әһ مەھبۇس  

ғ қғ ә ққ Һәҗ - қ

بۇ رومانىمنى ئۈچ ئوغۇل، ئالتە قىزنى بېقىپ- ئۆستۈرۈپ قاتارغا قوشقان پېشقەدەم مائارىپچى، مەرھۇم ئاتام مۆھىدىن ئەپەندى سەيدۇللا ئوغلى، مەرھۇم ئانام رۇقىيەم يولداش قىزىنىڭ خاتىرىسىگە بېغىشلايمەن.

مۇەللىپتىن.

تالانتلىق يازغۇچى ئالمىژان باۋدىنوۋنىڭ مەھبۇس سەياسىي رومانىدا بۈگۈنكى ژىددىي ھايات ھەقىقەتلىرى قويۇق، كەسكىن ۋاقىەلەر قاينىمىدا ئەكس ئېتىلىدۇ.

مۇەللىپ قەيسەر ئوبرازى ئارقىلىق خەلقنىڭ ئېچىنىشلىق تەقدىرى، سەرسان- سەرگەندانلىقتىكى ئېغىر قىسمەت- كەچۈرمىشلىرى، يۈز بېرىۋاتقان پاژىەلىك ھايات- مامات، ئېغىر تۇرمۇشى، تۈگىمەس- پۈتمەس غەم- تەشۋىشلىرى بەدىىي ۋاسىتىلەر بىلەن تەسۋىرلەڭەن.

ئىرادىلىك قەيسەرنىڭ ھەرىكەت- پائالىيەتلىرى ئۇنىڭ ئازادلىققا، ئەركىنلىككە ئىنتىلىشى، ئارزۇ- مەخسەتلىرى روشەن ئىپادىلەڭەن.

ئالىمژان باۋدىنوۋ

مەھبۇس

/ رومان /

50

ئالمۇتا 2008

1 قىسىم

ئۈچىنچى باغلاقتا

ئۆيدىن ھويلىغا چىقىشىمغىلا، گۈرلا قىلىپ ئىشىك ئالدىغا ماشىنا كېلىپ توختىدى. ھەيەل قىلماي، ئەسكى دەرۋازىنىڭ ئانچە چوڭ بولمىغان قاپقىغى شانىرىدىن ئاژىراپ كەتكۈدەك دەرىژىدە شىددەت بىلەن غارسىلداپ ئېچىلدىدە، قوراللىق ئۈچ ساقچى ھويلىغا باستۇرۇپ كىرىپ كەلدى. ئۇلارنىڭ ئىككىسى خىتاي، بىرسى ئۇيغۇر ئىدى. ساقچىلار ئەتراپقا ئالاق- ژۇلۇق قاراشتى. ئاندىن مېنىڭ ئالدىمغا ھۆرپۈيۈپ كېلىشتىدە، غەزەپكە تولغان كۆزلىرىنى ماڭا تىكتى.

مەن نېمە ۋاقىە بولغانلىقىنى بىلەلمەي، تاڭ قېتىپ تۇرۇپ قالدىم.

- قەيسەر ئابلىمىت دېگەن سەنغۇ؟- قوپاللىق بىلەن ئۈن قاتتى ئۇيغۇر ساقچى.

- ھە، مەن. نېمە بولدى؟- دېدىم ئۆزۈمنى قولغا ئېلىپ، مەغرۇرلۇق بىلەن.

- مانا، سېنى قولغا ئېلىش بۇيرۇغى!- دېدى، ئۇ ئاستىغا قىزىل تامغا بېسىلغان بىر پارچە خىتايچە يېزىلغان قەغەزنى كۆزىمگە تىققىدەك قىلىپ دېۋەيلەپ ئالدىمغا كەلدى.

- مەن نېمە ژىنايەت قىپتىمەن؟- دېدىم ئاۋازىمنى بەلەنت چىقىرىپ.

- نېمە ژىنايەت قىپتىمەن، دەيسانا تېخى؟!- دەپ ۋارقىراپ سۆزلىدى ئۇ مۇغامبىرلىك بىلەن. ئاندىن يېنىدىكى ئۆزىدىن بىر ئىككى دەرىژە ئۈستۈن خىتاي ساقچىغا قاراپ قويدى-دە، - سەن فېۋرال ۋاقىەسىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان مىللىي بۆلگۈنچى، ئەشەددىي ئۇنسۇرلارنىڭ قۇيرۇغىسەن؟!. .

- ماڭا مۇنداق تۆھمەت چاپلىما، مېنى مۇنداق ھاقارەت قىلما؟!- غەزىۋىم بىردىن قايناپ كەتتى. ئەۋۇ ئىككىسى چۈشەنسۇن، بىلسۇن دەپ خىتايچە سۆزلەشكە ئۆتتۈم. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇيغۇر ساقچىمۇ خىتايچە سۆزلەشكە باشلىدى.

- بىزدە يېتەرلىك فاكت بار. مانا بۈگۈن سەن نەق مەيداندا قولغا چۈشتۈڭ؟! ئەمدى ھېچ ياققا قېچىپ قۇتۇلالمايسەن؟!

- نېمە قىلغان نەق مەيدان؟ مەن ئۇنسۇر ئەمەس.

- سەن ھازىر چەت ئەل رادىوسىنى ئاڭلىدىڭ!

- مەن رادىئو ئاڭلىسام، چەت ئەل رادىوسىنى ئەمەس، مەركىزىي رادىئو ستانسىياسىنىڭ خەۋەرلىرىنى ئاڭلىدىم. ئىشەنمىسەڭ رادىوپرېمنىكنى تەكشۈرۈپ كۆر؟

- ئالدىرىما، ئۇنىمۇ تەكشۈرىمىز، سېنىمۇ ژىپ- ژىڭنىسىغىچە تەكشۈرىمىز!

- سىلەر تەكشۈرىمەيدىغان ھېچ نەرسە قالمىدىغۇ؟- دېدىم غەزىۋىم قايناپ.

- تولا كۆكەملىك قىلما!...

بۇ ۋاراڭ- چۇرۇڭنى ئاڭلاپ، كالچىنىڭ سوڭىنى دەسسىگىنىچە ئىچكىرى ئۆيدىن پايپاسلاپ چىقىپ كەلگەن ئانام ھويلىدىكى قوراللىق ساقچىلارنى كۆرۈشى بىلەن ۋايژان، بۇ نېمە ئىش؟!دېگىنىچە ماڭا يېپىشتى.

- ئانا، قورىقماڭ، قورىقماڭ. بۇ بىر ئۇقۇشماسلىق ئىش بولۇۋاتقان ئوخشايدۇ؟- دەپ ئانامنى خاتىرژەم قىلىشقا تىرىشتىم.

- ۋاي، ژېنىم بالام، سەن يالغۇزۇمدىنمۇ ئايرىلىپ قالىدىغان ئوخشىمامدىم ئەمدى؟!- ئانام زارلىنىشقا باشلىدى.

ئانامنىڭ سەن يالغۇزۇمدىن ئايرىلىپ قالىدىغان ئوخشىمامدىم ئەمدى؟دەپ مېنى باغرىغا مەككەم بېسىۋېلىپ زارلىنىشى بىكار ئەمەس ئىدى. شۇ كۈنلەردە غۇلژا شەھىرىدە، ئىلى ۋىلايىتىدە ئەشەددىي ئۇنسۇر، مىللىي بۆلگۈنچى، دىنىي ئەسەبىيدېگەڭە ئوخشاش بەتنام يالا- تۆھمەتلەر بىلەن ئۇيغۇر ياشلىرىنى كېچە- كۈندۈزلەپ قولغا ئېلىش ئىشلىرى ئادەتتىكى نەرسىلەرگە ئايلىنىپ قالغان ئىدى. سېنىڭ بالاڭ فېۋرال ۋاقىەسىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان مىللىي بۆلگۈنچىلەرنىڭ بىرسى!... سېنىڭ بالاڭ فېۋرال ۋاقىەسىگە قاتناشقان، ژەمىيەتتە قالايمىقانچىلىق چىقارغان بۇزۇق ئۇنسۇر!دېگەڭە ئوخشاش ئەيىبلەر بىلەن ساقچىلار ئۆيلەرگە باستۇرۇپ كىرىپ، گۇمانلىقدەپ تېپىلغان ياشلارنىڭ قولىغا كويزا سېلىپ، تۈرمىلەرگە ئېلىپ كېتەتتى. بالىلىرىنىڭ، يېڭىدىن توي قىلىشقان ئەرلىرىنىڭ بۇ خىل ئىشلارغا ئارىلىشىپ قالغان ياكى ئارىلاشمىغانلىغىنى، گۇناھكار ياكى گۇناھسىز، بىرەر ژىنايەت ئۆتكۈزگەن ياكى ئۆتكۈزمىگەنلىگىنى، ئۇلارنىڭ قايسى تۈرمىدە يېتىۋاتقانلىغىنى، ئۆلۈك ياكى تىرىك ئېكەنلىگىنى بىلەلمەي زار قاقشاپ ژۈرگەن ئاتا- ئانىلارنىڭ، ياش ژۇگانلارنىڭ ئاھۇ- زارىنىڭ چېكى يوق ئىدى. ساقچى ماشىنىسى ئىشىكىنىڭ ئالدىغا كېلىپ توختىسا، چوڭ- كىچىك ھەممىسى تەشۋىشلىنەتتى ۋە ژۈرىگى سۇ بولاتتى.

- ھاي ساقچى، مېنىڭ بالام فېۋرال ۋاقەسىگە قاتناشقىنى يوق!ئۇ چاغدا بىز غۇلژىدا يوق ئېدۇق. ئانام ئۆلۈپ، بالام ئىككىمىز خوتەڭە كەتكەن ئېدۇق. مېنىڭ بالامدا ھېچ قانداق گۇناھ يوق؟!. . - ئانامنىڭ قاقشاپ زارلىنىشلىرىغا، يالۋۇرۇپ- يېلىنىشلىرىغا قۇلاق سېلىۋاتقان ساقچىلار يوق ئىدى.

ئۇيغۇر ساقچى خىتاي باشلىغىنىڭ ئىشارىتى بىلەن يەنە بىر ساقچىنىڭ ھەمكارلىقىدا ئىككى قولۇمنى ئارقىغا قايرىدىدە، كويزا سالدى.

- ھاي، ژېنىم بالام، سەن ئۇيغۇر ئېكەنسەنغۇ، مۇسۇلمان ئېكەنسەنغۇ، ئەۋۇلىرىڭغا ئېيتساڭچۇ، مېنىڭ بالام گۇناسىز، قويۇۋەتسۇن؟... سېنىڭمۇ ماڭا ئوخشاش ئاق باش ئاناڭ باردۇ؟ماڭا ئىچىڭ ئاغرىسۇن. مېنىڭ بۇ يالغۇزۇمدىن باشقا ھېچ كىمىم يوق!بالامنى تۈرمىگە ئېلىپ كەتسەڭلار ماڭا كىم قارايدۇ؟- ئانام بېچارە ئۇيغۇر ساقچىنىڭ قولىغا ئېسىلىۋېلىپ توختىماي يالۋۇرۇشقا باشلىدى. ساقچى بولسا تۇتمىسىلا مېنى، تۇتمىسىلا. نېرى تۇرسىلا؟دەپ، ئۆزىنى ئانامدىن قاچۇرۇشقا ھەرىكەت قىلاتتى.

كۆزۈم خىتاي ساقچىغا چۈشۈپ قالدى. قولىنى ئارقىسىغا قىلىۋالغان ئۇ مەغرۇر قىياپەتتە قىزىق بىر ئويۇننى كۆرۈۋاتقان تاماشىبىندەك مېيىغىدا كۈلۈپ تۇراتتى.

- ئانا، يالۋۇرماڭ ئۇنىڭغا، ئۇنىڭ قولىدىن ھېچ ئىش كەلمەيدۇ؟!- دېدىم ئانامغا ئىچىم ئاغرىپ.

ئۇيغۇر ساقچى ماڭا ئالىيىپ بىر قارىدىيۇ، بىراق ئېغىز ئاچقىنى يوق.

شۇ ئارىدا ئىشىك ئالدىغا قولۇم- قوشنىلار توپلىنىشقا باشلىدى. ئۇلارنىڭ بەزىلىرى بويۇنلىرىنى سوزۇشۇپ ھويلا ئىچىگە، بىزگە قارىشاتتى.

بىر چاغدا ساقچى باشلىقى قوپاللىق بىلەن زو!- /ماڭ!/دەپ ۋاقىردى.

