Мунаевәригә апирип кәлсәңму,анаңниң ақ сүтини ақлап болдум»дәп һәргиз ойлима, дейишидекән?!

Һә,әшу улуқ затниң,улуқ аниниң хизмитидә болалмиғанлиғим,анамни рази қилалмиғанлиғим,дугасини алалмиғанлиғим маңа толиму әләм қилатти. Амал қанчә,бәхти қара мениң бу шор пешанәмгә йезилғини шу охшайду? Бәлким,тәғдирниң язмиши дегини шу болса керәк?

Үч-төрт күн өйдин чиқмидим. Чиққумму кәлмиди. Һеч ким билән көрүшүшни вә сөзлишишни халимидим.Немишкә? Билмәймән.Тәнһалиқни халап қалдим. Йәккә-йеганә олтирип,чәксиз ой-хияллар деңизида үзүмән. Күчлүк долқунлар бирдә өз үстигә  чиқиривалса,бирдә қойниға елип,чәксиз деңизниң түвигә чөктүриветәтти.  Буниңдин гаһ раһәтләнсәм,гаһ азаплинаттим...

 

Атам билән анамни йоқлап, үч күн уда қәбирстанлиққа бардим.Биринчи күни тағам башлап апарди.

-Анаңни атаңниң йениға йәрлидуқ,балам.-деди тағам қош қәбирниң йениға кәлгинимиздә.-Қарисам,атаңниң йенида бир кишилик бош жай бар екән. Буни көрүп хошал болдум. Мошу йәргә йәрләйли,әр-хотун иккиси бир йәрдә ятсун дедим...Атаң билән анаң бу йоруқ дунияда бәк инақ,бир-бирсигә меһрибан,хуш вақ өтүшкән әмәсмеди?...

Тағамниң бу сөзидин кейин өзәмни туталмидим. Дәсләп биқилдап,андин өпкидәп,кейин үн селип жиғлавәттим.

-Вай атам,вай анам,меһрибан анам!...

Йенимда олтарған тағамму  өзини туталмай, бир пәс үн чиқармай ичидә жиғлавалғандин кейин;

-Болди,балам,сәвир қил? Қандақ қилимиз,илаж йоқ,Аллаһниң тәғдири!-деди  мүрәмдин тутуп,маңа сәвир тилигәч.-Мән бир қурьан оқуп қояй?

Тағам узақ,чирайлиқ қираәт қилди...

 

Атам билән анамниң йениға иккинчи,үчинчи қетимда өзәм ялғуз бардим.

Қош қәбирниң алдида олтирип қурьан оқуймән. Мәрһум атам билән анамни ойлап,узақтин-узақ хиял сүрүп олтиримән. Һәм шерин,һәм азаплиқ түгүмәс ой-хияллар бирсиниң кәйнидин бирси тизилип келиватқан.Есимни билгән балилиқ дәвримдин тартип,бу әзизлиримдин мәңгүгә айрилған күнләргичә болған һәммә нәрсиләр бәәйни  көз алдимдин бир-бирләп тизилип өтәтти.Мәңгү әстин чиқмас әшу хатириләр мени бирдә хошал қилип,мени әң бәхитлик балилар қатариға қошса,бирдә аһ урғузуп,әң бәхитсиз балилар қатариға қошуветәтти.

Қәбирстанлиққа үчинчи қетим барғинимда,ха ишән,ха ишәнмә,әжайип бир вақиә болди.

Атам билән анамниң қош қәбири алдида тизлинип олтирип,қурьан оқудим.Уларниң ятқан йериниң жәннәттә,роһиниң әршидә болушини Аллаһдин тиләп,узақтин-узақ дуга қилдим.

Бир чағда,бәәйни кинолардикидәк иш болди.

Аппақ кийинивалған атам билән анам чөчәкләрдә тәсвирлинидиған учар гиләмниң үстидә бир-бирсиниң қоллирини тутушқан пети тик турған һалда әршидин учуп келип,қәбирниң үстигә чүшти.

-Женим ата,женим ана!...

Орнимдин ирғип туруп кәткинимни билмәймән...Уларға қарап интилдим. Алдимда пәйда болған там әйнәк мени улар тәрәпкә өткүзмәй қойди. «Бу чүшимму йә оңимму?»дәймән өзәмгә-өзәм. Яқ,бу чүш әмәс,оңум! Алдимдики там әйнәккә алқанлиримни йеқип иштиримән. Мидирлимайду. Атам билән анам йәрдин икки-үч метр егизликтә,учар гиләмниң үстидә шу баяқи петичә маңа қарап туриду.

Аридин қанчә вақит өткәнлигини билмәймән. Бир чағда атам сөзлиди. Худди һаят вақтидикидәкла сөзлиди.

-Оғлум,Қәйсәр! Мән сениңдин рази,анаңму рази! Сениң исмиңни билипла Қәйсәр қойған екәнмиз. Исмиңға яриша қәйсәр жигит болдуң. Мошу қәйсәрлигиң билән қалғин? Көп аһ уруп,һәсрәт чекишни,матәмдә жүрүшни қой! Әндики тәғдириң пәқәт өзәңгила бағлиқ. Наһайити сақ,һошияр болғин? Өзәңни сақлиғин?!

Сениң һаятиң,тәғдириң толиму мурәккәп,толиму чигиш. Пәқәт әқил билән иш қилишиң керәк?!

Сән достлириңға охшаш Вәтән,милләт дәп,көп зиянкәшликкә учиридиң!

Сән өзәңни өз вәтиниңниң бир тал теши,бир тал гияси,бир тамчә сүйи дәп һесаплиғин?

Сән болғуси дөлитиңниң бир тал хиши болушиң үчүн хизмәт қилишиң керәк?!

Сән бир йоллирини тепип,чәт әлләргә чиқип кәт. Бу вәтәндә туруш әнди саңа хәтәрлик!

Мениң бу ейтқанлиримни қулуғиңда мәккәм тут,оғлум? Бирақ,һеч кимгә ейтқучи болма? Буни бир өзәң бил,бир Аллаһниң өзи билсун!

Учар гиләм атам билән анамни әршидин қандақ тизлик билән елип чүшкән болса,шундақ тизлик билән елип чиқип кәтти...

Алдимдики там әйнәк шу заман йоқалди...Қәбирни бир нәччә қетим айлинип чиқтим. Һеч қандақ изму йоқ. Аллаһниң бу қудирәт-камалитигә һәйран қалдим...

Атамниң жуқуридики сөзлири пүтүн вужудимға қан томурлирим арқилиқ еқип киргәндәк болдидә,уйқулуқ адәмниң дәрия сүйигә баш чөкүрүп чиққанда сәгәкләшкинидәк,өзәмни башқичә һес қилишқа башлидим. Мениңдики ғерип-мискинлик,бечарилик,зәиплик билән роһи чүшкүнлик булуттәк тарқилишқа башлиди...

Қәбирстанлиқтин башқичә роһ,башқичә кәйпият билән өйгә кәлдим.

Әхмәтжан ака билән Зәйтунәм һәдә мени иллиқ чирай қариши алди.

-Берип кәлдиңизму,укам?-деди Әхмәтжан ака маңа сәвирлик тилигәч.

-Һә,атам билән анамниң йоқлап, қурьан оқуп кәлдим.-дедим.

-Яхши бопту,укам. Мәрһумларға әнди пәқәт дугала керәк.Көп аһ уруп,һәсрәт чекишкә болмайду.-деди Әхмәтжан ака вә сөзини башқа яққа буриди.-Һәдиңиз тамақ қилип қойған екән,биллә ичәйли дәп,сизниң келишиңизни күтүп олтарған едуқ. Вақтида кәлгиниңиз бәк яхши болди?

-Силәрни күткүзүп,аварә қилип қоюптимәндә?

-Яқ,яқ,һәргиз ундақ демәң,укам.-деди Зәйтунәм һәдә иллиқ чирай көрситип.

-Жүрүң укам,өйгә кирәйли,өйдила олтирайли?-деди Әхмәтжан ака.

-Мақул,ака.

Биз қоллиримизни жуюп,өйгә кирдуқ.

Зәйтунәм һәдә анам рәмитигә охшаш тамаққа бәк уста екән. Әжайип мейзилик әткән ләңминини иштәй билән йедим. Кейин Зәйтунәм һәдә чәйнәктә чай дәмләп кирип,биз билән биллә олтарди.

-Қәйсәр укам.-дәп сөз башлиди Әхмәтжан ака бир-икки пиялидин чай ичкәч.-Сиз бәк роһи чүшкүнликкә берилип кетиватисиз. Бу иш болмайду,укам? Сәвирлик ,ғәйрәтлик болуш керәк. Ата-анидин айрилиш,асан иш әмәс. Буни һәдиңиз иккимиз яхши чүшүнимиз. Сизгә қарап бизниңму жүригимиз көйүду,ечишиду. Амал қанчә,тәғдиргә тән бериш лазим,укам.

-Рәхмәт силәргә,ака,һәдә.-көңлүм бузулғач,көзлиримгә лөммидә кәлгән яшлиримни улардин йошуруп йәргә қаравалдим.

-Сизниң роһи чүшкүнликкә берилип,мискин-ғерип жүрүшлириңизни көрсәк,һәдиңиз иккимизму бир қисма болуп қалидекәнмиз.-дегән Әхмәтжан ака көңлидики гәпни очуқ ейтти.-Мүмкин өйиңизни бошутуп берәйлимекин, дәпму ойлаватимиз?

-Яқ,яқ,ака.-униң бу сөзидин чөчүп кәттим вә көңлүмдики гәпни очуқ  қилдим.-Өзәңлар яхши билисиләр,мениң тағамдин башқа жан көйәр һеч кимим йоқ. Аллаһ һелиму силәрни ейтип қоюпту маңа.

-Бизни өз қериндишиңиздәк көргүниңизгә рәхмәт,укам!-дейишти әр-аял иккиси тәңла қолини көксигә қоюп орунлиридин турушти.

-Ака,һәдә,мән силәрдин чәксиз миннәтдар.-һаяжандин авазлирим титрәп чиқип кәтти.-Атам билән анамниң өйиниң чириғини өчүрмәй яндуруп олтирипсиләр? Буниңдин артуқ яхши,улуқ иш боламду? Әнди мошу қутлуқ өйдә  ака-укидәк биллә яшайли,мән шуни силәрдин сораймән?

-Әшундақ дегиниңизгә рәхмәт,укам.

-Маңа әшу бир еғиз өйму йетиду. Бу кәң қораларда ялғуз өзәм немә қилимән? Силәр өзәңларни ижаридә әмәс,мошу қора-жайниң егисидәк һис қилип,мән ялғуз житимни өз қериндашлириңлардәк көрүп жүрсәңлар,мән рази,  хошал!-дедим көңлүмдикини очуқ-ашкарә ейтип.

-Мән сизниң атиңиз Аблимит әпәндимни яхши билимән. Мени оқутқан,мениң устазим. Мәрһум әжайип адәм еди. Аблимит әпәндимдәк билимлик,билик,сәвийәлик,һәр жәһәттин йетилгән зияли адәмләр бу Ғулжиңизда санақлиқла,укам!-деди Әхмәтжан ака мениң оюмдиму йоқ гәпни қилип.

-Мениң атам сизниң устазиңиз болған екәндә?-хошаллиғим қәлбимдин орғуп чиқти.

-Шундақ. Әжайип устазимниң кәспини егиләп,мәнму маарип хизмәтчиси болуп қалдим.

-Атам рәмити; «Оқутқучилиқ әң улуқ,әң шәрәплик кәсип!»дәйдиған. Атам йәнә; «Маарипи тәрәққий әтмигән,маарипи чүшкүнлүккә учириған милләт,у заваллиққа йүзләнгән милләт. Ундақ милләттә парлақ келәчәкму болмайду. Ахириға келип у,һәммә нәрсисидин айрилиду. Милләтниң мәвжутлиғиму йоқ болиду! Шуниң үчүн биз,уйғурлар әң алди билән маарипимизни тәрәққий әткүзүп,риважландурушимиз керәк! Хәлқимизниң саватсизлиғи,наданлиғи,хурапәт патқиқиға петип жүрүши бизни мошу күнләргә қойған?!»дәп маңа көп нәрсиләрни сөзләтти.

-Һә,Аблимит әпәндим миллитини сөйгән,вәтинини сөйгән улуқ зат еди. Сиз әшундақ адәмниң пәрзәнти болғанлиғиңиз билән пәхирлинип жүрүшиңиз керәк,укам?-дәп мениң роһимни техиму көтәрди Әхмәтжан ака.

-Силәр параңлишип олтириңлар.-дәп Зәйтунәм һәдә чиқип кәтти.

-Әхмәтжан ака,сиз маарип хизмәтчиси екәнсиз. Шуниң үчүн сиздин бир нәрсә сорисаммекин?-дедим.

-Мәрһәмәт,сораң укам.

-Бүгүнки бизниң миллий маарипимизни қайси дәрижидә дәп ойлайсиз?

Әхмәтжан ака мениң бу соалимға бир нәччә дәқиқә ойландидә,андин уһ дәп еғир нәпәс алди. Мән униң бу еғир хурсинишидин униң ойида сирлиқ йошурун пикирниң можут екәнлигини сәздим. Шуниң өзидиму униң жававини күттүм.

-Көңлүм толмайду.-деди у қисқила.

-Мениң өзәмниң шәхсий көз қаришим бойичә,атам рәмити ейтқандәк,маарипимиз заваллиққа йүзләнди!... Буниң ақиветиниң нәгә,немиләргә елип келишини ойлисиңиз,у бир дәһшәт!-дедим.

Әхмәтжан ака маңа лап етип қариди. Тоғра,тоғра дегәндәк,бешини лиңшитти.

-Ундақ дейишимниң сәвәви,бүгүнки күндә бизниң миллий маарипимиз әшу мәктәп һойлисиниң ичигила солинип қалди. Һойлидин сиртқа чиқиштин қалди!-дедим мән әйни муддиани сөзләп.-Бизниң вәтинимизни «Шинжаң Уйғур автоном райони»дәп атишиду. Шундақму? Шундақ! Шундақ болғандин кейин уйғур тили,уйғур йезиғини жәмийәттә немишкә қолланмайду? Бу тил,бу йезиқ қоллиништин қалдиғу? Һәр қандақ бир идарә-жәмийәткә барсиңиз,йезиқчилиқ ишлири хәнсу йезиғида,хәнсу тилида елип бериливатқан. Бу демәк,уйғур тили,уйғур йезиғи заваллиққа йүзләнди дегәнлик әмәсму?