ساقچىلار كەينىگە قايرىپ كويزا سېلىنغان ئىككى قولۇمنىڭ بىلىكىدىن قاتتىق تۇتتى-دە، زو، زو!دېيىشتى. ماڭا ئۇلارنىڭ بۇيرۇغىغا ئىتائەت قىلىشتىن باشقا ئامال قالمىغان ئىدى.

- قورىقماڭ، ئانا، ژىغىلماڭ. مەن قايتىپ كېلىمەن، مېنىڭدە ھېچ قانداق مەسىلە يوق!- دېدىم ئىشەشلىك تۈردە، مېنى تۈرمىگە ئالغىدەك ژىنايەت ئۆتكۈزمىگەنلىگىمدىن.

- ۋاي بالام، قانداق قىلارمەن، قانداق قىلارمەن؟!- ئانام ئىككى يامپىشىغا ئۇرۇپ زارلانغىنىچە، بىزنى ئەگىشىپ كوچىغا چىقتى.

- ئانا، بولدى ژىغىلماڭ؟ مېنىڭدە ھېچ قانداق مەسىلە يوق. بۇ بىر ئۇقۇشماسلىق ئىش. مەن قايتىپ كېلىمەن!- دەتتىم ئانامنى خاتىرژەم قىلىشقا تىرىشىپ.

مېنى دۈشكەللەپ، بىقىنلىرىمغا ئۇرۇپ- نوقۇپ ھويلىدىن ئېلىپ چىققان ئىككى ساقچىنىڭ بىرسى ماشىنىنىڭ ئىشىكىنى ئاچتى-دە، ئاندىن ھەر ئىككىلىسى بىردىنلا گەژگەمدىن تۇتۇپ، ئىچكىرىگە ئىتتەردى. ماشىنىدىن چۈشمەي ئولتارغان ساقچى ماتورنى ئوت ئالدۇردى. ماشىنا ئىشىكلىرى كەينى- كەينىدىن ژاق- ژۇق قىلىپ يېپىلدى.

ئانامغا قارىدىم. ئانام قوللىرىنى ئاسمانغا پۇلاڭلىتىپ، بىر نەرسىلەرنى دەپ، نالە قىلىۋاتاتتى. ئىككى بىلىكىدىن تۇتۇۋالغان قوشنا ئاياللار بولمىغىنىدا، شۇندا ئانام ئۆزىنى ماشىنىنىڭ ئاستىغا ئېتىشى تۇرغان گەپ ئىدى.

ساقچى ماشىنىسى ئورنىدىن قوزغىلىشىغا، ئانامنىڭ باياتىن ئاسمانغا كۆتۈرگەن قوللىرى تىترەپ لاسسىدە تۆۋەڭە چۈشتى... يېنىدىكى ئاياللار تۇتۇپ تۇرمىغان بولسا، ئانام شۇ يەرگىلا ژىقىلغان بولار ئىدى...

بۇ دۇنىيادا ئانىنىڭ ژۈرىگىدەك سەزگۈر نەرسە بولمىسا كېرەك؟ بېچارە ئانامنىڭ مەسۇم ژۈرىگى شۇ تاپتا ھەممىنى... سەزگەن ئېكەندە! يالغۇز مېنىڭلا ئانامنىڭ ئەمەس، شۇ كۈنلەردە ھەممىلا ئانىلارنىڭ ژۈرىگى تولىمۇ سەزگۈر بولۇپ كېتىشكەن ئىدى.

ساقچى ماشىنىسى كېلىپ، ساقچىلار قولىڭنى كەينىگە قايرىپ كويزا سېلىپ ئېلىپ كەتتىمۇ، بولدى، دېمەك سەن مەھبۇس! مەھبۇس بولغاندىمۇ سىياسىي مەھبۇسدېگەن قالپاق بېشىڭغا كىيىلىپ قېلىشىدىن ئاللانىڭ ئۆزى ساقلىسۇن؟! بۇ قالپاق بېشىڭغا كىيىلدىمۇ، دېمەك سەن بۇ دۇنىيادا بار ياكى يوق! بار دېگىنىم، ئۇزاق مۇددەتلىك ياكى مۇددەتسىز تۈرمە ژازاسىغا ھۆكۈم قىلىنىسەن! يوق دېگىنىم، بىر پاي ئوقتا ئۇ دۇنىيالىق باقىيلىق بولىسەن!...

سىياسىي مەھبۇسلارنىڭ ئىچىدىكى گۇناسىغا ئىخرار كەلمىگەن ئەشەددىي ژاھىل، تەتۈرلىرى ئاتالساڭ، بولدى، ئاناڭدىن تۇغۇلغىنىڭغا ۋاي دات دېگۈزىدىغان قىيناپ- ئازابلاشلاردىن، ئۇزاققا سوزۇلىدىغان تۈگىمەس سوال- سوراقلاردىن كېيىن، تۈرمە ئازابىدىن ئازاد بولغىنىڭ بىلەن، بۇ يورۇق دۇنىيادا بار- يوقنىڭ ئارىسىدىكى ئادەم بولۇپ قالىسەن!... بۇ دۇنىيادا بار بولغىنىڭ، يەيسەن، ئىچىسەن، ماڭىسەن، تۇرىسەن، ياتىسەن. لېكىن، ئويلاش، پىكىر قىلىش، ئىنكاس قايتۇرۇش، تەپەككۇر قىلىش، ھاياتقا نېمە ئۈچۈن كەلدىڭ، نېمە ئۈچۈن ياشايسەن، بۇلارنىڭ بەرسىمۇ كاللاڭدا يوق. تۇرغان تۇرۇشىڭلا ئادەم. ئەقىل- پاراسەتتىن ئايرىلغان، مەھرۇم بولغان مەخلۇق سەن، بەەينى تاش ھەيكەلسەن! سېنىڭدىن ھېچ كىمگە زىيانمۇ كەلمەيدۇ، پايدىمۇ كەلمەيدۇ. سېنى مىڭ بىر ماشاقەتلەر، ئارزۇ- ئارمانلار بىلەن بېقىپ چوڭ قىلغان ئاتا- ئاناڭغا سەن مىسقال پايدا ئەمەس، بەلكى سەرلەپ زىيان ئېلىپ كېلىسەن!... ساڭا قارىغاندا، ئېغىلدىكى كالا، ئېشەكتىن پايدا كۆپرەك كېلىدۇ. كالا سۈت بېرىدۇ. ئېشەك ھارۋۇ سۆرەيدۇ. ئۈستىگە مىنىۋالساڭ، دېگەن يېرىڭگە ئاپىرىدۇ. لېكىن سەن ھېچ نەرسە قىلالمايسەن، ھېچ نەرسىگە يارىمايسەن!... ئۆيگە كىرىسەن، تەييار ئاش- تاماقنى يەيسەن، ئىچىسەن. تالاغا چىقىسەن، ئاپتاپقا قاخلىنىپ، ئەسكى تامنى يۆلەپ كۈن بويى ئولتىرىسەن؟!. .

بۇ دۇنىيادا يوق بولغىنىڭ، سەن تېخى بەرگىدىن ئۈزۈلمىگەن، پىشىپ، گۈپۈلدەپ پۇراپ تۇرغان سېرىق قوغۇن. لېكىن، بۇ چىرايلىق قوغۇن ئىچىدىن سېسىپ، ئاداپ كەتكەن. ئۇنىڭغا قول تەگدىمۇ، تامام، شاقلا يېرىلىدىدە، ئاداپ بولۇپ كەتكەن سۇيۇقلۇق ئۈستى- بېشىڭغا چېچىرايدۇ. ئەتراپنى بىقسىغان سېسىق پۇراق ئېگىلەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇ قوغۇننى ئادەم ئەمەس، شاپىغىنى كالا، ئېشەكمۇ يېمەيدۇ. دېمەك، سېنىڭ سىرتىڭ پۈتۈن، بېژىرىم بولغىنى بىلەن ئىچى- قارىنىڭ ئاشۇ قوغۇندەك سېسىپ، چىرىپ تامام بولغان... بىر كۈنى تارسلا قىلىپ بەرگىڭ ئۈزۈلىدىدە، ئۇ دۇنياغا كېتىسەن، كۆز ژۇمۇسەن! ئاتا- ئاناڭ، قومى- قېرىنداشلىرىڭ زار قاقشاپ قالىدۇ. ئاللانىڭ تەقدىرى... بۇ دۇنىيادىكى كۆرىدىغان كۈنى، يەيدىغان رىزقى تۈگىگەن ئېكەن، قانداق قىلىمىز، ئۆلۈمگە نە چارە! ياتقان يېرى ژەننەتتە بولغاي! قالغانلار ئامان بولسۇن. سەۋر قىلىڭلار؟! ژىنازا نامىزىغا كەلگەنلەر شۇنداق دېيىشىپ تەساللا بېرىشىدۇ. ئاللھاتاالا ساڭا بۇنچىلىك قىسقا ئۆمۈر بەرمىگەنلىكىنى، ئاللاھ بەرگەن تولۇق رىسقا- نەسىبەڭ تۈرمە- زىندانلاردا قىسقارتىلىۋەتكەنلىگىنى ھېچ كىم بىلمەيدۇ. بىلگەنلىرى ئوچۇق ئېيتىشتىن بەك قورقىشىدۇ. ئاشۇنداق قارا كۈنلەرنىڭ ئۆز بېشىغا چۈشىشىدىن بەك ئەنسىرىشىدۇ.

شۇنىڭ بىلەن سېنىڭ بۇ دۇنىيادىن نېمە ئۈچۈن مۇنچىلىك تېزلىك بىلەن كەتكەنلىكىڭ پەقەت ئۆزۈڭگىلا مەلۇم. ھەتتا بەزى ئاتا- ئانىلار بەقۇۋەت، ساغلام، ھېچ قاچاندا كېسەل بولۇپ كۆرمىگەن، ئون گۈلىنىڭ بىرسى ئېچىلمىغان پالۋان قامەتلىك، ئىرادىلىك، ژاسارەتلىك ئوغۇللىرىنىڭ تۈرمىدىن چىقىپلا ئاز ئۆتمەي ، ئۇ دۇنىيالىق بولۇپ كېتىشلىرىنى ئاللاھ ئۆزى بەردى، ئۆزى ئالدىدېيىش بىلەن ئۆزلىرىگە ئۆزلىرى سەۋىرلىك، تەسەللە بېرىشىپ، ھەممە ئىشنى ئاللانىڭ يازمىشى، تەقدىر دەپ ژۈرۈشىدۇ، خالاس!

ئانام مانا مۇشۇ ئىشلارنى ياخشى بىلگەنلىكتىن ھەم مۇنداق ۋاقىەلەرنى كۆرۈپ، ئاڭلاپ ژۈرگەنلىكتىن بولسا كېرەك، مەن يالغۇزىنى مەڭگۈگە يوقىتىۋاتقانلىغىدىن ئۆزىنى قويار ژاي تاپالماي ئاھ ئۇرۇپ، چاچلىرىنى ژۇلۇپ، قاداق قوللىرىنى يامپاشلىرىغا ئۇرۇپ، زار- زار قاقشاپ قالغان ئىدى.

مېنى غۇلژا شەھەرلىك ساقچى بۆلۈمىگە ئېلىپ كەلدى. سىياسىي مەھبۇسلارنى سوراق قىلىدىغان يەر ئاستى ئۆيىگە ئەكىردى. ئۆينىڭ ئوتتۇرىسىغا قويۇلغان يالغۇز ئورۇندۇققا ئولتارغۇزدى. ئىككى پۇتۇمغا ئېغىر كىشەن سالدى. ئىككى قولۇم تېخىچىلا ئارقىغا باغلاقلىق ئىدى. سوراقخانىدا مېنى كۈزۈتىپ تۇرغان ئىككى خىتاي ساقچى ئۇ يان- بۇ يان ماڭغاچ، خۇددى مەن ئۇلارنىڭ ئانىسى بىلەن ئاتىسىنى ئۆلتۈرگەندەك، ماڭا نەپرەت، ئۆچمەنلىك بىلەن قاراپ قوياتتى. ئۇلارنىڭ بىرسى قولىدىكى رېزىنكە كالتەكنى پېقىرىتىپ ئوينىغاچ، تۇرۇپ- تۇرۇپلا ئالىقىنىغا يېنىك ئۇرۇپ قوياتتى. مەن ئۇنىڭ بۇ ھەرىكەتلىرىدىن كۆردۈڭمۇ، مانا بۇ كالتەك مەن دېگەن ئوغۇل بالاڭنى قۇچقاچتەك ۋىچىرلىتىۋېتىدۇ!دېگەندەك سۆزلەرنى ئۇققاندەك بولدۇم.