-Наһайити тоғра гәп қилдиңиз,укам.-деди Әхмәтжан ака.-Буларниң түплүк мәхсәт-муддиаси бизни миллий маарипимиздин айриш! Бу сияситини пәйдин-пәй,қәдәмму-қәдәм жүргүзүшни башлиди...Буниң ақивети биз,уйғурлар үчүн яхшилиққа елип кәлмәслиги мәлум!

-Демәк,атам рәмити ейтқандәк,миллий маарипидин айрилған милләт,у,завалиққа йүзләнгән милләт! Шундақ әмәсму?

-Шундақ. Бу һәқтә ойлашниң өзи бир азап...

-Әгәр биз маарипимиздин йәни тилимиз билән йезиғимиздин айрилсақ,у чағда һәммә нәрсимиздин йәни мәвжутлуғимиздинму айрилған болмаймизму?

-Сиз атиңизниң өзи бопсиз,укам,-деди Әхмәтжан ака.-Сәвийәриңизгә,тәпәккүриңизгә қайилмән!

-Көп махтавәттиңиз. Мән алий мәктәп пүтәргиним йоқ. Алий мәктәпләрдә,чәт әлләрдә оқуш арзу-арминим күчлүк еди. Амма,у бәхитлик күнләрни маңа нәсип қилмиған екән. Атамниң вапати билән у арзу-арманлар кумпәй-кум болди...

-Сиз алий мәктәп оқумисиңизму,алий мәктәпләрни тамамлиғанлардин артуғирақ билим-сәвийәгә,ихтидар,талант-қабилийәткә егә екәнлигиңиз көрүнүп турупту. Сиз техи яш,келәчигиңиз алдиңизда,укам...

-Мениңдә әнди немә қилған келәчәк дәйсиз,ака?..

-Яқ,ундақ дәп үмүтсизликкә берилишкә һәргиз болмайду.-деди Әхмәтжан ака очуқ пикир қилишқа өтүп.-Бу роһий жаһан—йәр йүзидә мәңгүлүк һеч нәрсә йоқ. Өзиңиз яхши билисиз,жаһанда қанчилигән қудрәтлик дөләтләр,империяләр болған. Улар һазир қени? Түп йилтизи,тәһти билән йоқалди. Техи түнүгүнла,пүтүн дунияға мән ғожа болумән,дәп жар селип кәлгән Совет Иттипақи қени? Жигирминчи әсирдики бу қудрәтлик дөләтни,империяни гумранлиққа учрайду,бәрбат болиду дәп ким ойлиған? Ойлаш бу яқта турсун,тәсәввур қилиш мүмкин әмәс еди...

Мән Әхмәтжан акини техиму яқтуруп қалдим. Нәччә күндин бу янқи бу кишиниң маңа нисбәтән көйүнүш-меһрибанлиғи,кәмтәрин,ақ көңүллиги,мениң қайғу-һәсрәтлиримгә һәмнәпәс болуп,маңа сәвирлик тиләп,ирадилик болушқа үндәшлири мениңдә Әхмәтжан акиға нисбәтән ишәнч пәйда қилип кәлгәнлигидин ташқири,униң атамниң оқуғучиси-шагирти болғанлиғи һәм мәрһум атам һәққидә ейтқан яхши сөзлири вә шундақла бүгүнки очуқ-йоруқ сөһбәтлиридин кейин мән қәлбимдикини у кишигә төкүп ташлидим. Бир жил мабайинида түрмидә тартқан азап-оқубәтләрни,у йәрдә өзәм көргән вақиәләрни,ишларни бирму-бир сөзләп бәрдим. Әхмәтжан ака мениң қисмәт,сәргүзәштлиримни баштин ахир шүп-шүк олтирип тиңшиғач,туруп-туруп еғир хурсинип қоятти.

-Сизниң бешиңизға кәлгән бу еғир қисмәтләр пүткүл уйғур хәлқиниң бешиға келиватқан пажиәдур,укам.-дәп башлиди сөзини Әхмәтжан ака.-Зулум қанчә ашқансери қаршилиқниң,наразилиқниң шунчә күчүйиши,у тәбий һал. Бариндики қанлиқ вақиә билән Ғулжидики февраль вақиәси бекар чиқти дәмсиз?...

Икки-үч ай илгири бир ишлар билән жәнубий Шинжаңға берип кәлдим. Қәшқәрдә болдум. Вилайәтниң бир-икки наһийә,йезилириға бардим. Хәлиқниң турмуши шунчилик еғир. Бечарә намрат деханларниң көрүватқан күнини көрсиңиз, жениңиз ечийду...Туруватқан өйлири кала,ешәкниң еғилидин бәттәр. Әтрапида газ,нефть чиқиватқан турғулуқ,намрат деханлар очаққа қонақниң йилтизи билән кала тезигини қалайдекән. Өлчүк йәрлиригә қилған деханчилиғи аилисини аран-аран бақидекән. Бечарә деханлар қанчә ишлимисун,турмушини оңшалмай,түзүк қора-жай салалмай,әң қисқиси,бир ешигини икки қилалмай,өлмәсниң күнидә яшаветипту.

Мени һәйран қалдурғини вә ғәзәпләндүргини,Қәшқәр тәвәсидики «һашар»дәп аталған нәрсә! Һәр жили бир қетим деханларни һашарға мәжбурий түрдә чиқирип,бир-икки ай бекарға ишлитидекән қараң? Һашарға чиқиштин баш тартқанлар очуқ-ашкарә жазалинидекән. Жазаланғанда,қандақ жаза десиңиз,йәрлик әмәлдарлар тәрипидин таяқ-тоқмақниң астиға елинидекән. Апирип солап қоюдекән,жәриманә төлитидекән. Бу хил жаза түрлиридин қориққан ,бирақ ғәзивини ичигә жутқан деханлар амалсиздин кәтминини мүрисигә селип,бир тал зағра ненини белиға бағлап,етизда әтидин кәч киргичә бекарға кәтмән чепишқа мәжбур екән. Улар немә иш қилидекән десиңиз,ериқ-өстәң чапидекән. Йәрлик әмәлдарларниң,бай хитай зиминдарлириниң йәрлиридә бекарға ишләйдекән. Мана,көрдиңизму бу зораванлиқларни?!

Хәлқимиз шунчә кәң,бай,гөһәр зиминда яшап турупму немишкә гадай,намрат? Вәтәнниң йәр үсти,йәр асти байлиқлири кечә-күндүзләп хитайниң ичкирисигә тошулмақта. Адәм бойи билән тәң келидиған,бир йәрләрдә йәрниң асти билән,бир йәрләрдә йәрниң үсти билән тартилған нәччә трубилар арқилиқ бизниң газ,нефтьлиримиз хитайниң ичкирисигә һесапсиз еқиватқанлиғини өз көзим билән көрдим. Бизниң вәтинимиздин чиқиватқан әшу газ,нефтьимиздин әң болмиғанда бәш,он процентни бизгә қалдурған болса,хәлқимиз мунчилик намратлашматтидә!...

Бизниң вәтинимиздики дунияға мәлум Қаштешиниң бай хитай содигәрлири тәрипидин талан-тараж қилиниватқанлиғи,ичкиригә тохтимай-тинмай тошулуватқанлиғини көргүнимдә,ичим көйүп,һәссинә дәп кәттим. Амал йоқ!

Мени ечиндуридиған,азаплайдиған йәнә бир нәрсә шуки,-дәп сөзини давам қилди Әхмәтжан ака,-мошу вәтәнниң тарихи егилири биз,уйғурларниң бүгүнки күндә өз вәтинимиздә пәйдин-пәй аброй,һоқуқлардин айрилип, иккинчи сортлуқ адамләргә айлинип қеливатқанлиғимиз...Бу ағиниләр ахир бир күни уйғурларниң өзлири билән һесплишидиғанлиғини билип турсиму,көзини жумувелип,қилғулуқни қиливатиду. Һазир булар биз, уйғурларни көзигиму илмас,нәзәригиму алмас болувалди. Һөкүмәт орунлирида,идарә-жәмийәтләрдә олтарғузуп қоюшқан қочақ әмәлдар уйғурларниң қолидин һеч иш кәлмәс болди. Чоң-кичик һәр қандақ мәсилини партком шужилири болған хитай әмәлдарлирисиз һәл қилалмайду. Һәм һоқуқиму йоқ. Әшу акилириниң ағизиға қарап, «у немә дәйдекин»дәп,униң алдида қол қоштуруп туришиду.Мана мошундақ зораванлиқлар,тәңсизликләр,тәңситмәсликләр қачанғичә давам қиларкен?...

Аллаһ буйриса, бу зораванларниң бизниңму ағзимизға қарап,қол қоштуруп туруп сөзимизни тиңшайдиған чағлар жирақ әмәсту?!...

Уйғур яшлириниң арисидики ишсизлар саниниң барғансери ешиватқанлиғини қандақ чүшүнүш мүмкин? Алий мәктәп пүтүрүп кәлгән уйғур жигит-қизлириниң һазир хизмәткә орунлишиши бәк қийин болуп кетиватиду.

Шинжаңда хитайлардин башқа аз санлиқ милләтләрниң һоқуқи уйғурларға қариғанда хелила чоңлиғини көрүватимиз. Өз вәтинидә һоқуқсиз қалған бу бечарә мәзлум хәлиқ,мәһкүм милләт немә қилиши керәк әнди?-Әхмәтжан ака бир нәччә дәқиқә жим-жит болуп қалдидә,андин сөзини давам қилди.-Заман өзгүриватиду...Заманға қарап биз,уйғурларниң өзгүриватқиниға,маңқуртлишиватқиниға бәзидә һәйран қалимән,қараң!

Көп сандики адәмләрдин «Миллий роһ,миллий ғорур дегән немә?»дәп сорисиңиз, «У қандақ нәрсә?»дәп өзиңиздин соришиду. Мана көрдиңизму,техичила ғәпләт уйқусида ятқан ундақлар қосуғиниң тоюп,күниниң өтүватқиниға рази болуп,итаәтмән қуллар мисали яшаватиду. Биздики һазир умумлишишқа башлаватқан әң рәзил,әң мудһиш нәрсә шуки,у болсиму миллий мунапиқларниң көпүйиватқанлиғи,кичикинә әмәл үчүн,азирақ пул,мәнпийәт үчүн адәмләр вижданини сетишқа,хаинлиқ қилишқа,өз қериндишини сетишқа өтүватиду. Мән өзәм билидиған хели-хели адәмләр Әнчвәнтиң / дөләт хәвипсизлик идариси / үчүн хизмәт қиливатиду. Жәмийәттә болуватқан ишлар билән төрт адәм арисидики гәп-сөзләр шу заман әшу орунға йетиду. Хитай әмәлдарлири һазирқи күндә уйғурларни бир-бирсигә пайлақчи,тиң-тиңлиғучи қилип қоюшқан. Ата-бовилиримиз ; «Сирттики явдин ичиңдики дүшмән,ичиңдин чиққан сатқун,мунапиқлар яман»дәп бекар қахшимиған екән. Шуни һазир өз көзимиз билән көрүп жүриватимиз.-дәп Әхмәтжан ака улуқ-кичик нәпәс алдидә,андин сөзини давамлаштурди.-Бүгүнки күндә хәлқимизни ғәпләт уйқисидин ойғитишниң,қәлбидә миллий роһ,миллий ғорур қозғашниң қандақ чариси,йоли баркен,билмәймән?...

Вәтәндики хәлқимизниң сәксән пайизини деханлар тәшкил қилиду.Пүтүн һаяти давамида етизда кәтмән чепип,әшу кәтмәнни атидин балиға мирас қалдуруп келиватқан дехан қериғанда,күч-қувитидин қалғанда,уни ким беқиши керәк? Бала-жақиси болсиғу яхши,әгәр болмисичу? Мәйли болсун,мәйли болмисун,у деханни һөкүмәт өз ғәмхорлуғиға елиши шәрт. Униңға пенсия ақчиси берилиши лазим! Бу дунияниң көплигән мәмликәтлиридә бар қанун. Бирақ,Жуңго дөлитидә--Шинжаң Уйғур автоном районида у йоқ?!

Коммунистик партияни сөйгән,униңға чин дилидин берилгән, «Коммунистик партияниң рәһбәрлигидә Шинжаң гүлләп-яшниди,Шинжаң хәлқи бәхит-саадәткә еришти» дәйдиған қорчақ әмәлдарлар билән һөкүмәт орунлирида ишләп,партиягә садиқлиғини көрсәткәнләр пенсиягә чиққандин кейин,өз орунлириға оғул-қизлирини,уруқ-туққанлирини орунлаштуруп,жуқури пенсия ақчилири билән ғәм-қайғусиз,параван һаятқа еришкән әшундақ адәмләр билән,чоң бай,тижарәтчиләрдин башқа авам хәлиқ коммунистик партиягә,Жуңго һөкүмитигә,униң сияситигә түптин қариши! Сәвәп,Жуңго дөлити,у диктатор дөләт. Бу дөләттә инсан һәқ-һоқуқлири дәпсәндә қилинмақта. Сөз әркинлиги,мәтбуат әркинлиги дегән нәрсиләр тамамән йоқ. Диний әркинчиликләр чәкләнгән. Демократия боғуп ташланған?!...

Әхмәтжан акиниң бу сөзлирини аңлап,униң һәқиқәтәнму өз вәтинини,өз хәлқини сөйүдиған һәқиқий вәтәнпәрвәр киши екәнлигигә қайил болдум.

-Бу сөзләрни көрүнгән адәмгә ейтишқа болмайдиғанлиғини өзиңиз яхши чүшүнисиз,укам?-деди бир чағда Әхмәтжан ака.-Ичим толуп кәткән екән,сизгә ейтип,кичикинә болсиму йеникләвалдим!

-Тоғра ейтисиз,ака.-дедим мән.-Бундақ сөз үчүн,бу мәмликәттә муддәтсиз түрмә жазасиға һөкүм қилиниду яки етип ташлайду. Буни мән яхши билимән.

-Лекин биз үмүт билән яшишимиз керәк.-деди Әхмәтжан ака.-Әркинликни,азатлиқни,мустәқилликни сорап алидиған нәрсә әмәс,уни күрәш йоли билән қолға кәлтүрүшкә болиду. Дунияниң көплигән демократик әллиридики бизниң мужаһит вәтәндашлиримиз Вәтән даваси,милләт даваси йолида сиясий паалийәтләрни елип бериватиду. Әшу вәтәндашларниң тиришчанлиғи арқисида Уйғурстан давасиниң,уйғур мәсилисиниң дуния сәһнисигә чиққиниға хошалмән?!..

-Совет Иттипақи бәрбат болғандәк,бир күни хитай дөлитиму гумран болса,биз,уйғурларму түркий тиллиқ қериндашлиримизға охшаш өз вәтинимизгә өзимиз ғожа болуп,мустәқил дөләт болуп яшайдиған күнләргиму йетәрмиз,һә, ака?!-дедим бирдин-бир арзу-арминимни очуқ билдүрүп.

-Иншаалла,у күнләр чоқум келиду,укам!

Сөһбитимиз шу йәргә кәлгәндә,Зәйтунәм һәдә кирип кәлди.

-Һәдиңизниң киргини яхши болди,укам.-дәп сөһбитимиз мавзусини өзгәртти Әхмәтжан ака.-Әву нәрсини елиңа?-деди аялиға.Зәйтунәм һәдә сандуқ үстигә тизип қойған йотқан-көрпиләр арисиға қолини тиқип,қәғәзгә оралған нәрсини алдидә,йолдишиниң алдиға қойди.

-Қәйсәр,укам,-деди Әхмәтжан ака.-силәрниң бу өйдә ижарида олтириватқинимизғиму бәш-алтә ай болуп қалди.Тағиңизниң «ижарә һәққини Қәйсәр чиққанда өзигә берәрсиләр?» дегинидин кейин,жиғип қойған едуқ.-дәп қәғәзгә оралған нәрсини қолиға алди.-Мана,укам,алтә айлиқ ижарә һәққи,елиң?

Күтүлмигән бу иштин мән немә дейишимни билмәй қалдим.

-Мениң йоқлиғимни билиндүрмәй,ата-анамниң өйиниң чириғини өчүрмәй яндуруп олтарғиниңларға рәхмәт. Мән бу ақчини алмисамму болатти...

-Сизгә һазир ақча керәк,укам. Керәк жайиңизға ишлитәрсиз?

-Рәхмәт силәргә ака,һәдә.-дәп қәғәзгә оралған болақни алдим...

Шуниңдин кейин у,бу сөзләрни қилишқач,Әхмәтжан ака шундақ деди;

-Мана,жигирминчи әсирму тамамлиниватиду.Жигирмә биринчи әсир пулвазлиқ дәври боламдекин,дәп ойлаватимән. Сәвәви,униң дәсләпки көрүнүшлири һазирдин башлап яққал байқиливатиду. У қандақ көрүнүшләр десиңиз, жәмийәттә дана-данишмәнләр мүкчүйүп, бай-байвәччиләр гедәрәшкә, әқиллиқлар, зияли-биликләр қәдирсизлинип, ахмақ-наданлар қәдирлинишкә башлиди... Буниң ақивети нәгә елип бариду,билмәймән?!...

 

 

 

Ваң Жун қәсәм яди

 

 

Сақал-бурутни елип,жуюнуп-таринип кочиға чиқтим. Мәхсәт,тонуш-билиш,дост-бурадәрләр билән көрүшүп,бирәр иш-оқәтниң пешини тутуш еди. Адәмләр көпирәк топлишидиған жайларни,базарларни айландим. У,булар билән көрүштүм. Уларниң бәзилири мениң қолға елинип,түрмигә соланғанлиғимни билишсә,бәзиләр аңлимапту. Бир жилдин бу ян көрүнмәй қелишимдин,мени тижарәт билән Оттура Азиягә чиқип кәткән охшайду,дәп жүрүшкән екән.

Бәзиләр соришиду; «Сени немә дәп қолға алди? Қандақ соал-сорақ қилишти? Түрмидә яман уруп-қийнайду дейиши,шу растмекән? Паланчи,пукунчиларни көрдиңму? Уларниң әһвали қандағирақ,тирикму яки өлтүривәткәнму? Дегән билән сән сақ чиқипсән?...Бу гуйларниң зулуми ешип кетиватиду!...»

Бу хил соалларға мән; «Бир жил түрмидә яттим. Мениңдә һеч қандақ мәсилә йоқлиғини,бирәр чоң жинайәт өткүзмигәнлигимни ениқлап,билишкәндин кейин қоюп беришти.Түрмә дегиниң ,у сениң базариң әмәс паланчи-пукунчиларни көрүдиған?! Мана,мени көрүп турупсән,һәммә йерим сақ,бир йерим бир нәрсә болғини йоқ. Сән сориған уруп,қийнашларни көргүним йоқ!»дегәнгә охшаш сөзләр билән жавап берәттим,халас.

Бу хил соалларни қоюшқанларниң мәхсәт,ғәризи немә,уни билип,сезип тураттим. Бирақ,һәммисила ундақ әмәс,уларниң ичидики азирақ мәнпийәт үчүн вижданини сатидиған,ата-анисини сатидиған мунапиқлар мениң һәр бир сөзүмни тегишлик орунларға дәрру йәткүзидиғанлиғи мән үчүн очуқ,ашкарә еди. Шуниң үчүн кәлсә-кәлмәс сөз қилишқа болматти. Һәр бир сөзүңни байқап сөзлимисәң,бешиңға бала болиду.

Февраль вақиәсидин кейин,мошу өткән бир жилдин артуғирақ вақит ичидә Ғулжа хәлқиниң жүриги илгәркидинму бәттәр қаттиқ можулуп кетипту. Адәмләр коча-койларда топлишивелип,очуқ-йоруқ гәплишидиған заманлар түгигән. Адәмләр бир-бисигә ишәнмәйдиған,бир-бирсигә гуман билән қарайдиған вәзийәт қелиплашқан. Мән яхши тонийдиған,йеқин арилишип өткән дост-бурадәрләрниң бир қисми хитайниң ичкири өлкисидики Гуваңжу шәһиригә оқәт қилишқа кәткән болса,бир қисми хошна Қазақстан һәм Қирғизстанда тижарәт қилишиватқан охшайду. Сәвәп,Ғулжида илгәркидәк чап-чап базар,иштик сода-сетиқ түгүгән. Чәт әлләрдин келип-кетиватқан тижарәтчи-сәяһәтчиләр Ғулжиға әмәс,Үрүмчигә қарап еқишқа башлапту. Ғулжидики чоң тижарәт ичкиридин кәлгән хитай содигәрлириниң қолиға өтүп кетишкән. Уйғур содигәрлири болса,ушшақ-чүшәк тижарәт билән аран-аран тирикчилигини қилишиветипту.

«Немә қилиш керәк?» Бу соал яғачқа қеқилған михтәк калламға киривалди. Бирәр иш,оқәтниң пешини тутуш керәк! Қандақ ишниң,қандақ оқәтниң? Мән йә бирәр һүнәр,кәсипниң егиси әмәс. Қолумда һеч қандақ һүниримму йоқ.Түрмигә кириштин илгири һал-оқити хелә яхши содигәр ағиниләрниң маллирини елип сетип,тапқан бәш-он тәңгә билән турмушимизни қамдап кәлгән едим. Бүгүн у ағиниләрниң бирсиму йоқ. Уларниң һәммиси дегидәк Оттура Азия тәрәпләрдә оқәт қилишиветипту.

«Аллаһ кәч қойса қоюду,ач қоймайду»дәп бекар ейтмиған екән?!...

Бир һәптигә йеқин вақтим бекарға өтүп кәтти. Иш йоқ. Маңа охшаш күрмиң яшлар ишсиз жүрүшкән. Алий мәктәп пүтүрип кәлгәнләр иш-хизмәт тапалмай сандилип жүргинидә, маңа охшаш қолида дипломи йоқ нәрсигә нәниң иши. Һөкүмәтниң ақчини яман әмәс төләйдиған қара ишлириму кәлгүнди хитайлардин ашмайду. Уйғур яшлириға кавапчилиқ билән мантипәзликтин башқа иш йоқ. У ишларни қилиш үчүнму қолиңда азду-тола дәсмайә болуши керәк. Униң үчүн кичикинә болсиму дукан ечишиң,шу ишниң устиси дәп атилишиң һажәт. Бирақ, мәндә унчилик дәсмайиниң йоқлиғи билән биллә мениң қолумдин гөш тоғрап,зиққа кавап өткүзүш,манта түгүп,пүшүрүш охшаш ишлар тамамән кәлмәслигини яхши билимән. Кавапчилиқ билән мантипәзликниму көрүнгән адәм келиверидиған кәсип әмәстә ахир?!

Немә қилишимни билмәй,бешимниң ичиму қетип,тешиму қетип,йәкшәнбә күни бирси йетилигәндәк,чүшкә йеқин хитай базириға берип қалдим. Базар ичини бирәр саат айландим. Бәлким,буниң өзи, қудрити улуқ, яратқан Аллаһниң орунлаштуруши болса керәк,билмәймән. Бир чағда, «Йеңи һаят» түрмисиниң хитай камерида биллә йетип,мәңгүлик ағинә болуп өтүшкә вәдә,қәсәм қилип достлашқан Ваң Жун билән чапму-чап учиришип қалдим.

-Һой,Қәйсәрму сән?

-Ваң Жун!...

Биз қучағлишип көрүштуқ.У мени хелигичә қоюп бәрмәй,бағриға мәккәм бесип турувалди.

-Қандақ сән, достум,сақ-саламәтму?-дәп у мениң айиғимдин бешимғичә бир қур қариди.

-Яхши ағинә,яхши. Өзәңчу?-дәп соридим.

-Көрүп турупсән,мән наһайити яхши!-дәп у икки қолини кәң ечип,өзини,турқи-көрүнүшини намайиш қилғузғандәк болди. Униң айиғидики пақирап турған есил туфлийидин тартип,үсти-бешидики чирайлиқ кийимлири,пақирап турған чачлириғичә униң әһвалиниң бәк яхши екәнлигини мана мән, дәп көрситип туратти.

-Паһ,бәйвәччә болуп кетипсәнғу?-дедим чақчақ арилаш.

-Тоғра ейтисән,достум. Ваң Жун ағинәң һазир бәйвәччә!- уму күлди.

-Ярайсән!

-Қачан чиқтиң?

-Бир икки һәптичә болуп қалди.

-Дегән билән у дозақтин сақ-саламәт чиқипсән?- у қулуғимға пичирлиди.

-Һә,шундақ.

-Анаңниң әһвали қандақ?

-Анамдин айрилип қалдим!

-Немә?-униң көзлири баринчә ечилди.

-Һә,өйгә кәлсәм,анам йоқ!

-Әййа!-деди у.-Қайғуриңға ортақмән достум,яман бопту? Саңа чин жүригимдин тәзийә билдүримән?!

-Атамдин айрилғанни аз дегинидәк,мана әнди анамдинму айрилдим,адаш.-өпкәм өрүләп,көзлиримгә лөммидә яш кәлди...

-Жүр достум,жүр. Сениң билән учрашқинимға хошалмән?!-дәп у билигимдин тутуп мени башлиди.

-Нәгә?-дәп соридим.

-Нәлигини сорима. Иккимиз бүгүн бир муңдишимиз?...

Базарниң сиртиға чиқтуқ. У мени йолниң четидә турған қара джипниң алдиға елип кәлди. Янчуғидин ачқучни елип,төрт бужәклик кичикинә нәрсиниң оттуридики кнопкини бесиведи,қара джипниң алди-кәйнидики чирақлири йенип-өчүп сигнал бәрди.

-Бу арғимақ сениңму?-дәп соридим.

-Һә, Ваң Жун ағинәңниң!- у мәғрурланди.

-Растла бәйвәччә екәнсән! Сән маңа бу тоғрисида ейтмиған едиңғу?

-У чағда һеч нәрсәм йоқ, бир ялаңтөш едим.- у қақахлап чирайлиқ күлди.

-Шунчә ақчини нәдин таптиң?-һәйран болдум.

-Олтар машиниға,достум? Ваң Жун ағинәңниң қандақ ақча тепиватқанлиғини ейтип беримән.- у мени машиниға олтиришни тәклип қилди.

 

Ваң Жун мени шәһәрдики әң чоң ресторанларниң бирсигә елип барди.

Чәттики айрим,халә бөлмигә кирип олтардуқ. Иккимиз хилму-хил,бир-бирсидин есил,ләззәтлик таамлар билән ғизалинип,қосақлиримиз раса тойди.

-Әнди мән һекайәмни ейтип берәй саңа,достум.-дәп сөз башлиди Ваң Жун.-Сени биз ятқан камеридин елип чиқип кәткәндин кейин,аридин икки ай өтүп,мени түрмидин бошатти. Илгәрки иш орнумға барсам,ишқа қобул қилишмиди. Иш-оқәт йоқ. Немә қилишимни билмәй,сандилип жүрдүм. Ичкиригә,ата-анамниң йениға қайтип кәтмәкчиму болдум. Кейин ялтайдим. Ата-анамниң алдиға мән янчуғида бәш тийини йоқ ялаңтөш әмәс,бай болуп беришим керәк,дегән мәхсәтни қойдум. Қандақ пул тепиш керәк,қандақ бай болуш керәк? Буни билмәс едим.

Бу Шинжаңда иш-оқити яхши меңип,бай болуватқан һәмшәһәрликлиримни,тонуш-билишлиримни издидим. Издигәндиму раса издидим. Үрүмчигиму берип издидим. Һеч бирсини учриталмидим. Шунчә һәмшәһәрликлирим нәгә кәткәнду,дәп ойлаймән. Бу көңүл дегән әжайип нәрсекән,әшундақ бир йеқиним бардәк,уни издәп тапидиғандәкла қилип тураттим. Ахири уни мошу шәһәрниң өзидин таптим. У ким десәң,Шаңхәйлик  чоң бир лобәнниң қолида ишләйдиған,мән билән бир мәктәптә биллә  оқуған,яш вақитлиримизда бир-бирсимиз билән раса мушлушуп,кейин айрилмас йеқин достлардин болуп кетишкән Яң Ли дегән ағинәм.