بىر چاغدا ئىشىك ئېچىلىپ، ئۈچ ساقچى كىرىپ كېلىشتى. ژۇقۇرىدىكى ئورۇندۇقلارغا بېرىپ ئولتىرىشتى. قوللىرىدىكى پاپكا، قەغەزلىرىنى ئۈستەل ئۈستىگە قويدى. سوراق قىلىدىغانلىرى مۇشۇلار ئېكەندە؟دەپ ئويلىدىم. ئۇ ئۈچىنىڭ ئىككىسى خىتاي، بىرسى ئۇيغۇر ئىدى. ھەر ئۈچىلىسىنىڭ چىرايلىرىدىن قار- مۇز يېغىپ تۇراتتى. ئۇلارنىڭ بۇ ئەلپازىدىن ئادەم بالىسىغا نىسبەتەن رەھىم- شەپقەت ئالامەتلىرىنى بايقاش مۇمكىن ئەمەس ئىدى. توۋا، بۇلارنىڭ ھەممىسىلا ماڭا نېمىگە بۇنچە ژىرىتقۇچ ھايۋانلاردەك ھۆرپىيىدۇ، خىرىس قىلىشىدۇ؟ مەن نېمە گۇناھ ئۆتكۈزگەندىمەن؟ قانداق ژىنايەت سادىر قىلغاندىمەن، ھە؟ ياق، ھېچ قانداق مەسىلە چىقارغىنىم يوق. مېنى ئۇقۇشماسلىق بىلەن بۇ يەرگە ئېلىپ كەلگەن بولۇشى مۇمكىن؟دېگەن بالىلارچە ئوي- خىياللارغا بېرىلدىم.

سوراق باشلاندى.

سوراقچىلارنىڭ سوئاللىرىغا ژاۋابەن مەن ئۆزۈمنىڭ غۇلژا شەھىرىدە تۇغۇلغانلىقىمنى، ئاتام بۇنىڭدىن ئىككى- ئۈچ ژىل ئىلگىرى يۈرەك كېسىلى بىلەن ۋاپات بولغانلىقىنى، ھازىر ئاتمىشتىن ئاشقان ئانام بىلەن تۇرىدىغانلىغىمنى، ئوتتۇرا مەلۇماتلىق ئېكەنلىگىمنى، بازاردا ئۇششاق- چۈشەك نەرسىلەرنى ئېلىپ- سېتىپ، كۈنىمىزنى ئاران- ئاران كۆرۈۋاتقانلىغىمىزنى ئېيتتىم. مېنىڭ ئېيتقانلىرىمنى ئۈستەلنىڭ بىر چېتىدە ئولتارغان خىتاي ساقچى يېزىپ ئولتىراتتى.

- بۇ يەرگە نېمە ئۈچۈن كەلگەنلىكىڭنى بىلەمسەن؟- قوپاللىق بىلەن سورىدى ئوتتۇرىدا ئولتارغان تېلەتى سۆرۈن خىتاي ساقچى.

- ياق، بىلمەيمەن. مېنىڭدە ھېچ قانداق مەسىلە يوق تۇرسا، مېنى نېمە ئۈچۈن بۇ يەرگە ئېلىپ كەلگىنىڭلارنىمۇ بىلمەيمەن!- دېدىم.

- مەسىلە يوق دەمسەن؟ ياق، سېنىڭدە مەسىلە كۆپ! ئەڭ ياخشىسى، ئىدېياڭنى ئۆزگەرتتە، مەسىلەڭنى تاپشۇر؟ شۇ چاغدا ساڭا كەچۈرۈم بولىدۇ!

- مېنىڭدە ھېچ قانداق مەسىلە بولمىسا، نېمىنى تاپشۇرىمەن؟- دېدىم.

- مەسىلە يوق دەپ بىزنى ئالدالمايسەن. سەن ۋەتەننىڭ بىرلىكىنى پارچىلاشقا، مىللەتلەر ئىتتىپاقىنى بۇزۇشقا قارىتىلغان قۇتراتقۇلۇق ھەرىكەتلەر بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان مىللىي بۆلگۈنچى، ئەشەددىي ئۇنسۇرلارنىڭ قۇيرۇغىسەن؟!- خىتاي ساقچى ئالدىدىكى قەغەزلەرنى ۋاراقلىغاچ، قاپىغىنى تۈرگەن ھالدا سۆزىنى داۋاملاشتۇردى. - سېنىڭ مىللىي بۆلگۈنچى، ئەشەددىي ئۇنسۇرلارنىڭ قۇيرۇقى ئېكەنلىگىڭنى تەستىقلەيدىغان بىزدە فاكتلار يېتەرلىك. مانا، پولاتتەك بۇ فاكتلاردىن ھېچ ياققا قېچىپ قۇتۇلالمايسەن، ئۇختىڭمۇ؟!- دەپ ئۇ بىر نەچچە ۋاراق قەغەزنى قولىغا ئېلىپ ژۇقۇرى كۆتۈردى.

- ئۇنداق سىياسىي ئىشلارغا ئارىلىشىدىغان مېنىڭدە ئالىي بىلىممۇ يوق، سەۋىيىمۇ يوق. سىلەر ئېيتىۋاتقان ئۇنداق بۆلگۈنچى ئۇنسۇرلارنىڭ بىرسىنىمۇ تونۇمايمەن، بىلمەيمەن. بۇلارنىڭ ھەممىسى تۆھمەت!- دېدىم قەتئىيلىك بىلەن.

- ياق، سەن ئالىي مەكتەپ تۈتەرمىگىنىڭ بىلەن سېنىڭدە ئالىي مەكتەپ پۈتۈرگەنلەردىن كەم ئەمەس ئىقتىدار، بىلىم، ئاڭ- سەۋىيە بار. بىز بۇنى ياخشى بىلىمىز. سەۋەۋى، سەن ئاتاقلىق ئابلىمىت ئەپەندىمنىڭ ئوغۇلى بولغانلىقىڭدىن، ئاتىنىڭ ياخشى تەربىيىسىنى ئالغان ژىگەرلىك ژىگىتسەن، - سىلىقلىق بىلەن سۆزلەشكە باشلىدى خىتاي ساقچى. - ساڭا ئوخشاش ژىگىتلەر ژەمىيەتكە كېرەك. ژەمىيەتنىڭ ئامانلىقى، ۋەتەننىڭ بىرلىكى، مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ساڭا ئوخشاش ژىگىتلەر بىلەن مۇستەھكەم!

- ھەي ئۇكام، ئاڭلىدىڭغۇ بۇ يولداشنىڭ ئېيتىۋاتقان سەمىمىي سۆزلىرىنى، - دەپ سۆزگە ئارىلاشتى ئۇيغۇر ساقچى ئۇيغۇرچە گەپ قىلىپ. - سېنىڭ بىلەن مەن بىر ئۇيغۇر، بىر قان. سېنىڭ ياش ھاياتىڭنىڭ نابۇت بولۇپ كېتىشىنى مەنمۇ خالىمايمەن. مېنىڭ سۆزۈمگە كىرسەڭ، ئەڭ ياخشىسى، ھەممىنى ئۆزۈڭنىڭ ئوچۇق ئېيتىپ بەرگىنىڭ ياخشى؟شۇ چاغدا ساڭا كەچۈرۈم بولىدۇ. ئەكسى ھالدا تەتۈرلۈك، ژاھىللىق قىلساڭ ئۆزۈڭگە ياخشى بولمايدۇ!

- مەن زادى نېمىنى ئېيتىشىم كېرەك؟ مەن سىلەرنى چۈشەنمەيۋاتىمەن؟ سىلەر مېنى باشقا بىرسى بىلەن چاتاشتۈرىۋاتقان بولساڭلار كېرەك؟- ئۇيغۇر ساقچىنىڭ ئۇيغۇرچە ئېيتقان سۆزلىرىگە مونۇ تۆرت خىتاي چۈشەنسۇن دەپ، خىتايچە ژاۋاپ بەردىم.

- سەن بىزنىڭ ئادىل قانۇنىمىزنى چۈشەنمەيدىغان، چۈشىنىشنى خالىمايدىغان تەتۈر، تەرسا ئېكەنسەن، - دەپ سۆزلىدى خىتاي ساقچى بىردىن جىددىي قىياپەتكە كىرىپ. ئۇنىڭ باياقى سىلىق- سىپايىلىغىدىن ئەسەرمۇ قالمىغان ئىدى. ئۇ قاپىغىنى تۈرگەن ھالدا دوق- پوپۇزىغا ئۆتتى. بىرىنچىدىن، سەن، - دېدى ئالدىدىكى قەغەزلەرنى ۋاراقلىغاچ، - غۇلجىدا مەشرەپ ئۇيۇشتۇرغۇچىلارنىڭ بىرسى بولۇشىڭ بىلەن دۆلەت قانۇنىغا قارشى ھەرىكەتلەرگە باردىڭ. ياشلارنىڭ ئىچىدە تەتۈر تەشۋىقات تارقىتىپ، جەمئىيەتنىڭ مۇقىملىقىغا زىيانكەشلىك پائالىيەتلەرنى ژۈرگۈزدۈڭ؟! ئىككىنچىدىن، غۇلژا فېۋرال ۋاقىەسىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان بىر توپ مىللىي بۆلگۈنچىلەرنىڭ قۇيرىغى بولۇشىڭ بىلەن ۋەتەننىڭ بىرلىكىنى پارچىلاشقا، مىللەتلەر ئىتتىپاقىنى بۇزۇشقا ئوخشاش ئىشلار بىلەن شۇغۇللاندىڭ؟! ئۈچىنچىدىن، سەن دائىم چەت ئەل رادىولىرىنى داۋاملىق تىڭشاپ، چەت ئەل جاھاڭىرلىرىنىڭ ژۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىياسىگە قارشى تەشۋىقاتلىرىنى ئامما ئارىسىدا تەشۋىق قىلىپ، خەلقنى پارتىياگە، ھۆكۈمەتكە قارشى ھەرىكەتلەردە قۇتراتقۇلۇق ئىشلارنى قىلىۋاتىسەن؟! بىز، سېنى خېلىدىن بېرى كۆزىتىپ ژۈرگەن ئېدۇق. مانا بۈگۈن نەق مەيداندا قولغا چۈشتۈڭ. بۈگۈن ئەتىگەن ئامېرىكا رادىوسىنى تىڭشىغانلىقىڭنى ماشىنا ئىچىگە ئورنىتىلغان مەخسۇس ئاپپاراتۇرىلار، يەنى رادار بىلەن بىلىپ ئولتاردۇق...

ئابلا، بۇ كاساپەتلەر ئامېرىكا رادىوسىنىڭ خەۋەرلىرىنى ئاڭلاپ كېلىۋاتقانلىغىمنى بىلىپ ژۈرگەن ئېكەندە؟ دېگەن سۆز چاقماق تېزلىكىدە كاللامدىن ئۆتتى. سىر بەرمەسكە، چاندۇرۇپ قويماسلىققا تىرىشىپ، بېپەرۋا ئولتىرىۋەردىم.

- خوش، پولاتتەك بۇ فاكتلار ئالدىدا نېمە دەيسەن؟ ئالدىمغا دېۋەيلەپ كەلگەن ئۇيغۇر ساقچى شۇنداق دېدى.

- بۇلارنىڭ ھەممىسى يالغان، تۆھمەت!...

كاچىتىمغا تەككەن قاتتىق شاپىلاقتىن كۆزلىرىمدىن ئوت چىقىپ كەتكەندەك بولدى.

ئارقامدا تۇرغان خىتاي ساقچى رېزىنكە كالتەك بىلەن غولۇمغا، ئىككى تاغىغىمنىڭ ئوتتۇرىسىغا كەينى- كەينىدىن ئىككى- ئۈچنى ئۇرۇۋەتتى. بېشىم يىڭنە سانژىغاندەك زىڭىلداپ، رېزىنكە كالتەك تەككەن ژاي چىدىغۇسىز دەرىژىدە ئاغرىپ كەتتى. چىشىمنى چىشىمغا باستىم.

- ھە، گۇناھىڭغا ئىخرار بولامسەن، يوق؟!- ژېنىنىڭ بارىچە ۋارقىرىدى ئۇيغۇر ساقچى ئەمدى خىتايچە سۆزلەپ.