Қарисам,у илгәрки Яң Ли әмәс,әжайип катта болуп кетипту,қара. Хизмитиму зор екән. Шаңхәйлик әшу бай лобәнниң камаз-камаз маллирини Қорғас чегариси арқилиқ Оттура Азияға әвәтишниң мәсьули екән. Қол астида хелә адамләр ишләйдекән.Тепиватқан ақчисиниң сани йоқ.

У мени яхши қариши алди. Мениң мүшкүл һалимни билгинидин кейин шундақ деди;

-Ваң Жун,сән хатиржәм бол,мән саңа ярдәм қилимән.-дәп у маңа һесдашлиқ билдүргәндин кейин, өз ойидикини йошурмай очуқ ейтти.-Биз ичкиридин бу йәргә немә дәп чиқтуқ? Сениң билән мән,биринчи новәттә, көп пул тепишимиз керәк,чоң байлардин болушимиз керәк! Шинжаңда буниң үчүн һәммә мүмкинчиликләр,шараитлар можут...Саңа ейтсам,һазир мениң ишим бәк зор. Пулниму яхши тепиватимән. Мени атам; «Балам,шуни қулиғиңда мәккәм тут,оғул балиға амәт бир келиду. Кейин у асанла кетип қелиши мүмкин! Амәт кәлгән вақтида,әң алди билән қериндашлириңға,уруқ-туққанлириңға,дост-бурадәрлириңгә қол учиңни сунушиңни ,уларға ярдәм берип,уларни йөлишиңни һәргиз унтима? Чүнки улар сениң ярдимиңгә,ғәмхорлуғиңға муһтаж. Бу сениң алийжанаплиқ пәзилитиң болиду...Байлиқ дегән,у қолниң кири?!...»дәп тәрбийилигән. Атамниң бу сөзлири мән үчүн қанун! Шуниң үчүн,Ваң Жун,мән саңа ярдәм қилимән. Сәвәп,көрүватимән,һазир сән мениң ярдимимгә,ғәмхорлуғимға муһтажсән? Буни мән яхши чүшүнимән,яхши билимән!-деди қара. Мән  ағинәмниң бу сөзлиригә һәйран қалдим. Шунда мән униң яхшилиғини һеч қачанда унтумасқа қәсәмму қилдим. У күлүп туруп;

-Ваң Жун,бүгүндин башлап мән сени ширкитимизгә ишқа алимән. Сән мениң ярдәмчим һәм муһапизәтчим болусән. Қандақ,бу иш яқамду саңа?-деди.

Мән хошал болуп,рәхмитимни ейиттим. Униңға садиқ дост,садиқ орунбасар,садиқ хизмәткар болушқа сөз бәрдим. Андин у шундақ деди;

-Биздә һазир һоқуқ бар,күч бар,пул бар...Мундақ қолайлиқ пәйттин пайдилинип,бизниң лобәндәк чоң бай болувелишни ойлишимиз керәк? Мән сениму бай қилимән!...Сениң мени тепивалғиниң яхши болди? Әнди биллә ишләймиз. Маңа саңа охшаш ишәшлик һәмшәһәрлигим,униң үстигә балилиғимиздин биллә өскән ағинәм керәк еди?...Иккимизниң учришип қалғинимиз бәк яхши болди. Икки-үч күндин кейин,бу йәрдики ишларни көрүш үчүн лобәнниң өзи кәлмәкчи. У киши сени көрүши керәк. Сениң муһапизәтчиликкә яраш-яримаслиқ гаңгуң,ночилиғиңни билиши керәк. Бу хизмәткә қобул қилинишиң үчүн у кишиниң имтиһанидин өтүшиң лазим. Қандақ,имтиһанға тәйярмусән?-деди. Мән униң бу сөзлириниң раст яки чақчақ екәнлигини һә дегәндә биләлмәй қалдим.

Шуниң билән аридин икки-үч күн өтүп,лобәнниң өзи кәлди. Көрүштуқ,сөһбәтләштуқ. Яхши адәм екән. Яң Линиң мени өзигә ярдәмчи һәм муһапизәтчи қилип ишқа алғиниға қарши болмиди.

-Яхши ишлигин,һалал ишлигин.-деди у киши.-Мән ойлаймән,сән яман бала әмәс. Яң Ли сән тоғрилиқ маңа һәммини ейтти. Яң Линиң ишәнчисини ақлишиң керәк?...Яң Ли мениң әң ишәнчлик ярдәмчим.-дәп, Яң Линиң иш биләрмән жигит екәнлигини махтиди.

-Рәхмәт сизгә,лобән әпәндим. Мән силәргә өлгичә садақәтмән болумән. Силәрниң ишәнчиңларни ақлашқа бар күчүм билән хизмәт қилимән!-дегәнгә охшаш сөзләрни қилдим.-Мана,шуниң билән һаятимдики дағдам йол ечилди. Һазир мән илгәрки ялаңтөш Ваң Жун әмәс,сән дегәндәк, бәйвәччә Ваң Жунға айландим!

-Йолуң болған екән,ағинә.-дедим униң бу қизиқ һекайисини аңлиғач,униңға һәвәсим келип.-Шуниң билән сениң иш,хизмитиң немә?-дәп соридим.

-Бая ейтқинимдәк,бизниң лобән Шаңхәйдики атақлиқ байларниң бирси екән. Қорғас чегариси арқилиқ Оттура Азиягә,Россиягә чиқиватқан хитай товарлириниң хелә нурғун қисми шу кишиниң қоли арқилиқ өтиду. Бизниң ширкәт әшу товарларни Қорғас бажханиси арқилиқ чегаридин өткүзүп,дегән йеригә йәткүзүп бериду.Иш,вәзипә шу!-Ваң Жун сөзини давамлаштуруп,шундақ деди;

Әву қара джип ағинәм Яң Линиң машиниси. Мән униң ярдәмчиси,һәм шофери,һәм муһапизәтчиси. Машинини бәзидә өзи һайдайду,бәзидә мән һайдаймән. Ақчиниму мән рази болғидәк төләйду. Яң Ли билән Оттура Азиягә,Россиягә ширкәтниң ишлири билән бир нәччә қетим берип кәлдуқ. Умумән,оқитим бәк яхши кетиватиду. Һаятимдмн разимән,достум.-деди у мәғрурлуқ билән.

-Сән өзәң яхши бала,яхши адәм үчүн яхшилиқ алдиңдин чиқипту. Мән буниңдин бәк хошал.- көңлүмдикини очуқ ейттим.

-Рәхмәт саңа,достум.-деди у.-Әнди өзәң тоғрилиқ сөзлә. Сән тоғрилиқ билгүм келиду?-Ваң Жун мениң мискин,ғерип көзлиримгә,солғун чирайимға тик бақти.

-Мән немини сөзләймән. Сән түрмидин чиққанда ялаңтөш бир нәрсә болуп жүргән екәнсән. Һә,мән болсам, түрмидин чиққанда,атидинму айрилған,анидинму айрилған тәнһа житим,иш-оқити йоқ бир бечаримән!-көңлүм бузулуп кәтти. Жиғлаветишкә аз қалдим. Ич-ичимдин һөпүлдәп чиқишқа башлиған аччиқ пуғанни сиртқа чиқиралмай,ичимгә жуттум...

-Көңлүңни бузма,достум,- у мениң икки қолумни алқанлири арисиға елип мәккәм сиққач,меһрибанлиқ билән пичирлиди.-Сән ялғуз,тәнһа әмәссән? Мән сениң һәқиқий достуң,қиямәтлик достуң?! Иккимиз у-бу жайда әмәс,түрмидә,зинданда қәсәм ичип дост-ағинә болғанмиз? Буни мән һәргиз унтумаймән!-униң авази титрәп чиқти.

-Рәхмәт саңа,Ваң Жун. У қәсәмни мәнму өлгичә унтумаймән. Саңа охшаш дост тапқинимға хошалмән?!

-Һәммә нәрсә тепилидекән,-деди у.-Лекин,садақәтлик достларни тепиш асан әмәс? Мәнму саңа охшаш һәқиқий дост тапқинимға разимән! Өзәң ойлап қара,сән уйғур,мән хәнсу. Һәр иккимизниң тилимизму башқа,динимизму башқа,өрпи-адәтлиримизму башқа? Шундақ болуп турғулуқ биз немишкә бир-бирсимизни яхши көрүп,бир-бирсимизни яқтуруп,мәңгүлүк дост-ағинә болушқа қәсәм ичиштуқ? Бу соалға өзәм жавап берәй;мәрһум акам уйғурниң әжайип жигити Өркәш билән толиму йеқин, дост-ағинә болуп өткәнликтин,мән силәрни,уйғурларни яхши биләттим. Силәрниң узун жиллиқ тарихиңлардин,мәдәнийитиңлардин яхши хәвирим бар. Оқуп билгәнмән. Шу сәвәпликтинму,билмәймән,сени түрмә камериға елип киргәндә,сениң көзлириңдин мәрһум акамниң дости Өркәшни көргәндәк болдум. Сән маңа бирдин йеқип қалдиң?...Мән ойлаймән,иккимизни достлаштурған йәнә бир нәрсә,һәр иккимизниң ой-мәхсити бир,көзлигән нишанимиз,маңған йолимиз бир!... Қандақ дедим?

-Мениң көңлүмдики,оюмдики гәпләрни қиливатисән,Ваң Жун?...

Ариға бир нәччә дәқиқә жим-житлиқ чөмди. Һәр иккимиз өз хияллиримиз билән бәнт едуқ.

Бир чағда Ваң Жун мәндин сориди;

-Әнди немә иш-оқәт қилмақчисән?

-Мәнму худди саңа охшаш,бир һәптидин бу ян йеқинлиримни издәп жүримән. Бирақ,тапалмайватимән. Аңлисам,мән билидиған әшу дост-бурадәрләрниң һәммиси дегидәк тижарәт қилиш үчүн Оттура Азиягә,оқәт қилиш үчүн Гуваңжу тәрәпләргә кетипту. Бу Ғулжида ақча тепиш бәк тәслишип кетиветипту, қара! Немә иш-оқәт қилишни билмәй,бешим қетип жүриду?

-Қәйсәр,бу тәрәптин сән хатиржәм бол,мән саңа ярдәм қилимән?!

-Мени ишқа алмақчимусән?-тақәтсизлинип соридим.

-Бүгүндин башлап мениң ярдәмчим һәм муһапизәтчим болисән?!-деди Ваң Жун күлүп.-Бирақ,сән мениң вә башлиғим Яң Ли иккимизниң алдида имтиһандин өтүшиң керәк?

-Қандақ имтиһан у?

-Уйғурчисиға баш билән уруштин,мушт билән уруштин,пашман билән уруштин!- у қақахлап күлди.Мәнму униң күлкисигә қошулдум. Һәр иккимиз бир пәс раһәтлинип күлүвалдуқ.

-Сән әжайип жигитсәндә,Ваң Жун!-дедим жүригимдики гәпни ейтип.

 -Сәнму әжайип?! Сениң әжайиплигиңни,есиңдиму,сени бизниң камериға елип киргән күндики «ишларда» көрүп,сени яқтуруп қалғанмән,достум?...

Шуниңдин кейин Ваң Жун өзлириниң ширкитиниң Қорғас бажхана чегариси йенида ишхана-идарисиниң,у йәрдә ятақханисиниңму вә Ғулжидиму худди шундақ идарисиниң барлиғини ейтти.

-Шәһәрдики ишхана-идаримиз наһайити яхши жайда,кәң-таша. У йәрдики  чоң бир зални Яң Ли тәнтәрбийә мәшғулатлирини өткүзүшкә лайиқлаштуруп,һәммә нәрсиләрни орунлаштуривәткән. Көргәндә һәйран қалисән,тәнтәрбийә орниниң өзи. Яң Ли бокс бойичә талай мусабиқиләргә қатнишип,чемпион аталған. Спортниң бу түрини бәк яхши көриду. Бош вақитларда у иккимиз әшу залға киривелип,мәшғулат өткүзүп туримиз. У залға Яң Ли иккимиздин башқа һеч ким кирмәйду. Киришкә рухсәт йоқ. Әнди сән  киридиған болусән?!...

-Шундақ ишлар барму техи?-һәйран болдим.

-Адәмгә амәт кәлсә, қошлап келидекән,-деди Ваң Жун.-Әгәр амәт кәтсә,чаплишип,есиливелипму тутуп туралмайдекәнсән? Яң Ли ағинәмниң арқисида маңиму амәт келиватиду,достум. Йетәрлик ақча тепиватимән. Яң Линиң ейтишичә,Шинжаңда ақча тепиш,тез бай болушқа асан екән. Яң Линиң планлири чоң. У Үрүмчидә бәш юлтузлуқ меһманхана,ресторан салдурмақчи болуватиду. Шинжаңниң бир нәччә шәһәрлиридә чоң завут,карханиларни қурмақчи...Аманчилиқ болса,иккимизму хелә ишларни қилимиз техи?...

-Ейтқиниң кәлсун,ағинә!

Шунда мән,нәччә күндин бу ян ғолумни интайин еғир жүктәк бесип келиватқан ғәм-ғуссини ерғитип ташлавәткәндәк,өзәмни йеп-йеник сәздим. Нәччә күндин бу янқи аһ уруп,һәсрәт чекишләрни тамамән унтидим. Мән үчүн шу күнләрдә қараңғу,зулмәтлик бу дуния бөләкчила йоруп кәткәндәк,мәна-мәзмунсиз,ғәм-қайғуға толған бу һаят әжайип гөзәл,қизиқ,раһәт-ләззәтлик билинишкә башлиди...

Бу күни Ваң Жун ағинәм билән узақтин-узақ сөһбәтлишип олтардуқ. Кейин у,өзиниң бир аз ишлириниң бар екәнлигини,шу ишларни пүтүриши керәклигини ейтип,мени машиниси билән өйгә апирип қойди. Әтә әтигәндә келип елип кетидиғанлиғини вә мениң әтидин башлап ишқа чиқидиғанлиғимни ейтти...

 

Әтиси әтигәндә Ваң Жун машиниси билән келип,мени елип кәтти. Йол бойи у маңа,мән тоғрилиқ һәммини башлиқ ағиниси Яң Лиға ейтқанлиғини,башлиқ униң тәкливини разимәнлик билән қобул қилғанлиғини ейтип,мени хатиржәм вә хошал қилған еди.

Ваң Жун мени башлиқниң кабинетиға елип кирди. Жуқуридики үстәлдә немиду бир нәрсиләрни йезип олтарған көз әйнәклик,бойниға галстук тақиған,үстигә ақ көйнәк,қара костюм кийгән,үзлири пақирап турған жигит бизни көрүши билән орнидин турдидә,бизгә қарап маңди.

Қол қисишип көрүшүп,саламлаштуқ. У арқисиға бир-икки қәдәм дажип,мениң егиз бойлуқ қәдди-қамитимгә,айиғимдин бешимғичә бир қарап чиқтидә;

-Қәйсәр дегән гаңгуң,ночи ағинәң мошуму?-деди йенимда турған Ваң Жунға қарап.

-Һә,дәл өзи!-деди Ваң Жун күлүп.

-Турқиға қариғанда,көзлиригә қариғанда һәқиқий гаңгуң,ночилиғи чиқип туриду.-дегән у, вә андин Ваң Жунни ишарә қилип.-Бу жигит бизниң гаңгуң,ночимиз!-деди.

-Шуниң үчүн мән Ваң Жун билән кочида әмәс,түрмидә қәсәм ичип,биз дост болушқан!-дедим.

-Билимән,-деди у.-уйғур билән хәнсуниң бу гаңгуң,ночилири бир селишип көрсә дәймән?

-Мән ағинәм билән һеч қачанда селишмаймән. Биз, Ваң Жун иккимиз бир болуп,һәр қандиғи билән селишимиз!...

-Һа,һа,һа!-дәп күлди Яң Ли. Бизму униң күлкисигә қошулдуқ...

-Сән тоғрилиқ мән Ваң Жундин һәммини аңлидим.

-Мәнму сән тоғрилиқ Ваң Жундин һәммини билип,сениң қандақ адәм екәнлигиңни уқтум? Саңа охшаш вападар,садақәтлик дости бар Ваң Жунға һәвәсим кәлди...Сән һәқиқий достлуққа ярапсән? Саңа охшаш жигит билән дост-ағинә болғанға немә йәтсун?-дедим һәқ гәпни ейтип.

-Дост-ағинә дегән күндә болмисму,күнидә бир-бирсигә керәклигини һәргиз унтумаслиғи керәк,дәп ойлаймән. Қолдин келип турған пәйиттә дост-ағиниләр бир-бирсигә яр-йөләктә,ярдәмдә болуп туруши шәрт! Атам мени шундақ тәрбийилигән?

-Буниңдин хәвирим бар. Сениң атаң әжайип инсан екән?... Мениң мәрһум атамму һаятқа худди сениң атаңға охшаш қаратти. Атам һаят болған болса,мән бу еғир күнләргә қалмас едим?!...

-Хапа болма,Қәйсәр,-дәп Яң Ли қолини мүрәмгә қойди.-Бу һаятта өлмәйдиған һеч ким йоқ. Һәмминиң атисиму өлиду,анисиму өлиду. Бирлири бурун өлиду,бирлири кейин өлиду. Бу һаятниң қануни шундақ!

-Тоғра ейтисән,уни мән чүшүнимән.-дедим униң маңа һисдашлиқ билдүрүватқинидин рази болуп.

-Сән мән ойлиғандинму артуқ жигит екәнсән,-деди у.-Ваң Жун қандақ адәм билән дост-ағинә болушни билидиған жигит екәнлигигә бүгүн қайил болдум.-дәп бизниң сөзлиримизни бөлмәй,арилашмай жим-жит турған Ваң Жунға қарап қойдидә,андин шундақ деди.-Демәк,Ваң Жун ағинәмниң ағиниси,у мениңму ағинәм?!

-Мениң оюмму шу. Қиямәтлик ағинәмниң ағиниси,у мениң ағинәм?!-дедим.

-Қени әнди һәқиқий достларчә көрүшәйли?-дәп Яң Ли қучуғини кәң ачти.

Иккимиз қәдинас достлардәк қаттиқ қучағлаштуқ...Ваң Жун бир-бирсимизни бир көрүштила яқтуруп қалған у иккимизниң бу хилдики очуқ-йоруқ сөзлиримиздин бәк рази болғандәк,күлүмсирәп туратти.

-Қени ағиниләр,олтириңлар?-дәп Яң Ли бизни олтиришқа тәклип қилди.

Биз диван,креслодин орун алдуқ.

-Қәйсәр,сән хәнсучини бәк яхши сөзләйдекәнсән?-дәп сөз башлиди Яң Ли.

-Оттура мәктәпни уйғурчә пүтүргән болсамму,хәнсу тилини яхши оқуғанмән.

-Хәнсучидин башқа йәнә қандақ тил билисән?

-Рус тилини,инглиз тилини анча-мунчә билимән,дегәндәк әмәс. Һәр һалда руслар билән сөзләшсәм,мәхситимни чүшәндүрәләймән. Инглиз тилида унчилик әмәс. Оқуш керәк еди. Бирақ,алий мәктәптә оқуш имканийити болмиди.

-Тоғра ейтисән,оқуш керәк. Оқуғанға, көп тил билгәнгә немә йәтсун? Мән алий мәктәп пүтүрдим,халас.

-Бәк яхши екән. Демәк,сән алий билимлик зияли-кадр. Биз,Ваң Жун иккимизгә алий мәктәптә оқуш несип қилмиған екән.

-Һазир болсиму оқусаңлар кәч әмәс?

-Вақти өтти. Биз уйғурларда «төмүрни қизиғида соқ»дегән мақал бар. Әшу қизиқ төмүр совуп кәтти һазир!-дедим.

-Оқушниң әртә,кечи болмайду,ағиниләр?!

-Сән ейтқандәк,оқуғанға,билимлик болғанға немә йәтсун дәйсән? Биз уйғурлардики «муштуми зор онни йәңсә,билими зор миңни йеңәр»дегән сөз бекар ейтилмиғандә?

-Һә,шуниң үчүн оқуш керәк,көп тил билиш керәк?-деди у сөзини тәкрарлап.

-Өзәң қанчә тил билисән?-соридим униңдин.

-Ингилизчини сән русчини билгәндәкла билимән.

-Уйғур тилиничу?

-Яқ,билмәймән. Уйғур тилини үгүнишни халаймән.

-Биз силәрниң тилиңларни билгәндин кейин,силәрму бизниң тилни үгүнишиңлар керәк?

-Тоғра,билиш керәк. Әнди сән,бу икки ағинәңгә уйғурчини үгүтидиған болусән! Қандақ дедим?-дәп Ваң Жунға қариди. Ваң Жун мениң башлиқ билән бирдинла чиқишип кәткәнлигимдин хошал болғач,күлүмсирәп бешини лиңшитти.

-Женим билән.-дедим мән униң бу хил очуқ-йоруқ сөһбәтлиридин рази болуп...

 

Шуниң билән мениң һаятимдики яхши күнләр башланди.

Улар мени өз ширкитигә шу күнила ишқа алған еди.

Ишқиму хелә убдан үгүнип,бу ишниң қир-сирлирини тезла өзләштүрүвалдим. Ширкәттики әллик яшлар әтрапидики атушлуқ Тудахун исимлик киши Оттура Азия жумһурийәтлиригә йөткәйдиған малларға мәсьул кишиләрниң бирси екән. Өз ишиға бәк пишиқ,қолидин хелә ишлар келидиған очуқ-йоруқ,хуш-чақчақ Тудахун ака билән тезла чиқишип,ака-ука болуп кетиштуқ. У киши мени өзигә ярдәмчи қилип еливалди. Көп ишларни үгәтти. Тудахун ака хәнсу тилини яман әмәс биләтти. Лекин, йезиқчилиқ ишлирида сәл камирақ екән. Мениң хәнсу тил,йезиғини мукәммәл билишим Тудахун акиниң ишлирини хелила йеникләштүрүп қойған еди.

Аридин алтә-йәттә айға йеқин вақит өтти. Бир аз пуллуқму болуп қалдим. Бу вақит ичидә башлиғимиз Яң Ли билән,иккинчи қетим Ваң Жун һәм Тудахун ака билән Оттура Азия жумһурийәтлиригә берип кәлдим. У жайлардики ширкәтләр һәм бай тижарәтчиләр билән шәртнамилар түзүп келиштуқ. Ишлиримиз наһайити яхши маңди. Қорғастин бесилған,Ғулжидин бесилған,Үрүмчидин бесилған,хитайниң ичкири өлкилиридики завут-фабрикилардин бесилған малларниң көп қисми бизниң ширкәт арқилиқ чегаридин өтүп,тегишлик жайларға йәткүзүлүп туратти.

Мән ишимдин бәк рази,өзәм хатиржәм едим.

Бирақ,бу хатиржәмлик узаққа созулмиди.

Ахирқи вақитларда толиму яман,дәһшәтлик чүшләрни көрүдиған болдум. Чүшлиримдин өзәм қорқумән...Түрмиләрдики соал-сорақ,қийнап-азаплашлар көз алдимдин кәтмәйду. Түрмидин чиққандин кейин,атам билән анамниң қәбригә барғинимда,көз алдимда пәйда болған атам билән анам,вә шунда атамниң ейтқан сөзлири қайтидин ғайиптин кәлгәндәк болатти;

-Оғлум Қәйсәр,сениң һаятиң,тәғдириң толиму мурәккәп,толиму чигиш. Пәқәт әқил билән иш қилишиң керәк?!

-Сән бир амалини,йолини тепип,чәт әлгә чиқип кәт. Бу йәрдә туруш әнди саңа хәтәрлик!...

Атамниң бу сөзлири ахирқи вақитларда һәр күни дегидәк қулиғим түвидә қоңғурақтәк жириңлиғини жириңлиған.

Шуниң билән кечиси уйқам,күндүзи арамим йоқалди. Кәйпиятим йоқ. Өзәмдин өзәм шүп- шүк болуп кәттим. Ойлимасқа қанчә һәрикәт қилсамму,дәһшәтлик ой-хияллар қуюнлуқ қара боран болуп бесип келидудә,әшу боран ичидики қуюн мени өз қойниға елип,қаяқларғиду учуруп елип кетиду. Егиз ғарниң чоққисиға елип чиқип,ташлаветиду. Ғарниң түвигә йәткичә өзәм таштин-ташқа урулуп,пүтүн устиханлирим кукум тарқан болуп,набут болимән...Буниңдин қорқуп, чөчүп кетимән. Әшу дәһшәтлик қара күнләр бүгүнму,әтиму бешимға келидиғандәкла,сақчилар қоллиримға койза селип,мени йәнә қайтидин әшу түрмигә,әшу дозақларға апирип ташлайдиғандәкла қилип туратти. Шуңа немә қилишимни,бу дәһшәтлик чүшлиримни кимгә ейтишни билмәй,тәғдиримдин қорқаттим.

-Немә болдуң,Қәйсәр?-деди бир күни Тудахун ака көзлиримгә тик баққан һалда.

-Һеч нәрсә болғиним йоқ,ака,-дедим сир бәрмәскә тиришип.

-Байқаймән,бир нәччә күндин бу ян кәйпиятиң йоқ. Йә бир йериң ағириватамду?

-Сизгә шундақ туюлуватқан болса керәк. Һеч йерим ағирғини йоқ.

-Яқ,сән илгәрки Қәйсәр әмәс,башқичә болуп қеливатисән. Бир дәрдиң бардәк көрүниду? Немә дәрдиң бар,ейт маңа? Қолумдин кәлгән ярдимимни саңа охшаш инимдин айимаймән?!

-Дәрдим болса,сизгә ейтмай кимгә ейтимән,Тудахун,ака. Сизни мән бир қосақтин чиққан акамдәк көрүмән,-дедим.

-Бопту,бүгүн ейтмисаң әтә,әтә болмиса индин,бәрибир бир күни ейтисән?-дәп Тудахун акам ғолумға қеқип қойди.

Тудахун акам һәқ гәпни қилған еди. Бу киши билән иккимиз бәк йеқин,сирдаш-муңдаш болуп кәткән едуқ. Сәвәп,Тудахун акам көпни көргән,бешидин һаятниң иссиқ-соғини көп өткүзгән билимлик,сәвийәлик,вәтәрпәрвәр киши еди. Униң бовисини жаллат Шиң-Шисәй түрмидә қийнап өлтүргән болса,атисиниму Мавзедуңниң коммунист хитайлири түрмидә вәшилик билән өлтүргән екән. Ғулжидики акисиниң чоң оғли февраль вақиәси күни қалаймиқанчилиқниң  ичигә кирип қелип,сақчиларниң,һәрбийләрниң таяқ-тоқмиғи астида өлгән екән. Бовиси билән атиси вәтәнниң азатлиғи,мустәқиллиги йолидики күрәштә шеһит болған болса,акисиниң оғли наһәқтин-наһәқ қурбан болған...Шуңа мән буларни яхши билгәнлигимдин,у кишигә ишинидиғанлиғимни,униңдин сир йошурмаслиғимни Тудахун акам убдан билгини үчүн шундақ дегән еди.

Аридин бир нәччә күн өтти.

«Бүгүн кәчтә һәммини Тудахун акамға ейтимән. Униңдин мәслиһәт,йол-йоруқ сораймән. Чәт әлгә чиқип кетишимни Тудахун акам арқилиқ қилиш қийин әмәстәк көрүниду?...»дегән қарарға келип,күнниң кәч киришини күтүп жүргинимдә,Ваң Жун йенимға кәлди;

-Қәйсәр,жүр достум,сениң билән параңлишидиған азирақ иш бар?-дәп мени биз бәдән чениқтуридиған,спортниң һәр хил түрлири билән мәшғулат өткүзүп туридиған залға елип кирди. Ишикни ичидин иливалди.