- مېنىڭدە ھېچ قانداق گۇناھ يوق! مەشرەپتىن، فېۋرال ۋاقىەسىدىن ھېچ قانداق ئالاقەم يوق. ئۇ ئىشلارغا ئارىلاشقان ئەمەسمەن. چەت ئەل رادىوسىنى ئاڭلىغىنىم يوق. ھەر كۈنى شىنژاڭ رادىوسىنى، مەركىزىي رادىوستانسىياسىنى ئاڭلايمەن. بۈگۈن ئەتىگەن رادىئو ئاڭلىغىنىم راست. بىراق، چەت ئەل رادىوسىنى ئەمەس، شىنژاڭ رادىوسى خەۋەرلىرىنى ئاڭلىدىم. ئىشەنمىسەڭلار ئۆيدىكى رادىونى بېرىپ تەكشۈرىڭلار؟ مېنىڭ چەت ئەل رادىوسى بىلەن نېمە ئىشىم بار ئىدى؟!- دېدىم. ئەسلىدە مەن چەت ئەل رادىولىرىنى يوشۇرۇن ھالدا ئاڭلاپ كېلىۋاتاتتىم. خەۋەرنى ئاڭلاپ بولۇشىم بىلەنلا رادىئو كاناللىرىنى دەررۇ ئۆزگەرتىپ، شىنژاڭ رادىوسى ياكى مەركىزى رادىئو ستانسىياسى كاناللىرىغا توغرىلاپ قوياتتىم. بۇ ھەقتە ئىشەشلىك سۆزلىگىنىمنىڭ سەۋەۋى شۇ ئىدى.

سوراق شۇ خىلدا ئۇزاق داۋام قىلدى. رېزىنكە كالتەك بىر نەچچە قېتىم غولۇمدا، دۈمبەمدە، بىقىنىمدا ئوينىدى. چىدىدىم، چىدىماي ئامال يوق. ۋاي ژان، دەپ ۋاقىرغىنىم، يېلىنىپ- يالۋۇرغىنىم يوق. بىرلا سۆزدە تۇرۇۋالدىم. بىلمەيمەن! ئۇ ئىشلارغا ئارىلاشقىنىم يوق. مېنىڭدە ھېچ قانداق مەسىلە يوق. مەن تازا ئادەممەن!.

شۇنىڭدىن كېيىن ئۇلار بەرىبىر ئىخرار بولىسەن، ئىخرار بولماي ئامالىڭ يوق!... بۇ ژاھىل ئۇنسۇرنى بىرىنچى باغلاققا ئېسىپ قويۇڭلار، شۇنىڭدىن كېيىن كۆرىمىز قانداق سايرىغىنىنى؟!دەپ قەغەز- پاپكىلىرىنى ژىغىشتۇرۇپ چىقىپ كېتىشتى.

باياقى ئىككى ساقچىنىڭ بىرسى تۇر ئورنۇڭدىن، بۇ ياققا ماڭ؟!دەپ رېزىنكە كالتەك بىلەن ئىككى تاغىغىمنىڭ ئوتتۇرىسىغا يەنە بىرنى ئۇردى.

ئورنۇمدىن تۇردۇم. پۇتۇمدا ئېغىر كىشەن. ئۇلار كۆرسەتكەن ژايغا باردىم. قولۇمدىكى كويزىنى بوشاتتىدە، قايتىدىن ئارغامچا بىلەن باغلىدى. كەينىگە قايرىلغان ئىككى قولۇمنى بېلىمدىن بىر غېرىچ ژۇقۇرىغا- دۈمبەمگە يەتكۈزۈپ باغلىدى. ئاندىن تورۇستا ساڭگىلاپ تۇرغان سىم ئارغامچىنىڭ ئىلغۇرىغا ئاستى.

تىك تۇرالمايمەن. تىك تۇرۇش مۇمكىن ئەمەس. دوك ئادەمدەك دۈمچۈيۈپ قالدىم. بىرىنچى باغلاق دېگىنى مۇشۇ بولسا كېرەك؟- دەپ ئويلىدىم ئىككى قولۇمنى ئارقامغا قايرىپ، دۈمبەمگىچە يەتكۈزۈپ باغلىغان ژايدىن ئېسىپ قويغانلىقىنى كۆرگىنىمدىن كېيىن... ئىككى قولۇم، غولۇم، تاغىغىمغا شۇنچىلىك قاتتىق ئاغرىق كىردېكىن، زادى چىدىيالماي ئۈنلۈك ۋاقىراۋەتتىم.

- ھەي، سەن چىدىماس ئېكەنسەن! ئوغۇل بالا دېگەن مۇنداق ۋارقىرىمايدۇ!- دېدى ساقچىلارنىڭ بىرسى مېنى مازاق قىلغاندەك ھېژاراپ.

- قولۇم بەك ئاغرىپ كېتىۋاتىدۇ؟...

- ھا- ھا- ھا!- دەپ كۈلدى ساقچىلار. چاشقانغا قىيىن، مۈشۈككە ئويۇننىڭ ئۆزى ئىدى بۇ.

- گۇناھىڭنى بوينۇڭغا ئالدە، ھەممىنى ئېيتىپ قۇتۇلمامسەن؟- دېدى ساقچىلاردىن بىرسى ھىيلە- نەيرىڭىنى ئىشلىتىپ.

- مېنىڭدە ھېچ گۇناھ بولمىسا، نېمىنى بوينۇمغا ئالاتتىم؟- دېدىم ئۇنىڭ سۆزىگە ژاۋابەن.

- ھەي، سەن ژاھىل، يامان ئادەم!

- توختا، مەن بۇ ژاھىلنىڭ ئىخرار بولمىغىنىنى كۆرەي!- دېدى ئىككىنچى ساقچى ۋە ئۈستەل ئۈستىدە تۇرغان قېلىن تاشلىق كىتابنى ئېلىپ كەلدى. دۈمبەمگە چاپلاپ دېگۈدەك باغلاقلىق قوللىرىمنى قايرىپ تۇرۇپ ئىككى قولۇمنىڭ ئاستىغا، دۈمبەم بىلەن قوللىرىم ئارىسىغا كىتابنى تىقتى. ئاغرىققا چىدىماي چىرقىراپ كەتتىم... شۇ ياشقا كېلىپ، ئاغرىق دېگەن نەرسىنىڭ بۇ دەرىژىدىكى ئازابىنى كۆرۈپ باقمىغان ئېكەنمەن. ئىككى قولۇمنىڭ دەھشەتلىك ئاغرىشىغا چىدىماي ۋارقىراۋاتىمەن، چېقىراۋاتىمەن. مېنى تىڭشاۋاتقان، ماڭا ئىچى ئاغىرىۋاتقان ئەۋۇ ئىككىسى يوق. ئۇلار دۇنىيادىن بېغەم، پاراڭنى دۆڭ سوقۇپ، قاقاخلاپ كۈلۈپ ئولتىرىشاتتى. بۇ ئۇلار ئۈچۈن ئادەتتىكى، كۈندىلىك ئىش، ۋەزىپە ئىدى. ئۇلار بۇنىڭدىن راھەتلىنەتتى، ئارام، ھۆزۈر ئالاتتى.

ئارىدىن قانچە ۋاقىت ئۆتكەنلىكىنى بىلمەيمەن. مەن شۇ ئېسىقلىق پېتىچە تۇرىمەن... مانا ئەمدى ئاغىرىقمۇ بىر ئاز پەسەيگەندەك بولدى. قوللىرىم مۇز بولۇپ، ئۇيۇپ قالغاندەك، ھېچ نەرسىنى سەزمەس ئىدى.

بىر سااتتىن ئارتۇق ئېسىقلىق تۇردۇم. بىرىنچى باغلاقنىڭ ۋاقتى تولغان بولسا كېرەك، قوللىرىمنى يەشتى. ھەر ئىككى قولۇم بەەينى بىلىكىدىن ئۈزۈلگەندەك، شالاققىدە قىلىپ تۆۋەڭە چۈشۈپ كەتتى... قوللىرىمنى مىدىرتالمايمەن، كۆتۈرەلمەيمەن.

شۇنىڭدىن كېيىن مېنى كىچىككىنە بىر ئۆيگە ئەكىرىپ سولاپ قويدى. ئۆي ئىچىدە ياغاچ كروۋاتتىن باشقا ھېچ نەرسە يوق ئىدى. پۇتۇمدىكى ئېغىر كىشەننى شاراقلىتىپ مېڭىپ، ئۆزۈمنى قۇرۇق كروۋات ئۈستىگە تاشلىدىم...

شۇنىڭ بىلەن ھاياتىمدىكى دوزاخ كۈنلەر غۇلژا شەھەرلىك ساقچى ئىدارىسىنىڭ يەر ئاستى سوراق ئۆيىدە ئەينە شۇنداق باشلاندى.

ئەتىسى سوراق يەنە داۋام قىلدى.

تۈنۈگۈنكى ئۈچ ساقچى ژۇقۇردىكى ئۈستەلدە قاتار ئولتىرىشتى. سول تەرەپتىكىسى بىر نەرسىلەرنى يېزىپ ئولتىرىدۇ. ئوڭ تەرەپتە ئۇيغۇر ساقچى. ئوتتۇرىدا ئۇلارنىڭ باشلىقى خىتاي ساقچى. يېنىمدا ئۆرە تۇرۇشقان ئىككى ساقچىنىڭ بىرسىنىڭ قولىدا رېزىنكە كالتەك. مېنىڭ پۇتۇمدا كىشەن. ئىككى قولۇمنى ئارقىسىغا قايرىپ، پۇت- قوللىرىم بىلەن ئورۇندۇققا باغلاپ قويۇشقان.

بىرىنچى بولۇپ باشلىق ساقچى قاپىغىنى تۈرگەن ھالدا سۆز باشلىدى.

- بۈگۈن ياخشى ئويلانغانسەن؟

- نېمىنى ئويلىشىم مۇمكىن؟- دېدىم بېشىمنى تىك كۆتۈرۈپ.

- سەن ئويلىنىدىغان كۆپ نەرسىلەر بار. ئەڭ ياخشىسى، گۇناھىڭغا ئىخرار بول، توۋا قىل؟! توۋا قىلساڭ، توۋا قىلغانلارغا بىزنىڭ سىياسىتىمىزدا، قانۇنىمىزدا يېنىكچىلىك، كەڭچىلىكلەر يارىتىلغان. ئەگەر سەن موشۇنداقلا بىر خىل ژاۋاپ، بىر خىل زۇۋاندا بولساڭ گۇناھىڭ تېخىمۇ ئېغىرلىشىدۇ. شۇنى بىل؟!... سەن بىزدىن ئەمدى ھېچ ياققا قېچىپ قۇتۇلالمايسەن! بەرىبىر ئىخرار بولىسەن. ئەڭ ياخشىسى، ئۆتكۈزگەن خاتالىقلىرىڭنى بوينىڭغا ئالدە، گۇناھىڭنى يېنىكلەت؟

- مېنىڭدە ھېچ قانداق گۇناھ يوق تۇرسا، نېمىنى بوينۇمغا ئېلىشىم كېرەك؟- دېدىم.

- ئاناڭنى... ياۋايى!- ئۇ شۇنداق دەپ ۋارقىرىغاچ، ئىككى يېنىمدا تۇرغان ساقچىلارغا ئىشارە قىلدى.

تارس- تۇرسقىلىپ، رېزىنكە كالتەك بىلەن بىر نەچچىنى ئۇرۇۋەتتى. ئورۇندۇق- پورۇندۇق بىلەن ئوڭدامغا چۈشتۈم.

- ئاناڭنى... !- ژەھلى چىقىپ، غەزەپ بىلەن ۋارقىرىغان ساقچىنىڭ بىرسى بىقىنىمغا بىر نەچچىنى تېپىۋەتتى. كۆز ئالدىم قاراڭغۇلىشىپ، ئىچىمدىن بىر نەرسىلەر ئۈزۈلۈپ كەتكەندەك بولدى. رېزىنكە كالتەك تەككەن ژايلار يىڭنە سانژىغاندەك زىڭىلداپ، چىدىغۇسىز ھالدا ئاغرىپ كەتتى. چىشىمنى چىشىمغا بېسىپ، ئەيتەۋۈر چىدىدىم. چىدىماي ئامال يوق ئىدى.