Иккимиз бир-бирсимизгә қариму-қариши олтардуқ. Мән униң ишикни ичидин иливалғинидин әнсирәп,тәшвишлинишкә башлидим.

-Тинчлиқту? Бирәр мәсилә болмиғанду?-дәп соридим.

-Тинчлиқ. Һеч мәсилә йоқ,-деди Ваң Жун.-Мән Тудахун акидин аңлидим...Саңа немә болди?...

Йеник нәпәс алдим. Мениң роһи кәйпиятим һәққидә Тудахун акиниң  униңға ейтқинини шу заман билдим.

-Нәччә күндин бери бу иш тоғрилиқ мән өзәмму саңа ейтай,сәндин мәслиһәт,йол-йоруқ сорай, дәп жүргән едим,-дедим.

-Нәччә күндин бу ян немишкә ейтмидиң? Мәндин йошуридиған қандақ сириң бар?-сөзимни бөлүвәтти у.

-Ваң Жун ,достум. Мән сәндин немини йошурушим мүмкин?

-Йошуруватисәнғу мана?...-хапа болғандәк болди у.

Мән, кечә-күндүз арамимни йоқатқан,мени һәр хил азаплиқ ой-хиялларға селиватқан бир-бирсидин дәһшәтлик чүшлиримни униңға бирму-бир сөзләп бәрдим.

-Ахирқи қетим көргән чүшүмдин кейин бәк әски болуп жүрүватимән қара,достум. Иккимиз дәрияға суға чөмүлүшкә бериптимиз. Дәрияниң бу тәрипидин у тәрипигә үзүп өтүмиз,дәп бәсләштуқ. Һәр иккимиз өзимизни егиз дөңдин дәрияға тәң ташлидуқ. Бир вақитта дәрияниң у тәрипигә үзүп өтүштуқ. Кейин сән; «қени әнди у тәрәпкә үзүп өтүмиз!»дедиң. Мақул дедим. Иккимиз қатарму-қатар ғулач керип үзүп келиватимиз. Бир чағда қарисам,сүп-сүзүк су бирдинла лайлинип,кейин қизирип,қан рәңгә кирди. Һәр икки путум суниң астидики йилтизларға орунуп қалди. Бирси суниң астиға тартқандәк қилди. Алдимға қарап үзәлмәймән. Қанчә һәрикәт қилсамму,болмиди. Икки-үч қетим бешим суниң астиға кирип чиқти. «Ваң Жун,Ваң Жун!»дәп вақираймән. Сән мени көрүп,маңа қарап үздүң. Қоллиримни палақлитип,саңа сунимән. Сәнму маңа қарап қоллириңни сунисән. Бирақ,арилиғимиз кичикинә турсиму,қоллиримиз бир-бирсигә йәтмәйду. Бир чағда қоллиримиз бир-бирсигә мана әнди йетәй дегәндә,иккимизниң арисида белиқчиниң тори пәйда болди. Мән торниң ичидә,сән торниң тешида.Торға чүшкән белиқтәк һәр ян ташлинимән. Бирақ,чиқалмаймән. «Ваң Жун,Ваң Жун,мени тарт,мени тарт?!»дәп вақирап ойғинип кәттим...

Ариға бир нәччә дәқиқә жим-житлиқ чөмди.

-Көңүлни ғәш қилидиған чүш екән бу?- Ваң Жун улуқ-кичик нәпәс алди.

Андин кейин мән униңға,атам билән анамниң қабри бешиға барғинимда,у йәрдә болған ишни,атамниң маңа ейтқан сөзлирини бирму-бир сөзләп бәрдим.

-Шундақму техи?-һәйран болди у.

-Шундақ,ағинә. Мән өзәмдин қорқумән,тәғдиримдин қорқумән! Сән көргән,мән көргән әшу дозақларға қайтидин йәнә кирип қелиштин қорқумән?!...

Ваң Жун орнидин туруп кәтти. У яқ,бу яққа маңди. Арилап-арилап йәр астидин маңа қарап қоюду. Униң бу қарашлиридин мән,униң маңа көйүнүватқанлиғини,мениң мүшкүл һалимға ечиниватқанлиғини,бу мүшкүлликтин мени қандақ қутулдурушниң амалини,йоллирини издәватқанлиғини сәзгәндәк,билгәндәк болдум.

-Сениң көрүватқан бу чүшлириң,у дунияға кәткән атаңниң саңа йәткүзүватқан у сөзлири бекар әмәс?-деди орниға келип олтарған у.-Бу һаятта йүз беридиған яхши,яман һәр қандақ ишлар бәзидә адәмниң чүшидә өзигә аян болидиғанлиғиға мән ишинимән. Сениң бу чүшлириң билән атаңниң ейтқанлири бекар әмәс,достум?!

-Мән немә қилишим керәк әнди,Ваң Жун?

У мениң нижатлиқ күткән көзлиримгә узақ тиклинип қариди.

-Униң йоли асан. Атаң рәмити ейтқандәк,сән әнди чәт әлгә чиқип кетишиң керәкмекин?!-деди қәтьий түрдә.

-Қандақ йол билән?-соридим тақәтсизлинип.

-У йол өзимизниң қолида туруптиғу?-деди чирайидики баяқи әндиш-тәшвиш билән жиддийликни хатиржәмлик билән тәбәссүм егилигән Ваң Жун.-Икки күндин кейин Тудахун ака Қазақстанға чиқмақчи еди. Ширкәтниң бәзи ишлирини бәжириши керәк дәп,сениму Тудахун ака билән йолға селиветимән.Тудахун акиниң Оттура Азия тәрәпләрдә тонуш-билишлири нурғун. У киши көп ишларни баштин кәчүргән,тәжрибиси көп. Сән шу яқта қалисән. Һазирчә бу яққа кәлмәйсән. Бир йолини,амалини тепип,вәтиниңдин жираққа,йә Америкиға яки Явропа әллириниң бирсигә кетивалсаң,униңдин кейин һаятиң хатиржәм өтүдиған болиду?!

-Рәхмәт саңа,достум!-орнимдин дәссидә туруп,уни қаттиқ қучағлавалдим.-Мән һәқиқий қиямәтлик дост тапқан екәнмән?!-авазим титрәп чиқип кәтти.

-Нәччә күндин бери өзәңни шунчә қийнап-азаплиғичә,маңа ейтқиниңда ,бу ишни аллиқачан бир тәрәп қиливәткән болматтиқму? Өзәң бир әқил-парасәтлик,жасарәтлик жигит туруп,мошундақ ишларға әқилиң йәтмәй қалдиму?-чақчақ арилаш шундақ деди у.

-Миң әқил-парасәтлик болсаңму,мундақ чағларда бешиңдики у әқилиң дүмбәңгә чаплишип қалидекән әмәсму?-униң чақчиғиға мәнму чақчақ арилаштуруп жавап бәрдим.

-Шинжаңда саңа охшаш жигитләр торға бир илиндиму,болди,у тордин сақ чиқип кетиши қийин иш? Мән буни яхши билимән!...Сән сиясий мәһбус атилип,айиғиңға селинған зәнжир кишән билән топ-тоғра бир жил түрмидә йетипсән?-деди Ваң Жун.-Түрмидә вақтида мән, саңа өлүм жазаси бәрмисму муддәтсиз яки узун муддәтлик түрмә жазасини бериду,дәп ойлиған едим. Бәхтиң бар екән,у дозақтин сақ-саламәт қутулуп чиқипсән. Сени қоюп беришипту. Немә үчүн қоюп бәрди,шуни ойлидиңму?-дәп сориди.

-Яқ. Қоюлған әйип,гунаһларға ихрар болмиғандин кейин қоюп беришкәнду,дәп ойлаймән?-жүригимгә дәз кәткәндәк,нәпәсим сиқилди.

-Улар һәммини билип туриду. Сениң кимләр билән алақә-мунасивәт қилиғанлиғиңни бәрибир аста-аста биливалиду. Улар сени түрмидә бир жил бекар тутқини йоқ. Сениң кимләр билән арилишип,немә ишлар билән шуғуллинип жүргәнлигиңдин толуқ болмисиму,бир аз хәвири бар. Шуниң үчүн сени қолға елип, қанчә қийнап-азаплапму,жипниң учини тапалмиғинидин кейин вақитлиқ қоюп беришкән, дәп ойлаймән? Бирақ,улар бәрибир тапиду. Мунапиқ,хаин-шпионлар арқилиқ тапиду. Демәк,сениң көрүватқан чүшлириң билән ата-анаңниң роһлири көз алдиңда пәйда болуп,атаңниң саңа ейтқан сөзлири,сени чәт әлгә чиқип кәт,бу йәрдә һаятиң ховуп астида дейишлири бекар әмәс, дәп ойлаймән?

-Наһайити тоғра ейтиватисән,ағинә,-дедим униң тәхмин-мулаһизириниң мениң оюмдики билән бир йәрдин чиқиватқини сезип.

-Мән саңа түрмидә ейтқанғу,-деди Ваң Жун.-акамни Тяньәнмин мәйданида танкиға чәйлитип өлтүривәткәндин кейин,бу коммунистик партия дегән нәрсигә шунчлик өч болуп кәткәнмән!...Шуниң үчүн мән Америкидики,чәт әлләрдики демократ вәтәндашлиримниң бу коммунистик партиягә,коммунистик диктаториға,коммунистик рижимға қарши елип бериватқан күрәшлирини қоллап-қувәтләймән!

-Мениң атам рәмитиму сән ейтиватқан бу коммунистик партияни яман көрәтти. Бирақ,сиртиға чиқиралматти. Ичидин көйүп,азаплинатти...

Сөһбитимиз мавзуси сиясәткә алмашти.

-Коммунистик партия дегәнниң һәрикити,сиясити аддий пухрани қизил сөзләр билән алдаш,езиш,хорлаш,азаплаш,хәлиқни қорқутуп,итаәтмән қуллардәк тутуштин башқа нәрсә әмәс екән?!-қизип сөзләшкә башлиди Ваң Жун.

--Мениң жүригимдики гәпләрни ейтиватисән,ағинә,-дедим мәнму бу  коммунистик партиядин нәпрәтлинидиғанлиғимни очуқ-ашкарә билдүрүп.-Мошу Жуңго коммунистик партияси дегән нәрсә бизниң хәлқимизгә түгүмәс балаю-апәтләрни елип кәлди вә келиватиду. Сән мени тоғра чүшән,Ваң Жун?-дедим .-Иккимиз икки улуқ милләтниң балиси,вәкили. Тарихтин өзәңму яхши билисән,қедимий тарихқа,мәдәнийәткә егә Хән миллити билән Уйғур миллити нәччә миң жиллар бурун тәжавузчи дүшмәнләрдин бир-бирсини қоғдап,һимайә қилип кәлгәнлиги яхши мәлум. Биз,уйғурлар Хән миллитигә өчмән,дүшмән әмәс,биз коммунистик партиягә,сән ейтиватқан коммунистик рижимға,коммунистик диктаториға өчмән,дүшмән!

Атам рәмити маңа шундақ дәйдиған;Мавзедуңниң коммунистик партияси уйғурларниң бу вәтинигә өзлири жар селиватқан бәхит-саадәт әмәс,балаю-апәтләрни елип кәлди. Коммунистик партия кәйни-кәйнидин елип барған һәр хил бастуруш һәрикәт,сиясәтлири билән йүз миңлиған не-не адәмлиримизни йоқ қилди. Мавзедуңниң «коммуна» дегән нәрсисидә ачарчилиқтин өлгән адәмләрниң сани йоқ. Униңдин кейинки «мәдәнийәт зор инқилави» дегән һәрикити вәйранчилиқ,қирғинчилиқтин башқа немә елип кәлди? Мавзедуңниң әшу коммунистик партиясиниң байриғини егиз көтүрүп келиватқан бүгүнки диктаторлар бизниң хәлқимизни йәнила шу бастуруш,йоқитиш,езиш,хорлаш,уларниң инсаний һәқ-һоқуқлирини дәпсәндә қилиш охшаш һәрикәтлирини давамлаштурмақта. Өзәң көргән,билгән февраль вақиәсидә қанчилик вәһшилик ишлар болди? Дөләтниң Асасий қанунида көрсүтилгән,өзлириниң тәләплирини,инсаний һоқуқлирини тәләп қилип тинчилиқ намайишиға чиққан Или яшлири қанлиқ бастурулди... «Әшу февраль вақиәсини уюштурғучиларниң қуйруғи сән!»дәп,мени немә азапларға салмиди?!...Мана бүгүн мән өз вәтинимдә әркин яшаш һоқуқидинму айриливатимән?!...

-Бу ейтқанлириңниң һәммиси бирдин-бир тоғра,-деди Ваң Жун.-Мавзедуңниң елип барған сиясәтлириниң ,һәрикәтлириниң дәрдини Шинжаң хәлқила әмәс,пүткүл Жуңго хәлқи раса тартти...Тяньәнмин мәйданидики қанлиқ вақиәниң алдида сән ейтиватқан Ғулжа февраль вақиәси һеч гәп әмәс. Тяньәнмин мәйданида тинчилиқ намайишиға чиққан студент-яшлар вәһшилик билән, явузлуқ билән,рәһимсизлик билән танкиларға дәсситип өлтүрүлди. Мениң акамниму танкиниң зәнжир тапинида дәссәп-чәйлитип өлтүргәнму мошу коммунистик партия! Шуниң үчүн мән бу коммунистик партияни жинимдәк өч,яман көрүмән!...

-Оқуп билгәнлиримдин,аңлиғанлиримдин маңа мәлумки,коммунистик партия дегән россиядә пәйда болған екән,-дедим мән.-Ленин дегән бирси болшевиклар партиясини қуруп,ақ падишани ағдуруп ташлап,Совет һакимийитини орнитипту. Ишчи-деханлар һакимийити дәп аталған у һакимийәт һә дегәндә,аддий пухрани қирип,өлтүрүшкә башлиған екән. Қазақстанниң Йәттису өлкиси дәп аталған йеридә болшевикларниң қизил армияси Ату вақиәсидә нәччә миңлиған гунасиз уйғур әрлирини етип өлтүрүп,хотун-қизлириға басқунчилиқ қипту,мал-мүлкини булап-талиған екән. Әшу болшевикларниң Қазақстанда сүньий рәвиштә пәйда қилған ачарчилиқта нәччә  миллиондин артуқ қазақ хәлқи қирилип өлүпту. Әшу қанхор,жаллат болшевиклар партияси кейин коммунистик партия дәп өзгәртилипту. Коммунистик партияниң рәһбири Сталин дегән Совет һакимийитини қурған,қоғдиған инқилапчилар,рәһбәрләр,оқумушлуқ адәмләр,зияли-кадрларниң һәммисини дегидәк «хәлиқ дүшмини»дәп қолға елип,сот-сорақсиз етип өлтүргән екән. Жирақ сибирийә жаңгаллиқлириға сүргүн қилған екән.Уларниң бала-жақилирини «хәлиқ дүшмининиң балилири»дәп,толиму езип,хорлиған екән.