- تۇرغۇزىڭلار؟!- دەپ ۋارقىرىدى مېنى سوراق قىلىۋاتقان ساقچى باشلىقى.

ئۇنىڭ بۇيرۇغى دەررۇ بەژا كەلتۈرىلدى. ئورۇندۇققا پۇت- قوللىرى بىلەن باغلانغان ھالدا ئوڭدىسىغا ياتقان مېنى ئىككى ساقچى ئىنژىقلىغان ھالدا يۆلەپ، ئورۇندۇق بىلەن قايتىدىن ئولتارغۇزدى. شۇندا پۇتلىرىمغا سېلىنغان ئېغىر كىشەنلەر شاراقلاپ، بۇ يەر ئاستى سوراقخانىسىدا ئەكس سادا بەرگەندەك بولدى.

ئۇيغۇر ساقچى ئالدىمغا كەلدى. ئۇ ماڭا ئىچى ئاغىرىۋاتقاندەك، ھېسداشلىق بىلدۈرۈۋاتقاندەك قىلىپ سۆزلىدى.

- ھەي، سەن نېمە دېگەن سۆز چۈشەنمەيدىغان، غەرەز ئۇقمايدىغان بالا، ھە؟! سەن ئويلىما، موشۇنداقلا قۇتۇلۇپ كېتىمەن دەپ! ياق، بەرىبىر بىز سېنى شۇنداق سايرىتىمىزكېن، ئۇ چاغدا ئۆزۈڭگە ياخشى ئەمەس. ئەڭ ياخشىسى، مەن خاتالىشىپتىمەن. بىر تۈركۈم ئۇنسۇرلارنىڭ ئارقىسىغا كىرىپ، پارتىياگە، ھۆكۈمەتكە قارىشى ھەرىكەتلەرگە ئارىلىشىپ قاپتىمەن. بۇندىن كېيىن ئۇنداق ئىشلارغا ئارىلاشمايمەندەپ گۇناھىڭغا ئىخرار بولساڭ، بىزنىڭ سواللىرىمىزغا توغرا ژاۋاپ بەرسەڭ، ساڭا كەچۈرۈم، كەڭچىلىك بولىدۇ! ئەمدى چۈشەڭەنسەن؟

- مەن ھېچ قانداق ھەرىكەتكە ئارىلاشمىسام، ئۆتكۈزمىگەن ژىنايەتكە قانداق ئىخرار بولىمەن؟ سىلەر ماڭا دوق قىلىۋاتىسىلەر. مېنىڭ ئوچۇق گېپىم شۇ، مەن ھېچ نەرسىنى بىلمەيمەن، ھېچ قانداق ئىشلارغا، ھەرىكەتلەرگە ئارىلاشقىنىم يوق!- دېيىشىمگىلا؛

- ۋۇي ئاناڭنى... سۆز ئۇقمايدىغان ئىپلاس!- ئۇيغۇر ساقچىنىڭ تۇيۇقسىز بېشىمغا تەككەن قاتتىق مۇشتۇمىنىڭ زەربىسىدىن گۈپلا قىلىپ ئوڭدامغا يەنە چۈشتۈم. ئۇيغۇر ساقچى بىقىنىمغا كەينى- كەينىدىن بىر نەچچىنى قاتتىق تېپىۋەتتى. ژۇقۇرىدىكى ئۈستەلدە تاماشىبىن مىسالى ئولتارغان باشلىققا كۆزۈم چۈشۈپ قالدى. ئۇ تاماكىسىنى قىڭغىر چىشلىگەن ھالدا مېنىڭ بېچارە، مۈشكۈل ھالىمغا مېيىغىدا كۈلۈپ قاراپ ئولتىراتتى.

شۇنىڭدىن كېيىن رېزىنكە كالتەك تۇتقان ساقچى ئۆز ۋەزىپىسىنى ئاتقۇرۇشقا كىرىشتى. ئۇ ئېغىزغا ئېلىپ بولمايدىغان ھاقارەتلىك سۆزلەر بىلەن مېنى تىللىغىنىچە، قولىدىكى رېزىنكە كالتەك بىلەن توغرا كەلگەن يېرىمگە ئۇرۇشقا باشلىدى.

بىر چاغدا ھوشۇمدىن كېتىپ قاپتىمەن...

ھوشسىز قانچە ۋاقىت ياتقىنىمنى بىلمەيمەن. شارلاقىلىپ ئۈزۈمگە چېچىلغان مۇزدەك سۇدىن كېيىن، ھوشۇمغا كەلدىم. كۆزىمنى ئېچىپ قارىسام، شۇ باياقى ژايىمداپۇت- قوللىرىم ئورۇندۇققا باغلاقلىق ھالدا ئولتىرىپتىمەن.

خىتاي ساقچى ئالدىمغا كېلىپ، ئېڭىشكەن ھالدا كۆزىمگە تىك قاراپ تۇرۇپ غەزەپلەڭەن ھالدا شۇنداق دېدى؛

- سەن، مىللىي بۆلگۈنچى، دىنىي ئەسەبىي، ئەشەددىي ئۇنسۇر خوتەنلىك ئابابەكرى ئابدۇمېژىتنىڭ بۇ يەردىكى قۇيرۇقلىرىنىڭ بېرىسەن! ئۇ ژەمىيەتتە قالايمىقانچىلىق تۇغدۇرۇپ، فېۋرال ۋاقىەسىنىڭ چىقىشىغا سەۋەب بولغان ئەشەددىي ئۇنسۇرلارنىڭ بىرسى!. . ئۇ ھازىر تۈرمىدە!... سېنىڭ بىلەن دوست ئېكەنلىگىنى، بىر سەپتە بولغانلىقىنى ئىخرار قىلدى!...

بېشىمدمن بىر قاپاق سۇ قۇيۇلغاندەك بولدى-دە، سەسكىنىپ كەتتىم. دەررۇ تېتىكلەندىم. شۇ زامان ئۆزۈمنى قولغا ئالدىم. سىر بەرمەسكە تىرىشتىم. خىتاي ساقچىنىڭ ماڭا نەيزىدەك قادالغان كۆزلىرىدىن كۆزلىرىمنى ئېلىپ قاچقىنىم يوق. ئۆزۈمنى بېپەرۋا كۆرسىتىپ، ئۇنىڭغا تىكلىنىپ قاراپ تۇرۇۋەردىم.

شۇندا كۆز ئالدىمدا تېلەتى سۆرۈن، بەت- بەشەرە خىتاي ساقچى ئەمەس، ئابابەكرى ئابدۇمېژىتنىڭ ئىللىق سېيماسى لاپ قىلىپ پەيدا بولدى-دە، قانچىلىك تېزلىكتە پەيدا بولغان بولسا، شۇنچىلىك تېزلىكتە ئۆچتى. ئاق سېرىق كەلگەن، كۆكۈچ كۆزلىرىنىڭ ئىچىدىن ئوت چاقناپ تۇرغان، ئىككى مەڭزى قىپ- قىزىل، چىرايىنىڭ تېگى- تېگىدىن نۇر يېغىپ تۇرغان خۇش تەبەسسۇم، ئېگىز بويلۇق، ژىگىرمە- ژىگىرمە ئىككى ياشلاردىكى قىران ژىگىت ئابابەكرى ئابدۇمېژىتنىڭ سېيماسى كۆز ئالدىمغا سۈرەت بولۇپ چۈشۈپ قالغان ئىدى.

قۇۋ، ھىيلىگەر، ياۋۇز دۈشمەندىن رەھىم- شەپقەت كۈتۈش - ھاماقەتنىڭ ئىشى! دۈشمەڭە باش ئېگىش - نامەرتلىك! دۈشمەڭە يېلىنش- - بېچارىلىك! ساداقەتلىككە، ۋاپادارلىققا خىيانەت قىلىش مۇناپىقلىق، خاىنلىق، ساتقۇنلۇق! دۈشمەندىن ئۆچ ئېلىش مەرد- مەردانىلىكنىڭ بەلگۈسى!. . غايىپتىن كېلىۋاتقان بۇ سۆزلەرنى ئابابەكرى ئابدۇمېژىت ئېيتىۋاتقاندەك ئاڭلاندى ماڭا. ئاشۇ سۆزلەر بىلەن پۈتۈن ۋۇژۇدىمغا قان- تومۇرلىرىم ئارقىلىق مىسلىسىز كۈچ- غەيرەت، ژاسارەت ئېقىپ كىرگەندەك بولۇپ، قەلب- ۋۇژۇدىمدىكى رەقىپلەرگە نىسبەتەن ئۆچمەنلىك، غەزەپ- نەپرەت، قىساسكارلىق ئوتلىرى نەچچە ھەسسە لاۋۇلداپ يانغاندەك بولدى.

قەددىمنى رۇسلاپ، بېشىمنى ئېگىز كۆتۈردۈم. خىتاي ساقچى ئالدىمدا تۇرۇپ سۆزلەۋاتاتتى. ئۇنىڭ ئاخىرقى سۆزلىرى قۇلىغىمغا كىرگىنى يوق. نېمىلەرنى دەۋەتتى، بىلمەيمەن. ئۇنىڭ ئۈنلىرى پۈتۈپ، كۆزلىرى قىزىرىپ كەتكەنىدى.

- مانا ئەمدى ئىخرار بولماي، ئامالىڭ يوق!. . - دەپ سۆزىنى داۋام قىلدى خىتاي ساقچى چاپاق تولغان كۆز چاناقلىرىنى سۈرتۈۋېتىپ.

- سىلەر ئېيتىۋاتقان ئابابەكرى ئابدۇمېژىت دېگەننى بىلمەيمەن، تونۇمايمەن، كۆرگەنمۇ ئەمەسمەن! سىلەر مېنى باشقا بىرسى بىلەن چاتاشتۇرىۋاتىسىلەر؟!- دېدىم ساقچىنىڭ كۆزلىرىگە تىك قاراپ.

- ئابابەكرىنىڭ ئۆزى سېنىڭ بىلەن دوست ئېكەنلىگىنى، بىر سەپتە بولغانلىقىنى ئىخرارنامىسىدا كۆرسەتكەن تۇرسا، سەن يەنە ژاھىللىق قىلىپ، پولاتتەك فاكتتىن كۆز ژۇمۇۋاتىسەن؟! ئەخمەق!

- ئابابەرى دېگىنىڭلار خوتەنلىك تۇرسا، مەن غۇلژىلىق تۇرسام، ئۇنى نەدىن تونۇيمەن، نەدىن بىلىمەن؟ قېنى شۇ ئابابەكرى دېگىنىڭلار بىلەن مېنى ئۈزلەشتۈرىڭلار؟ئۇ مېنى تونامدۇ ياكى تونۇمامدۇ، شۇ چاغدا بىلىسىلەر؟ راستىنى ئېيتسام، مەن ئۇنىڭ چىراي- شەكلىنىڭ قانداقلىقىنىمۇ بىلمەيمەن، كۆرگەن ئەمەسمەن!- دېدىم ئىشەشلىك سۆزلەپ.

- كۆپ خۇپسەنلىك قىلما. سەن ھەممە ئىشنى ياخشى بىلىسەن! ئۇنىڭ خوتەندىن غۇلژىغا قاچان كەلگەنلىكىنى، بۇ يەردە نېمە ئىشلارنى قىلغانلىقىنى، خوتەڭە قاچان كەتكەنلىكىنىمۇ ياخشى بىلىسەن؟!

- ياق، بۇ دېگىنىڭلارنىڭ ھەممىسى تۆھمەت! مەن يەنە قايتىلاپ ئېيتىمەن، ئۇ ئابابەكرى دېگىنىڭلارنى بىلمەيمەن، تونۇمايمەن! مەن ھېچ قانداق سىياسىي ئىشلارغا ئارىلاشقىنىم يوق. سىلەر ئېيتىۋاتقان فېۋرال ۋاقىەسىگىمۇ قاتناشقىنىم يوق. ئۇ چاغدا مەن خوتەندە ئىدىم.

- خوتەڭە نېمە ئۈچۈن بارغانلىغىڭنىمۇ بىز بىلىمىز؟!

- چوڭ ئانام ئۆلۈپ، ئانامنى ئېلىپ بارغان ئىدىم. - دېدىم.

- خوتەندە قانچە ۋاقىت تۇردۇڭ؟

- ژىگىرمە كۈنچە تۇردۇق.

- شۇ ژىگىرمە كۈننىڭ ئىچىدە ئابابەكرى بىلەن قانچە قېتىم كۆرۈشتىڭ؟- دەپ ۋارقىرىدى ژەھلى چىقىپ.

- ئابابەرى دېگەننى بىلمىسەم، تونۇمىسام، كۆرمىسەم، ئۇنىڭ بىلەن نېمە ئۈچۈن كۆرۈشەتتىم؟ كۆرۈشكىدەك مەن كىم ئۇنىڭ ئۈچۈن؟ مەن بازاردا خوتۇن- قىزلارنىڭ پايپىغى بىلەن ئىشتىنىنى سېتىپ، تاپقان بەش- ئون يۇۋەن بىلەن كېسەلچان ئانامنى ئاران بېقىپ كېلىۋاتقان بىر بېچارىمەن، خالاس!- دېدىم مەنمۇ قوشۇمامنى تۈرۈپ.

- يالغان ئېيتىۋاتىسەن! ئاناڭنى...

رېزىنكە كالتەك تارس- تۇرسقىلىپ ئىككى غولۇمدا ئويناشقا باشلىدى... بىلمەيمەن، قاياقتىن كەلگەن چىداملىق ياكى ئىككى كۈندىن بېرى ئۇرۇۋېرىپ، تاياق تەككەن ژايلارنىڭ گۆش- ئۇستىخانلىرى سېزىمىنى يوقاتتىمۇ يە ئۆگىنىپ قالغانمۇ، ھەر ھالدا، بۇ قېتىم ئىلگەركىدەك قاتتىق شېقىراپ، يىڭنە سانژىغاندەك چىدىغۇسىز ئاغرىپ كەتكىنى يوق.

- قېنى ئېيتە، ئابابەرى بىلەن كۆرۈشكەندە، نېمە توغرىسىدا سۆزلەشتىڭلار؟- سوراق قايتىدىن باشلاندى.

- مەن ئېيتىۋاتىمەنغۇ سىلەرگە، ئۇنى تونۇمايمەن، بىلمەيمەن دەپ. سىلەر مېنى باشقا بىرسى بىلەن چاتاشتۈرىۋاتىسىلەر!

- ياق، سەن ھەممىنى بىلىسەن. بىراق، ئېيتقىڭ كەلمەيۋاتىدۇ!

- مەن سىلەرگە ئېيتىۋاتىمەنغۇ، ھېچ قانداق سىياسىي ئىشلارغا ئارىلاشقىنىم يوق. ئۇنداق ئىشلارغا ئارىلىشىدىغان ئادەم ئەمەسمەن. مېنىڭ قېرى ئانامدىن باشقا ھېچ كىمىم يوق. مەن ئاشۇ يالغۇز، كېسەلچان ئانام ئۈچۈنلا ياشاپ ژۈرگەن ئادەممەن.

- قېرى ئانام دەيسەن، - دەپ سوراققا ئارىلاشتى ئۇيغۇر ساقچى. - ئاشۇ قېرى ئاناڭنى نېمىشقا ئويلىمايسەن، ھە؟ سېنىڭدىن ئايرىلسا ، ئاناڭنىڭ كۈنى نېمە بولىدۇ، شۇنى بىلەمسەن؟!

- بىلىمەن. بېچارە ئانام مېنىڭدىن ئايرىلسا كۈنى بەك تەس بولىدۇ. ئانامنىڭ مېنىڭدىن باشقا بۇ دۇنىيادا ژان كۆيەر ھېچ كىمى يوق. - دېدىم ھەق گەپنى ئېيتىپ.

- ھە بەللى، دېمەك، سەن ئاناڭنى ئايىشىڭ، ئاناڭ ئۈچۈن ياشىشىڭ كېرەك. شۇنداق بولغاندىن كېيىن، ھەممىنى ئوچۇق ئېيتقىندە، گۇناھىڭغا ئىخرار بول، توۋا قىل. توۋا قىلساڭ، ساڭا كەچۈرىم بولىدۇ!...

مەن ياخشى بىلەتتىم. كۆپ ئاڭلىغانمەن. سىياسىي ژىنايەتچى دەپ، قولغا ئېلىندىڭمۇ، بولدى، سەن ئارىلاشمىغان، قىلمىغان، بىلمىگەن، كۆرمىگەن، ھەتتا سەۋىيەرىڭ، ئىقتىدار- قابىلىيىتىڭ يەتمەيدىغان بەزىبىر سىياسىي ھەرىكەتلەر، پاالىيەتلەرگە مۇناسىۋەتلىك ئويدۇرمىلار ئۈستىڭدىن توقۇپ چىقىرىلىدىدە، تۈگمىدەك مەسىلە تۆگىدەك يوغىرىپ، كۆپتىرىلىپ، سەن مىللىي بۆلگۈنچى، دىنىي ئەسەبىي، ئەشەددىي ئۇنسۇر ئاتىلىسەن. ۋەتەننىڭ بىرلىكىنى پارچىلاشقا، مىللەتلەر ئىتتىپاقىغا بۇزغۇنچىلىق قىلىشقا ئۇرۇنغان، ئامما ئارىسىدا قۇتراتقۇلۇق ھەرىكەتلەرنى ئېلىپ بارغان دېگەڭە ئوخشاش سەن ئۇخلىساڭ چۈشىڭگە كىرمەيدىغان مەسىلىلەردىن ژىناىي ئىش قوزغۇلىدىدە، تۈرمە- زىندانلاردىكى قىيناپ- ئازابلاشلارغا چىدىماي، بەرداشلىق بېرەلمەي، ئاشۇ گۇناھ، ئەيىب، ژىنايەتلىرىڭدىن بىرەرسىگە ئىخرارمۇسەن، كۇپايە، ئىشىڭنىڭ تۈگىگىنى شۇ!... شۇڭا مەن، قانچە ئۇرۇپ- قىينىسىمۇ بىرلا سۆزدە- - ماڭا توقۇلغان ئەيىب- گۇناھلارغا، ژىنايەتلەرگە قەتئىي ئىخرار بولماسقا، ئۇلارنى بوينۇمغا ئالماسقا تىرىشتىم. بۇنىڭسىز ھېچ مۇمكىن ئەمەس ئىدى. نېمە بولسا شۇ بولسۇن، باشقا كەلگەننى، پېشانىگە يازغاننى كۆرمەي ئىلاژە يوق ئىدى. ئۇنىڭدىن ھېچ ياققا قېچىپمۇ قۇتۇلالمايسەن. قانچە قاچساڭ، ئارقاڭدىن قوغلاپ تۇتىدۇ...

سوراق ئىككى- ئۈچ ساات داۋام قىلدى. بۇ ۋاقىت ئىچىدە مەن قاتتىق تاياقتىن ئىككى- ئۈچ قېتىم ھوشۇمدىن كەتتىم. سۇ چېچىپ ھوشۇمغا كەلتۈرگەندىن كېيىن، سوراقنى يەنە داۋام قىلاتتى.

بىر چاغدا سوراقچىلارنىڭ باشلىقى خىتاي ساقچى سااتىغا قارىدى-دە؛

- چۈشلۈك تاماق، دەم ئېلىش ۋاقتى بولۇپ قاپتۇ. سوراقنى چۈشتىن كېيىن داۋاملاشتۇرايلى. بۇ ژاھىل ياۋايىنى ئىككىنچى باغلاققا ئېسىپ قويۇڭلار. شۇنىڭدىن كېيىن بۇنىڭ گۇناھىنى، ئەيىۋىنى بوينىغا ئالمىغىنىنى كۆرەيلى؟!- دەپ ئالچاڭ- ئالچاڭ بېسىپ، چىقىپ كېتىشتى.

پۇت- قوللىرىمنى يېشىپ، ئورۇندۇقتىن بوشاتتى.

- تۇر ئورنۇڭدىن!- دەپ ۋارقىرىدى ساقچىلاردىن بىرسى. ئورنۇمدىن زورغا تۇردىم.

- زو- زو!- /ماڭ/- دەپ رېزىنكە كالتەك بىلەن بىقىنىمغا نوقىدى. ئۇنىڭ ئىشارىتى بىلەن تورۇسقا باغلانغان سىم ئارغامچا ساڭگىلاپ تۇرغان تەرەپكە ماڭدىم. ئاياغلىرىمغا سېلىنغان ئېغىر كىشەنلەر بىر- بىرسىگە ئۇرۇرۇپ، شاراقلىغان ئاۋاز چىقاتتى. تۈنۈگۈنكىدەك ئاسىدىغان ئوخشايدۇ؟ بۇ ئىككىنچى باغلاق دېگىنى تۈنۈگۈنكىدىن ئېغىر بولسا كېرەك؟ چىداش كېرەك، ئامال يوق! چىدايمەن، چىدايمەن!- دېدىم ئۆزۈمگە ئۆزۈم غەيرەت بېرىپ.

مېنىڭ پەرەزىم توغرا چىقتى. ئىككى قولۇمنى بىر- بىرسىگە ژۈپلەپ ئارقىغا قايرىپ، تۈنۈگۈنكىدەك باغلىدى. بېلىمدىن ژۇقۇرى دۈمبەمگە چاپلاپ دېگۈدەك باغلىغان ئىككى بىلىكىم بىلەن دۈمبەمنىڭ ئارىسىنى قايرىپ ئاچتى-دە، ئىككى ئارىلىققا بۈگۈن كىتاب ئەمەس، قىزىل خىشنى بەەينى يېرىلمايۋاتقان چىگىش كۆتەكنىڭ ژىرىغىغا پانا قاققاندەك كۈچ بىلەن ئىشتىرىپ كىرگۈزدى... قانچە غەيرەت قىلساممۇ چىدىمىدىم، ئاغرىققا چىدىماي ۋارقىراپ كەتتىم. قانچە چىرقىراپ، ۋاقىرغىنىم بىلەن ئاۋازىم بۇ يەر ئاستى بېتۇنلۇق cئوغاق سوراقخانىدىن سىرتقا ئاڭلانماس ئىدى.

پېقىراپ دۈمبەمگە چىقىپ قالغان ئىككى قولۇمنىڭ ئاغرىغىنىنى سۆز بىلەن ئېيتىپ يەتكۈزەلمەيمەن. بەەينى تۆمۈرچى سەندالنىڭ ئۈستىگە قويۇۋېلىپ، ئىككى قولۇمنى گۆش- ئۇستىخىنى بىلەن بازغاندا سوقۇپ، كۇكۇم تالقان قىلىۋاتقاندەك، قاقشاپ ئاغىراتتى. ھەر قانچە غەيرەتلىك ئادەم بولسىمۇ، بۇ ئازابلارغا چىدىماي ۋارقىراپ، چىرقىراپ كېتىشى تۇرغان گەپ ئىدى.

سۆز بىلەن ئېيتىپ يەتكۈزگۈسىز بۇ ئازابلىق دەقىقىلەر قانچە داۋام قىلغانلىقىنى بىلمەيمەن. بىر چاغدا قولۇمنىڭ ئاغرىغى سەل پەسەيگەندەك بولدى. ئامما كۆزلىرىمنىڭ يېپىلىپ كېتىۋاتقانلىقىنى، باياتىن دەھشەتلىك ئاغرىۋاتقان قوللىرىمنىڭ كۈيۈشۈپ، مۇزغا ئوخشاش قېتىۋاتقانلىغىنى، ئۆزۈمنىڭ بارغانسېرى ھالسىزلىنىۋاتقانلىغىمنى، بېشىم ئېغىرلىشىپ، تۆۋەڭە چۈشۈپ كېتىۋاتقانلىقىنى سېزىۋاتىمەن. بىراق، قانچە غەيرەت قىلساممۇ، كۈچ- مادارىم يەتمەتتى. كۆزلىرىمنى زورغا ئېچىپ قارايمەن. مېنى باغلاپ ئاسقان ئىككى خىتاي ساقچىمۇ كۆرۈنمەيدۇ. ئۇلارمۇ چۈشلۈك تاماققا چىقىپ كەتكەن ئوخشايدۇ.

بىرىنچى باغلاق، ئىككىنچى باغلاقدەپ ئاتلغان بۇ دەھشەتلىك قىيناش ئۇسۇللىرىدىن قانچىلىك قىينىلىپ، ئازابلىنىۋاتقانلىقىمنى كۆرۈۋاتقان، مېنىڭ ۋارقىراپ- چېقىراشلىرىمنى، زارلىنىشلىرىمنى، ئىڭراشلىرىمنى ئاڭلاۋاتقان ھېچ كىم يوق. مەن يېرىم تىرىك، يېرىم ئۆلۈك ھالەتتە تورۇسقا ئېسىقلىق تۇرىمەن...