Болшевиклар коммунистик партияниң бу сияситини,Сталинниң бу явузлуқ һәрикитини жаллат Шиң-Шисәй билән Мавзедуң бизниң вәтинимиздиму жүргүзгән!...Уйғурларниң он миңлиған,йүз миңлиған оқумушлуқ есил пәрзәнтлирини етип өлтүргән,түрмиләрдә қийнап-азаплиған,әмгәк билән өзгәртиш лагерлириға палиған. Нәччә йүз миңлиған уйғурлар вәтәнни тәрик етип, чәт әлләргә чиқип кетишкә мәжбур болған. Әшу қирғинчилиқлар һазирму давам қилмақта...Бундақ вәһши коммунистик партияни қандақ яхши дейиш мүмкин? Совет коммунистик партияси билән Жуңго коммунистик партиясиниң немә айримчилиғи,пәрқи бар? Биз уйғурлар ейтмақчи, «ақ ишит,қара ишит,һәр иккиси бир ишит»!

Әшу Совет коммунистик партияси йәтмиш жилдин артуқ яшиди. Һазир у коммунистик партияму йоқ,Совет Иттипақиму йоқ. Гумран болди!...Мән ойлаймән,Совет коммунистик партиясигә охшаш Жуңго коммунистик партиясиму бир пай оқ етилмай, бир күни бәрбат болиду?!-дедим.

-У чоқум бәрбат болиду,гумран болиду!-деди Ваң Жуң қәтьий түрдә.-Гепиң раст,һәқиқәт! Данишмән жигитсәндә?

-Көп махтавәттиң?

-Махтиғиним әмәс,раст сөзим!

Бу мавзу үстидики сөһбитимиз бир аз давам қилди.

-Демәк,бу коммунистик партия дегәнниң зийинини сениң хәлқиң,уйғурлар көп тартқан екәндә?-деди Ваң Жун.

-Һә,әшу Совет коммунистик партияси билән Жуңго коммунистик партияси бизниң қәриман атилиримиз 1933-жили Қәшқәрийәдә қурған «Шәрқий Түркстан Ислам жумһурийити» билән 1944-49-жиллири Ғулжида қурған «Шәрқий Түркстан жумһурийәтлирини» йоқ қилған,бәрбат қилған,ағинә?!

-Бу Жуңго коммунистик партияси йоқалмай,сениң хәлқиң сән арман қилған азатлиққа,әркинликкә чиқалмайду,уйғурлар мустәқил дөлитини қуралмайду! Қандақ,тоғра дедимму?-дәп көзлиримгә тик бақти у.

-Наһайити тоғра гәп қилдиң. Совет коммунистик партияси гумран болдидә,униң мустәмликисидики қазақ,қирғиз,өзбәк,тажик,түрикмән,әзәрбәйжан охшаш хәлиқлар өзлириниң мустәқил дөләтлиригә егә болди! Бизниң уйғурларға әшундақ бәхитлик күнләр қачанму келәр?

-У күнләр чоқум келиду.Роһиңни чүшәрмә? Бу дунияда,бу һаятта мәңгүлүк һеч нәрсә йоқ. Шуни яхши бил?!

-Илаһим ейтқиниң кәлсун!

-Бүгүн яхши сөһбәт болди. Мән илгири аңлимиған сөзләрни аңлап,хелә нәрсиләрдин мәлуматқа егә болдум. Буниң үчүн саңа рәхмәт,достум,-деди Ваң Жун вә асасий мәхсәттин сөз қилди.-Қәйсәр,әнди сән чәт әлгә чиқип кетишниң тәйярлиғини қиливәр. Бирақ,бу һазирчә иккимизниң арисидики сақлинидиған  мәхпий сир болуп қалсун.Үчинчи бир адәм билмәслиги керәк?

-Тоғра ейтисән,буни хәхқә дәйдиған гәп әмәс.

-Тудахун акиға чегаридин өткәндин кейин,һәммә гәпни өзәң ейтарсән? Мән бу ишни билмәйдиған болувалимән. «Сақлиқта хорлуқ йоқ»дәп бекар ейтмиған. Сақ болмисаң,һәр бир қәдәмни ойлап басмисаң,иш чатақ?!

-Наһайити тоғра гәп қиливатисән,сақ болмисақ болмайду? Сән мени аяватисән,мәнму сени айишим керәк,достум?-дедим Ваң Жунниң һошиярлиғиға қайил болуп.

-Тудахун ака яхши адәм,һалал адәм,таза адәм. Мән униңға ишинимән. У сени һәргизму сатмайду. Қолидин кәлгән яхшилиқни сәндин айимайду,дәп ойлаймән. Шуниң өзидиму иккимизниң арисида болған бу гәпләрни,мән сени йолға селиватқанлиғимни һазирчә униң билмәй турғини яхши?

-Мән сени чүшәндим,-дедим.

-Ундақ болса турайли?-дәп Ваң Жун орнидин турди.-Сәнму маңа охшаш йә ичмәйсән,йә чәкмәйсән. Ичкән болсақ,бүгүн раса бир ичәттуқтә,достум?

-Мениңчә ичмигинимизму,чәкмигинимизму яхши,-дәп мәнму орнимдин турдум.

-Қәйсәр,биллә тамақлинайли,жүр достум!-деди у.

Биз биллә сиртқа чиқтуқ...

 

Әтә йолға чиқимиз дегән күни Или дәрияси бойиға бардим. Дәрия бойидики таллиқни—бостанлиқни узақ айландим. Бу жайлар мән үчүн толиму гөзәл,әжайип макан еди. Сәвәви,бизниң өйимиз дәрия бойидин анчә жирақ болмиғанлиқтин,мениң шох балилиқ дәвирлирим мошу жайларда өткән. Яз күнлири,мәктәптин тәтилгә чиққанлиримизда,мәһәллидики бир топ ағинилирим билән дәрия бойидин кәлмәттуқ. Суға чөмүләттуқ. Вәлләй-вәлләй дәп вақирап жүгүрәттуқ. Калиниң дүмбисидики жуңлирини жулуп елип ясавалидиған поңзәкләр билән қач-қач ойнаттуқ. Андин мөкү-мөкүләң оюнлирини давамлаштуруп,күнниң қандақ кәч кирип кәткәнлигиниму билмәй қалаттуқ.

Таллиқ ичидики бостанлиқниң у йәр,бу йеридә топ-топ олтиришқан адәмләр бәзмә қуруп,саз-нәғмә билән тамашә қилишидиған. Әтрап дутар-тәмбүр,нахша авазлири,шох күлкиләр,кимләрду бирлириниң вақирап-жақирашлири билән бөләкчила жанлинип кетәтти.

Мән йейилип еқиватқан Или дәрияси сүйиниң бир-бирсини қоғлашқан ажиз долқунлириға қарап олтирип,дәрияниң баш тәрипидин келиватқан шавқунни аңлиғач,әжайип хуш пурақларға толған салқин мәйин шамалдин нәпәс елип,шерин хияллар деңизида үзүшни бәк яхши көрәттим. Дәрия яқисидики таллиқ ичидин каккукниң «как-кук,как-кук!»дәп тохтимай аңлинип туридиған йеқимлиқ авази билән булбулларниң бәс-бәс билән хәндан уруп сайрашлирини тиңшисаң тиңшиғуң келип туратти.

Кәчки пәйтләрдә таллиқ ичидики бостанлиқтин кала-мозайларниң,қой-қоза,өшкиләрниң мөрәшлири-мәрәшлири,ешәкләрниң чиңқилип һаңрашлири аңлинип туратти. Улар мән үчүн әжайип бир йеқимлиқ,тәсирлик аңлинатти.

Бүгүн мән дәрия бойлирини,таллиқ ичидики бостанлиқни қанчә айланмай,балилиқ дәвримдики әшу көрүнүшләрни һеч көрәлмидим. Әжайип йеқимлиқ нахша,музыкилар билән шох күлкә авазлирини аңлалмидим. Һәтта каккукларниң «как-кук,как-кук!»дәп жирақ-йеқиндин аңлинип туридиған авазлири билән булбулларниң чаңилдап-чақилдап тохтимай сайрап туридиған авазлириму аңланматти. Бу учар қанатлар нәгә кетишкән? Улар бу әжайип маканлиридин,бостанлиқлардин немишкә безип кәткән?... Әтидин кәч киргичә судин чиқмай чөмүлүшидиған,дәрия бойида һәр хил қизиқ оюнларни ойнайдиған ушшақ балиларму көрүнмәйду. Улар немә болған? Саз-нәғмә-навалар,хуш чақчақ күлкиләр билән бәзмә қуруп олтиришидиған адәмләрму он изидин йоқ. Һәтта таллиқ ичидики анилирини йоқитип қойған мозайлар билән қоза,оғлақларниң мөрәш,мәрәшлири,тәхәйләрниң һаңрашлириму аңланмайду. Улар нәгә кетишкән?...

Шунда мениң балилиқ чеғимдики көрүнүшләр билән һазирқи дәвир тамамән охшимас болуп қалған еди!

Һә,мениң балилиқ чеғимдики дәвирләр әжайип бир гөзәл,қут-бәрикәткә,шаду-хорамлиққа толған бебаһа чағлар екәндә?!...Қени әшу чағлар, дәвирләр? Нәгә кәтти,нәгә йоқалди? Немишкә йоқалди? Ким йоқатти? Немишкә йоқатти? Немә үчүн йоқатти?...

У чағларда биз,балиларла әмәс,жигит-қизларму,оттура яшлиқларму,яшанғанларму һазирқидәк ғәм-қайғу,тәшвиш-әндишә дегән нәрсиләрни билмәс еди. Адәмләр бир-бирсигә меһрибан,вападар,садақәтмән еди. Бир-бирсини қәдирләр,аяр,бир-бирсигә көйүнәр,бир парчә нанни тәң бөлүшүп йәп,хошаллиқлириға ортақ,дәрт-қайғусиға һәмнәпәс болар еди. Бүгүнчу? Бүгүн адәмләрдә меһир-муһәббәт,көйүнүш,бир-бирсини қәдирләш,бир-бирсини аяш дегәнгә охшаш алий жанап пәзиләтләр түгәп кетиватиду. Мән-мәнчилик,тәкәббурлуқ,меһирсизлик,қаттиқ қоллуқ,таш жүрәклик,сатқун-мунапиқлиқ,шәхсийәтчилик,абройпәрәслик охшаш илләтләр адәмләрниң бойиға сиңишкә башлаватиду. Биз,уйғурларда йоқ бу хил яримас илләтләр нәдин келиватиду? Уни кимләр елип келиватиду? Немишкә тараватиду? Тарашқа ким мәжбурлап,зорлаватиду?...

Әгәр биз мошу петимизчә маңиверидиған болсақ,у қандақ ақивәтләргә елип келиши мүмкин? У,бир Аллаһниң өзигила аян,әлвәттә!

Дәрия бойидики бир егиз дөңгә чиқивелип,әтрапимға қараймән. Илан изи мисали йейилип еқиватқан,бу тәвә хәлқи болған уйғурларниң нәччә миң жиллиқ тарихиға,мәдәнийити билән сәньитигә,шану-шавкәтлик дәвирлири билән шаду-хорамлиқ күнлиригә,хану-вәйранчилиқлар билән күлпәтлиригә,қан кечип қилған жәңу-күрәшлири билән еғир  қисмәтлиригә,тартиватқан мислисиз азаплири билән чәксиз қайғу-һәсрәтлиригә гува Или дәрияси!

Жирақ-жирақлардин көзгә чүшүп турған дәрия яқисидики тал-дәрәхләр,қомуч-қорайлар,чәксиз кәткән етизлиқлар,йешиллиқлар,бостанлиқлар,турхунлиридин ислар чиқип турған пака-пака там өйләр,хадүкләрдә,ешәк һарвуларда кетиватқан адәмләр,кичик балилирини көтүришип,йетилишип,кичикинә бопилирини қолтуғиға қисивалған һалда һәр тәрәпкә кетиватқан жуган-чоканлар билән етизларда кәтмән чепиватқан деханларға көзлирим чүшкәнлиридә,бирдә раһәтләнгәндәк,бирдә азапланғандәк болдум. Или дәрияси болса,қирғақларға урулуп,толиму муңлуқ,толиму лай,сөрүн еқивататти.

Бу көрүнүшләргә қарап раһәтләнгиним,уларниң әшу там өйләрдә яшаватсиму,машиниларға әмәс,ат һарвуларға,ешәк һарвуларға олтарсиму яки балилирини көтүришип,йетилишип пиядә маңсиму,әтидин кәч киргичә етиз-ериқта кәтмән чапсиму,қанчә машақәттә яшисиму өз зиминини,өз вәтинини сақлап келиватқанлиғи еди!

Азапланғанлиғим,бу жапакәш хәлиқниң бүгүнки күндики пажиәлик тәғдири!... Бу тәвәдә,шу күнләрдә көңли тоқ,ғәм-қайғу,әндишиси йоқ адәмләрни тепиш тәс. Һәмминиң қәлби яриланған. Не-не қиран-жигит балилиридин,чирайлиқ қизлиридин айрилған,уларниң йә өлгән,йә тириклигини биләлмәй аһ уруп жүргән бечарә ата-аниларниң көз яшлири мошу Или дәриясидәк ақмақта...Өз зиминида,өз вәтинидә яшап турупму һоқуқсиз қалған,инсанчә яшаш һоқуқидин айрилған бу хәлиқниң келәчәк тәғдириниң немә болушидин,қандақ болушидин,түрмиләрдики миңлиған,он миңлиған гунасиз яшларниң тәғдиридин әнсирәттим,азаплинаттим.