يېرىم ژان تېنىمگە شاررىدە قۇيۇلغان بىر چېلەك سوغ سۇدىن كېيىن ھوشۇمغا كەلدىم. قارىسام، يەردە ياتىمەن. قانچىلىك ۋاقىت ئېسىقلىق تۇردىم، ساقچىلار قاچان كىرىشتى، قاچان باغلاقنى يېشىپ يەرگە چۈشۈردى، بىلمەيمەن. كۆزىمنى ئاچتىم.

- ئۆلمەپتۇ. تىرىك ئېكەن!- دېدى ساقچىلاردىن بىرسى.

- ياخشى. - دېدى يەنە بىرسى. - ۋاقتىدىن سەل ئۆتكۈزۈپ قويغان ئوخشايسىلەر؟

- شۇنداق. تاماق ئىچىپ چىققۇچە سەل ئۇزاق تۇرۇپ قاپتۇ. نېمە بولسا ئۆلمەپتىغۇ؟!- دېدى ئۇلاردىن بىرسى بېپەرۋالىق بىلەن.

- ھازىرچە بىزنىڭ قولۇمىزدا ئۆلمىگىنى ياخشى. تۈرمىگە بارغاندىن كېيىن نېمە بولسا بولمامدۇ!

- بۇ ياۋايىنىڭ ژېنى مىقتا ئېكەن؟- دېدى ساقچىلاردىن بىرسى.

- كۆرىمىز تېخى قانچىلىك مىقتىلىغىنى!

- ئورۇندۇقتا ئولتارغۇزدە، ئازراق سۇ بەر؟- دېدى سوراقچىلارنىڭ باشلىقى.

ئىككى ساقچى بىلىكىمدىن تۇتۇپ تۇرغۇزۇشىغا، ئىككى قولۇمغا شۇنچىلىك ئاغرىق كىرىپ كەتتىكېن، چىدىماي ۋارقىراپ كەتتىم. ئۇلار مېنىڭ ۋارقىرىشىمغا، زارلىنىشىمغا پەرۋامۇ قىلماي، سۆرەپ ئاپىرىپ ئورۇندۇققا ئولتارغۇزدى. ئىككى قولۇم ساڭگىلاپ تۇرىدۇ. كۆتۈرەلمەيمەن. سەللا مىدىرلىسا، ئاغرىقتىن پۈتۈن تېنىمغا يىڭنە سانژىلغاندەك بولۇپ، بېشىمدىن، كۆزلىرىمدىن، ئېغزى- بۇرۇنىمدىن ئوت چىقىپ كېتىۋاتقاندەك بىلىنىپ، ئاغرىق ئازابىغا چىدىماي ۋارقىراپ كېتەتتىم.

- بولدى، قولىنى باغلىما؟!- دېدى سوراقچى ساقچى يېنىمدا تۇرغان ئىككىسىگە قاراپ. ئۇلار قولۇمنى باغلىمىغىنى بىلەن پۇتۇمدىكى ئېغىر زەنژىر كىشەننى ئېلىۋەتكىنى يوق.

- سۇ بەرگىن!- دەپ بۇيرۇق قىلدى...

يېرىم كرۇژكا سۇنى ئىككى قوللاپمۇ تۇتالمايمەن. قوللىرىم مېنىڭ ئەمەستەك. ماڭا بېقىنمايدۇ. كۆتۈرەلمەيمەن. تىترەپ تۇرىدۇ. مىدىرلىسا ژېنىم شېقىراپ، ئاغرىق مېيەمدىن چىقىپ كېتىۋاتقاندەك قاقشايدۇ. تەشنالىق يامان ئېكەن. چىشىمنى چىشىمغا باستىمدە، كرۇژكىنى زورغا ئاغزىمغا ئاپاردىم. يېرىم كرۇژكا سۇنى دەم ئالماي گۈپۈلدەپ ئىچىۋەتتىم. تەشنالىقىم ئازراق بولسىمۇ بېسىلغاندەك بولدى. يەنە ئىچكۈم كەلدى. سورىدىم... يەنە يېرىم كرۇژكا ئىچتىم. شۇنىڭدىن كېيىن سەل ئۆزۈمگە كەلگەندەك بولدۇم.

سوراق يەنە داۋام قىلدى.

- ئەمدى ياخشى ئويلانغانسەن، ئەقلىڭگە كەلگەنسەن؟- چۈشتىن كېيىنكى سوراقنى ئۇيغۇر ساقچى باشلىدى. - سەن تولىمۇ تەرسا، ژاھىل بالا ئېكەنسەن. ھەممىنى بىلىپ تۇرۇپ، ئېيتقۇڭ كەلمەيۋاتىدۇ. بىزدە سەن توغرىلىق يېتەرلىك مەلۇماتلار بار. بىز سېنى كۆپتىن بېرى كۆزەتكەن ئېدۇق. سەن ئابدۇسالام قارى، ئابدۇخېلىل ئابدۇمېژىت، تۇرسۇن سەلەي، ئىبراھىم ئىسماىل، ئابابەكرى ئابدۇمېژىت، زىياۋدۇن، ئابدۇۋەلى ئوخشاش بىر تۈركۈم مىللىي بۆلگۈنچىلەرنىڭ، ئەشەددىي بۇزۇق ئۇنسۇرلارنىڭ قۇيرىغىسەن؟! سېنىڭ ئاشۇ ئاكىلىرىڭنىڭ ھەممىسى ھازىر تۈرمىدە!... سەن ئەشۇلار بىلەن بىرلىكتە ئىلى ياشلار مەشرىۋىنى ئۇيۇشتۇرۇپ، ياشلارنى يولدىن چىقىرىپ، ژەمىيىتىمىزگە زىيانلىق پاالىيەتلەر بىلەن شۇغۇللاندىڭ! ئىككىنچىدىن، فۇتبول ئويۇنىنى ئۆتكۈزىمىز دەپ، ژەمىيەتتە قالايمىقانچىلىق تۇغدۇرۇشقا قاتناشتىڭ! ئۈچىنچىدىن، فېۋرال ۋاقىەسىنى ئۇيۇشتۇرغۇچىلارنىڭ سېپىدە بولدۇڭ! تۆرتىنچىدىن، چەت ئەل رادىولىرىنى تىڭشاپ، يېقىنلىرىڭ ئارىسىدا دۆلىتىمىزگە قارىشى تەتۈر تەشۋىقات ئىشلىرىنى ژۈرگۈزۈپ كەلدىڭ! خوش، بۇلارغا نېمە دەيسەن؟ بىزدە، بۇ ژىنايەتلىرىڭنى تەستىقلەيدىغان دەلىل، فاكتلار يېتەرلىك. شۇنىڭ ئۈچۈن سەن ھەممىنى ئوچۇق ئېيت؟ شۇ چاغدا سېنىڭ ژىنايىتىڭ يېنىكلەيدۇ، ساڭا كەچۈرۈم بولىدۇ!

- مەن سىلەرگە ئىككى كۈندىن بېرى دەۋاتىمەنغۇ، مەن بۇ ئىشلاردىن تامامەن خەۋەرسىز. ئۇلارنىڭ بىرسىگىمۇ ئارىلاشقىنىم يوق. سىلەر ئېيتىۋاتقان ئۇ ئادەملەرنىڭ بىرسىنىمۇ بىلمەيمەن، تونۇمايمەن!- دېدىم باياقى بىر سۆزدىلا تۇرۇۋېلىپ.

- ياق، سەن ھەممىگە ئارىلاشقان!- دېدى ئۇ كۆزلىرىنى چەكچەرىتىپ.

- بۇ ئېيتىۋاتقىنىڭلارنىڭ ھەممىسى تۆھمەت!- دېدىم بېشىمنى تىك كۆتۈرۈپ.

- ۋۇي ئاناڭنى... ، - تۇيۇقسىزدىن كاچىتىمغا زەربە بىلەن تەككەن شاپىلاقتىن ئىككى كۆزىمدىن ئوت چىقىپ كەتكەندەك بولدى.

بۇ شاپىلاقنى مەن ئۇيغۇر ساقچىدىن يېگەن ئىدىم.

خەپ، - دەيمەن ئىچىمدە. - مونۇ مۇناپىقنى قارا! بۆكىنى ئال دېسە، بېشىنى كېسىدىغان، مۇشۇنداق چالا قۇيرۇق مۇناپىقلارنىڭ دەردىنى قاچانغىچە تارتىدېكىن بۇ خەلق؟! توختا، سەن ئەبلەختىن ئۆچ ئالىدىغان كۈنلەرمۇ كېلەر، تېخى!...

سوراق شۇ خىلدا خېلى ئۇزاق داۋام قىلدى. تاياقتىنمۇ خېلى يېتەرلىك يېدىم. لېكىن، يالۋۇرغىنىم، ۋايژان دەپ، نالە قىلغىنىم يوق. دەردىم ئىچىمدە بولدى. ئامال يوق. چىداش كېرەك، چىدىدىم. ئاللاھ ئۇيغۇرنى چىداملىق ياراتقان ئېكەن. شۇنىڭغىمۇ شۈكرى...

غۇلژا شەھەرلىك ساقچى ئىدارىسىنىڭ يەر ئاستى ئۆيىدىكى سوراقخانىدا ئېلىپ بېرىلغان گۇناسىغا ئىخرار قىلدۇرۇش سورىغى تۆرت كۈن داۋام قىلدى. ھېچ قانداق ژاۋاپ ئالالمىغان ساقچىلار مېنى تىللاپ- ھاقارەتلەپمۇ تېرىكتى، ئۇرۇپمۇ زېرىكتى، قىيناپ- ئازابلاپمۇ تويدى. ئاخىرقى كۈنى ئۈچىنچى باغلاقتا ئازابلاپمۇ كۆردى. لېكىن، ئۇلارنىڭ شۇنچە ھەرىكەتلىرىدىن ھېچ نەتىژە چىقمىدى. ژاھىل، تەتۈر، ياۋايى مېنىڭدىن ھېچ قانداق سۆز ئالالمىدى. ئوچۇغى ئۆتكۈزگەن گۇناھىمغا ئىخرار، توۋا قىلدۇرالمىدى.

بارماق كويزىسى

شۇ كۈنى كېچىسى ساات ئون ئىككىلەر چامىسىدا مېنى شەھەردىكى يېڭى ھايات تۈرمىسىگە ئېلىپ كېلىپ سولاشتى.

بۇ تۈرمىگە مېنى پۇتۇمغا ئېغىر زەنژىر كىشەن، ئىككى قولۇمغا سالغان كويزىنى ئاز كۆرگەندەك، ئىككى بارمىغىمغىمۇ بارماق كويزىسىنى سالغان ھالدا، ئىككى قوراللىق ساقچىنىڭ ھەمرالىغىدا ئېلىپ كېلىشكەن ئىدى. كىچىككىنە بارماق كويزىسى شۇ قەدەر دەھشەتلىك ئېدىكى، بارماقلىرىڭنى مىدىرلاتتىڭمۇ، بولدى، شۇ زامانلا قاتتىق قىسىشقا باشلايدۇ. قانچە مىدىرلاتساڭ، شۇنچىلىك دەھشەتلىك قىسقىنى قىسقان. بارماقلىرىڭنى ئۈزۈپ، ئېزىپ تاشلىۋەتكىدەك ئاغىرتىدۇ. ئۇنىڭ ئاغىرتىشى شۇنچىلىك ئېدىكى، ھەر قانداق ئوغۇل بالىنى ئىككى پۈكلىتىۋېتىدۇ...

يېڭى ھايات تۈرمىسىنىڭ چوڭ قارا دەرۋازىسى ئېچىلىشى بىلەن مېنى ئېلىپ كەلگەن ساقچى ماشىنىسى تۈرمە ھويلىسىغا كىرىپ توختىدى. ئۇلار مېنى ماشىنىدىن چۈشەردىدە؛

- زو!- دەپ ۋارقىرىدى قوراللىرىنى تەڭلىشىپ.