Шу хил һәм раһәтлик һәм азаплиқ ой-хияллар билән Или дәрияси бойлирини узақтин-узақ айландим. Кейин өйгә қайтмақчи болдум. Балилиқ дәвирлиримдә суға чөмүлидиған жайға бардим. Шу жайдин бир очум топини алдимдә,қол яғлиғимға түгүп,янчуғимға салдим. Андин бу гөзәл маканим билән хошлишип,қайттим.

Или дәрияси сүйи йәнила шу баяқидәк муңлуқ,лай еқивататти!...

 

Кәчтә тағамниң өйигә бардим. Мәхсәт,улар билән хошлашқач,уларни сәпәргә кетиватқинимдин хәвәрдар қилип қоюш еди.

Бирақ,мән тағамға,кичик анамға вә балилириға қип-қизилла ялған гәп қилдим.

-Силәр биләмсиләр,билмәмсиләр,у тәрипини билмәймән,-дедим уларға.-Атамниң Қәшқәрдә бир йеқин дости бар еди. У киши Ғулжиға кәлсә,бизниң өйгә кәлмәй,бир икки кечә меһман болмай кәтмәйдиған. Атамму Қәшқәргә барса,у ағинисиниң өйигә чүшмәй,уларниң өйидә бир нәччә күн меһман болмай кәлмәйдиған. Иккиси наһайити қәдирдан ,қиямәтлик дост еди. У киши мени бәк яхши көрәтти. У кишиниң Айнисә исимлик чирайлиқ бир қизи билән бир оғли болидиған. Атам вапатидин бир аз вақит илгири мени Қәшқәргә,әшу ағинисиниң өйигә елип барған еди.Улар бизни өйидә үч-төрт күн меһман қилип,көңлимизни көтәргәнди.

Атам билән у ағинисиниң арзу-армини,мәхсити бир-бирси билән қуда болуш екән. Биз,Айнисә иккимиз уни кейин билдуқ...Әдәп-әхлақлиқ,ай десә үзи,күн десә көзи бар Айнисәни мән бир көрүп,сөзләшкәндин кейинла у қизни чин қәлбимдин сөйүп қалған едим. Айнисәму мени яқтуруп қалған екән. Һәр иккимиз келәчәктә той қилишқа,аилә қурушқа қаттиқ вәдә қилишип,бир-бирсимизгә хәт йезишип турғандуқ.

Айнисәниң атиси Қәшқәр тәвәсидики атақлиқ содигәр,чоң байларниң бирси екән. Айнисәниң акисиму содигәр-тижарәтчи болуп, биз Қәшқәргә барған жили өйләнгән екән. Атиси у акисиғиму алайтән қора-жай салдуруп бәргән екән.

Икки күн илгири Айнисәдин хәт алдим.Акиси үч-төрт ай илгири машина һалакитигә учрап,қаза қипту. Ялғуз оғлиниң қазаси атисиға бәк еғир кәлгәнму,хелила ағирип,йетип қапту. Атиси мениң келишимни,мән билән көрүшүшини арзу қиливатқан охшайду. Шуниң үчүн әтә әтигәндә Қәшқәргә маңмақчимән. Айнисәниң атиси; «Көзимниң тиригидә ағинәмгә бәргән вәдәмни орунлап,иккиңларниң никасини қийип қояй»дәп арзу қиливатқан болуши  мүмкин,дәп ойлаватимән. Әгәр шундақла иш болса,мән жан дәп мақул дәр едим. Чүнки мән Айнисәни яхши көрүмән,униң билән аилә қурушни арман қилимән. Әгәр һәммә иш мән ойлиғандәк,арман қилғандәк болса,Қәшқәрдә қелип қелишимму мүмкин!...

Бу сөзләрни өйимиздә ижаридә олтириватқан Әхмәтжан ака билән Зәйтунәм һәдигиму шу бойичә ейттим.

 

Әтиси әтигәндә Ваң Жун ағинәм мени узутип,Қорғас чегарисиғичә кәлди.

-Хәйир хош,достум,-деди у мени қаттиқ қучағлап туруп қулуғимға.-Саңа ақ йол тиләймән! Өзәңгә сақ бол,миқта бол. Бир амалини тепип,чәт әлләргә,бу йәрдин жирақларға кәт. Һазирчә,шундила сән бехәтәр яшайсән!

-Рәхмәт саңа,достум,-дедим мәнму униң қулиғиға пичирлап.-Маңа қилған яхшилиқлириңни һеч қачанда унтумаймән. Биз йәнә учришимиз,яхши күнләрдә,улуқ күнләрдә учришимиз!

-Әлвәттә,биз чоқум учришимиз!...

 

Киндик қеним тамған гөзәл Ғулжа шәһиримдин әйнә шундақ айрилдим.

Вәтән дәп вәтәндин айрилдим!

 

 

 

                                                        !!- қисим

 

 

                        Мусапир дәрди

 

 

Тудахун ака билән Қазақстанниң Алмута шәһиригә кәлдуқ. Ширкитимизниң шәһәрдики ижаригә елип қойған икки ханилиқ өйигә орунлаштуқ. Ширкәтниң ишлири билән бир нәччә күн өтти.

Бир күни кәчтә мән Тудахун акиға,униң билән немә мәхсәттә бу тәвәгә чиққанлиғимни очуқ ейттим.

-Шундақ ишлар барму техи?-деди Тудахун ака һә дегәндә һәйран болуп.

-Әшу чүшлиримдин өзәм бәк әнсирәп,қорқуп жүрдим,ака,-дедим көңлүмдикини очуқ ейтип.-Сақчилар бир күни келипла пут-қоллиримға кишән-койза селип елип кетидиғандәкла қилип туратти. Кейин Ваң Жунға һәммини ейттим.У мениң сөзлирини аңлап,мениң тезликтә Оттура Азия тәрәпкә чиқип,бу яқлардин бир йолини тепип Америка яки Явропа әллириниң бирсигә кетишим керәклиги һәққидә мәслиһәт,йол-йоруқ бәрди,сиз билән биллә йолға салди!...

-Шундақ дегин,ука?

-Һә,шундақ.

-Ваң Жун наһайити яхши йол көрсүтипту,-дәп тамака туташтурди Тудахун ака.-У яхши бала. Сени бәк һөрмәтләйду-қәдирләйду,яхши көрүду. Мән униң саңа болған садақәтмәнлигигә,һәқиқий достлуғиға һәйран қалимән. Иккиңларниң достлуғиға һәвәсим келиду. У сени немигә шунчә яхши көрүду?

-Билмәймән,ака. У иккимиз түрмидә тонушуп,дост болуп қалдуқ,халас. Мән униңға бирәр яхшилиқ қилғинимму йоқ.Аллаһ мени униңға иссиқ көрсүтип қойған болуши мүмкин?... Ваң Жунниң арқисида силәрниң ширкәткә ишқиму орунлаштим,пуллуқму болдум,сизгә охшаш яхши акамни тепивалдим? Буниң үчүн Аллаһға миңларчә шүкри кәлтүримән!

-Һә,бу ишларниң һәммиси Аллаһниң орунлаштуруши,-дегән Тудахун ака маңа соал нәзәридә тикләндидә.-Әнди немә қилмақчисән?

-Билмәймән,ака,-дедим мән.-Маңа әнди сизниң йол-йоруғиңиз,мәслиһитиңиз,ярдимиңиз керәк,ака? Мән әнди тәғдиримни сизниң қолиңизға тапшурдум?!-авазим титрәп чиқип кәтти...Тудахун акиниң көзлиригә нижатлиқ тиләп тикләндим. У сигаретини қенип-қенип шоридидә,сөз башлиди.

-Растини ейтсам,биринчи қетимдила сени көргинимдә,сән көзимгә иссиқ көрүнгән едиң! Сениңдики миллий роһ,миллий ғорур билән вижданлиқ һәм жасарәтлигиң маңа йеқип қалған еди? Кейин аңлисам,яхши адәмниң балиси екәнсән,укам. Саңа охшаш жүригидә оти бар,вәтән дәп көйүдиған жигитләрни яқтуримән,яхши көрүмән...Сениң достуң әшу хитай жигити саңа шунчилик яхшилиқларни қиливатқинида,мән қолумдин келидиған ярдимимни сениңдин айисам,у дунияға барғанда, Аллаһниң алдида қандақ жавап беримән?...

-Рәхмәт,Тудахун ака,рәхмәт,-дедим һаяжандин.-қилған яхшилиғиңизни өмүр бойи унтумасмән?!

-Бу дунияда адәмләр қолидин келип турғанда бир-бирсидин ярдимини айимаслиғи керәк,дәп ойлаймән,-деди Тудахун ака.-Ваң Жунға қайилмән. У сениң тәғдириңдин әнсирәп,сениң қайтидин әшу дозақ-түрмиләргә кирип кетишиңдин,сениң набут болуп кетишиңдин қорқуп,һеч кимгә сәздүрмәй,сени ширкәтниң ишлирини бәжириши керәк дәп,мениң билән бу яққа чиқарғиниға апирин!... Бүгүнки бу бузулған заманда,бузулған жәмийәттә,бузулған дөләттә Ваң Жунға охшаш жигитләрни һәтта өз миллитиңдин, уйғурларниң ичидин тепиш тәс,укам? Көрдүңму,хитайларниң ичидиму әжайип инсанпәрвәр адәмләр көп!

-Мениң жүрүгимдики гәпни қилдиңиз,ака,-дедим.-Ваң Жун ағинәм сиз ейтиватқан бу бузулған жәмийәтни,бу диктатор түзүмни,алдамчи коммунистик партияни наһайити өч көрүду,яман көрүду! Немишкә десиңиз,униң акисини Тяньәнмин мәйданидики студент-яшларниң тинчилиқ намайиши вақтида танкиға чәйлитип өлтәргән екән!

-Шундақму?

-Һә,униң әшу акиси бизниң Өркәш билән йеқин дост болушқан екән...Ваң Жунниң мени өзигә йеқин дост тутуши,бизниң мәхсәт-мудаимизниң,тутқан йолимизниң,нишанимизниң бирлиги дәп ойлаймән? Ваң Жун өзи демократ жигит.У чәт әлләрдики хитай демократлирини қоллайдиғанлиғини,рус империясиниң мустәмликисидин қутулуп,өзлириниң мустәқил дөләтлирини қуруп яшаватқан түркий хәлиқлиригә охшаш биз,уйғурларниңму өз вәтинимизгә өзлиримиз егә,ғожа болуп яшишимизни халайдиғанлиғини талай қетим ейтқан.

-Ваң Жун ағинәң қалтис жигит екәндә?

-Һә,у көрүнүштә,еғизида «Жуңго коммунистик партияси яшисун!»дегини билән ичидә,жүригидә «Жуңго коммунистик партияси йоқалсун!»дәйдиған жигитләрдин!...

Сөһбитимиз шу мавзу үстидә хелә давам қилди.Бир чағда Тудахун ака;

-Мениң оюмму Ваң Жун ағинәңниң ойи билән бир йәрдин чиқиватиду.,-дәп сигаретини күлданға бесип өчәрдидә,шундақ деди.-Саңа әнди бу йәрдә узақ қелишқиму болмайду. Бир йолини тепип,жирақ чәт әлләрниң бирсигә чиқип кетишиң керәк.Шу чағдила бехәтәр яшайсән,өз арзу-мәхсәтлириңгә йетисән,укам?

-Мениң арзу-арман,мәхсәтлирим өзиңизгә яхши мәлум,ака,-дедим Тудахун акамниң сөзлиригә жавабән.-Әшу жирақ чәт әлләрниң бирсигә чиқивалсам,у йәрдики вәтән давасини қиливатқан вәтәндашлиримниң сепигә қошулувалсамла болатти?

-Аллаһ буйриса, у мәхсәтлириңгә чоқум йетисән,укам!

-Илаһим, ейтқиниңиз кәлсун!-дедим вә соридим.-Тудахун ака,чәт әлгә чиқип кетишниң қандақ йоллири бар,у тәрипи һазирчә маңа намәлум?

-Бу һаятта пәқәткинә өлүмгә чарә йоқ. Униңдин башқа һәммә нәрсигә чарә тепишқа,йол тепишқа болиду!...

Тудахун акамниң ишәшлик ейтқан бу сөзлири маңа қанат пүткәндәк,әшу қанатлирим арқилиқ пәрваз қилип,жирақ чәт әлләргә хейим-хәтәрсиз, һазирла  учуп кетидиғандәк, мениңдә үмүт пәйда болған еди.

Тудахун акамниң көзлиригә нижатлиқ билән тикләндим. Шерин сөзләр чиқиватқан еғизидин йәнә қандақ яхши сөзләр чиқар екин,дәп тәлмүрдим.

-Әтә иккимиз бир йәргә баримиз. Жирақ чәт әлләрниң бирсигә чиқип кетишниң қандақ йоллири бар,шуни билимиз. Униңдин кейинки ишлар Аллаһ буйриса,биз ойлиғандәк болиду,укам,-деди у.

-Рәхмәт,ака,буниңдин кейинки тәғдирим әнди сизниң қолиңизда?!-дедим униңдин чәксиз миннәтдар болуп.-Өзиңизгә яхши мәлум,мениң Ваң Жунға охшаш садақәтмән,вападар достум билән сизгә охшаш меһрибан,қәдирдан акам,ишәнчлик яр-йөлигим,ишәнгән теғимдин башқа һеч кимим йоқ,тикәндәк ялғузмән!

-Хатиржәм бол,укам. Мәнму сени бир қосақтин чиққан инимдәк көрүмән. Қолумдин кәлгән һәр қандақ ярдәмни сениңдин айимаймән,-дәп Тудахун акам орнидин турди.-Вақитму хелә йәргә берип қапту,дәм алайли?...

 

Әтиси чүшкә йеқин Тудахун акам мени Алмута шәһириниң жуқарқи қисмидики сап һавалиқ «поле чудес»дәп атилидиған байлар мәһәллисигә такси билән елип барди. Икки қәвәтлик,үч қәвәтлик,бир-бирсидин һашам