ئۇلارنىڭ ئىشارىتى بىلەن سول تەرەپتىكى ئۆيگە قاراپ ماڭدىم. تۆرت كۈندىن بۇيان تويۇپ ئىسسىق تاماق ئىچمەي، قايناق سۇ بىلەن قاتتىق- قۇرۇق، پارچە- پۇرات نانلارنى غاژىلاپ كۈن ئۆتكۈزگەنلىكىمدىن، ئۇنىڭ ئۈستىگە تۆرت كۈندىن بۇيانقى ئۇرۇپ- سوقۇشلاردىن، بىرىنچى باغلاق، ئىككىنچى باغلاق، ئۈچىنچى باغلاق دېگەڭە ئوخشاش ژازالاش- قىيناش ئۇسۇللىرىدىن كېيىن تامامەن ھالسىزلىنىپ كەتكەن ئىدىم. پۇت- قوللىرىمنىڭ ئىلىكلىرى قۇرۇپ كەتكەندەك تۇيۇلۇپ، ژان، ماغدىر يوق. ماڭسام ئاياغلىرىم دىر- دىر تىتىرەتتى. بۇنى ئاز دېگەندەك، ئايىغىمدىكى ئون ئىككى كىلوگرامم ئېغىرلىقتىكى كىشەننى ئاران كۆتۈرۈپ، ئاياق باساتتىم.

ئىككى خىتاي ساقچىسى مېنى قوراللىرىنىڭ پاينەكلىرى بىلەن ئىشتىرىپ، نوقۇپ، دۈشكەللەپ مەھبۇسلارنى قوبۇل قىلىش بۆلۈمىگە ئېلىپ كىرىشتى.

چوڭ بۆلمە. ئوتتۇرىدا چوڭ ئۈستەل. بىر چەتتە دىۋان، كروۋات. بىر بۇلۇڭدا تېلېۋىزور. ھەربىي كىيىمدىكى ئۈچ خىتاي ئولتىرىپتۇ. ئۇلارنىڭ بىرسى چەتتىكى ئۈستەلدە بىر نەرسىلەرنى يېزىپ ئولتىرىدۇ. قالغان ئىككىسى تېلېۋىزور كۆرگەچ، پۇتلىرىنى ئالماشتۇرۇپ ئولتارغىنىچە تاماكىسىنى پۇقۇرىتىپ چېكىپ، قاقاقلاپ كۈلۈشكىنىچە پاراڭلىشىۋاتاتتى. ئۇلار تۈرمە گۇندىپايلىرى ئىدى. بۆلمە ئىچى تاماكا ئىسىغا تولغان. خەت يېزىپ ئولتارغان گۇندىپاي بېشىنى كۆتۈرۈپ ، بىز تەرەپكە قارىدى-دە؛

- ئېلىپ كەلدىڭلارمۇ؟- دەپ سورىدى ۋە. - ياخشى، ياخشى. ئۇ ياققا ئەكىر!- دېدى. ئۇنىڭ سۆزىدىن كېيىن تېلېۋىزور كۆرۈپ ئولتارغان ئىككىسى ماڭا ئالىيىپ قاراپ قويدى-دە، ئاندىن نەزىرىنى تېلېۋىزور ئېكرانىغا قاراتقاچ، پارىڭىنى داۋاملاشتۇرۇۋەردى.

مېنى ئىچكىركى ئۆيگە ئېلىپ كىرىشتى. بۇ تۈرمە باشلىغىنىڭ بۆلۈمى ئىدى.

- ئىسمىڭ كىم؟- دەپ سورىدى تۈرمە باشلىقى خىتاي.

- قەيسەر ئابلىمىت!- دېدىم.

- قەيسەر ئابلىمىت؟!- دەپ ئۇ ئايىغىمدمن بېشىمغىچە بىر قاراۋېلىپ. - سىياسىي ژىنايەتچى، ياۋايى، تەتۈر قەيسەر ئابلىمىت دېگەن ئۇنسۇر سەن ئېكەنسەندە؟- دەپ ئۆچمەنلىك نەزىرىدە تىكلەندى ئۇ ماڭا.

مەن ھېچ قانداق سىياسىي ژىنايەتچى ئەمەسمەن! بۇ سۆزنى ئېيتىش بۇ يەردە ئورۇنسىز ئىدى. شۇڭا گەپ قىلماي ئۈنسىز تۇرۇۋەردىم. ئۇ ئۈستەل ئۈستىدىكى قەغەز پاپكىنى قولىغا ئالدى-دە، ئۇنىڭ ئىچىدىكى قەغەزلەرگە كۆز ژۈگەرتكەندەك بولدى.

- مانا، سېنىڭ ژىنايى ئىشىڭ ئەمدى بىزگە كەلدى!- دېدى ئۇ تېلەتىنى تۈرۈپ. - سەن يامان ئادەم ئېكەنسەن؟!. .

تۈرمە باشلىغىنىڭ ئاشۇ سۆزىدىن كېيىن، كۆرىدىغىنىم ئەمدى ئالدىمدا ئوخشايدۇ؟. . ئېھ ئاللاھ، بۇ دوزاقتىن ئەمدى قانداقمۇ قۇتۇلۇپ، ساق چىقارمەن!- دەيمەن ئۆزۈمگە- ئۆزۈم خىيالەن. - خەير، باشقا كەلگەننى كۆرەرمەن. ئاتام مېنى ئوغۇل دەپ تاپقان، ئانام مېنى ئوغۇل دەپ تۇغقان! بۇنداق كۈنلەر يالغۇز مېنىڭلا بېشىمغا كېلىۋاتقىنى يوق... سوراقخانىلاردا، تۈرمە- زىندانلاردا ئازابلىنىۋاتقان، ئېتىپ ئۆلتۈرىلىۋاتقان، مۇددەتسىز تۈرمە ژازالىرىغا ھۆكۈم قىلىنىۋاتقان، ئىز- دېرەكسىز يوقاپ كېتىۋاتقان يۈزلىگەن، مىڭلىغان ۋەتەنداشلىرىمدىن، دوست- بۇرادەرلىرىمدىن مېنىڭ ژېنىم ئەزىز ئەمەس! مەنمۇ ئاشۇ قانداش- قېرىنداشلىرىمغا ئوخشاشلا مۇشۇ ۋەتەننىڭ بىر بالىسى... شۇنداق بولغاندىن كېيىن، ئۆلۈپ كەتسەم ئۆلۈپ كېتىمەنكېن، سەن لومودا گۇيلار مېنى ھېچ قاچاندا تىز پۈكتۈرەلمەيسەن، ئىخرار قىلدۇرالمايسەن! قانچە ئۇرۇپ- قىيناپ، ئازابلىساڭمۇ مەندىن سۆز ئالالمايسەن! مەن سەنلەرگە باش ئەگمەيمەن، ئەگدۈرەلمەيسەن! سەنلەرگە سەژىدە قىلمايمەن، قىلدۇرالمايسەن!...

بېشىمنى تىك كۆتۈرۈپ تۇردۇم. تۈرمە باشلىقى قول ئاستىدىكى گۇندىپايلارنى چاقىردى.

- مونۇنى خوزىغا /كامېرىغا/ ئەكىرىۋېتىڭلار!- دېدى.

مېنى تاشقارقى بۆلۈمگە ئېلىپ چىقىشتى. پۇت- قوللىرىمنى كىشەن، كويزىلاردىن بوشاتتى. كىيىملىرىمنى تولۇق يەشتۈردى. يانچۇقلىرىمدىكى ئۇششاق- چۈشەك نەرسىلەرنىڭ ھەممىسىنى ئېلىپ، ئۈستەل ئۈستىگە قويدى. كىيىملىرىمنى يەشتۈرۈپ، تەكشۈرۈش ژەرىيانىدا ئانا تۇغمىدەك يالىڭاچ بەدىنىمنىڭ ھەممە يېرىنى قاراپ چىقتى-دە، ئاندىن ئاغزىمنى ئاچتۇرۇپ، ئېغىز ئىچىلىرىگىمۇ قارىدى. شۇنىڭدىن كېيىن كىيىنىشىمنى بۇيرۇدى. ئىشتىنىمنىڭ بەلۋېغىنى چىقىرىۋالدى. پايپىغىمنى كىيگىنىم بىلەن تۇفلىيىمنىڭ ئورنىغا رېزىنكە كەشە كىيگۈزدى. ئېغىر زەنژىر كىشەننى پۇتلىرىمغا قايتىدىن سالدى.

مېنى خوزىغا ئېلىپ كىرىشنىڭ ئالدىدا گۇندىپاي شۇنداق دېدى؛

- بۇ يەرنىڭ قانۇن- قاىدىسىنى بىلەمسەن؟- سوزۇپ سورىدى.

- ياق، تۈرمە دېگەننى ئۆمرىمدە بىرىنچى قېتىم كۆرۈۋاتسام، مەن نەدىن بىلەي؟- دېدىم.

- بىلمىسەڭ، بىلىپ قوي. مەن ساڭا ئېيتاي، ھازىر مەن سېنى خوزىغا ئېلىپ چىقىمەن. خوزىلاردىكى مەھبۇسلارغا قارايدىغان ھەربىي يولداشقا قاراپ ۋوگو بەنژاڭ، ۋا لەيلا!- /باشلىق، مەن كەلدىم/ دەپ دوكلات قىلىسەن. ئۇقتىڭمۇ؟- دەپ ماڭا ئۆچمەنلىك بىلەن قارىدى. مەن ئۇقتۇم دېگەندەك، باش لىڭشىتتىم.

شۇنىڭدىن كېيىن مېنى قاتارسىغا كامېرىلار ژايلاشقان ئۇزۇن كورىدورغا ئېلىپ كىردى. ئالدىمىزغا چىققان گۇندىپايغا قاراپ؛

- ۋوگو بەنژاڭ، ۋا لەيلا!- دەپ چاست بەردىم. ئۇ ماڭا ئالىيىپ بىر قارىدى-دە، ھېچ نەرسە دېگىنى يوق. ئالتىنچى كامېرىنىڭ ئىشىكىنى ئېچىپ، كىرە!- دەپ بۇيرۇق قىلدى. بوسۇغىدىن ئاتلىشىمغا، تۆمۈر ئىشىك شاراقلاپ يېپىلدى.

كامېرا ئىچى گىرىمسەن يورۇق ئىدى. ئانچە چوڭ بولمىغان كامېرىغا بەنژاڭ /بۈگۈلۈك/ياسالغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئۈستىدە قىسىلىشىپ، بىر- بىرسىگە چاپلىشىپ دېگۈدەك ئون نەچچە مەھبۇس ياتاتتى. ئۇلاردىن بەزىلىرى پۇشۇلداپ، بەزىلىرى خورەك تارتىپ ئۇخلىشىۋېتىپتۇ. بىر نەچچىسى پاراڭلىشىپ ئولتىرىپتۇ. بۈگلۈكنىڭ ئاستى كۆپ- كۆك سېمېنت. ئىشىكتىن كىرگەندىكى سول تەرەپتە تاھارەت قىلىدىغان ژاي. ئۇنىڭ يېنىدا ئۈز ژۇيىدىغان ئورۇن. كامېرا ئىچىدە بۇنىڭدىن باشقا كۆزگە چېلىققىدەك ھېچ نەرسە يوق ئىدى. كامېرا ئىچىدىكى ھاۋا تولىمۇ ئېغىر، سېسىقچىلىق. ھاۋا كىرگىدەك دېرىزە ياكى مۇشتۇمچىلىك بولسىمۇ تۆشۈك يوق ئىدى.

كامېرا ئىچىدە پاراڭلىشىپ ئولتارغانلار مېنىڭ پۇتۇمدىكى كىشەننى كۆرگەچ، مېنىڭ سىياسىي مەھبۇس ئېكەنلىگىمنى بىردىن بىلىشتى. ئۇلارغا سەپ- سېلىپ قاراۋاتىمەن. مەن تونۇيدىغان بىر نەچچە ژىگىتلەرگە كۆزۈم چۈشتى. ئۆزۈمنى كىچىككىنە بولسىمۇ يېنىك ھېس قىلغاندەك بولدۇم.

- ھوي، قەيسەرمۇسەن؟!- دېدى مەن تونۇيدىغان بالىلاردىن بىرسى. - كېلە، بۇ ياققا ئۆتە!

ئۇ كۆرسەتكەن ئورۇنغا بېرىپ ژايلاشتىم. تىنچلىق- ئامانلىق سوراشتۇق.

- سېنى نېمە ئۈچۈن قولغا ئالدى؟- سورىدى يەنە بىر تونۇشۇم.

- سىياسىي ژىنايەتچى دەپ. - قىسقىلا ژاۋاپ بەردىم.

- نېمە، بىرەر چوڭ مەسىلە چىقارغانمېدىڭ؟

- مېنىڭدە نېمە قىلغان مەسىلە بولسۇن. مەن ئوقۇمىغان، ئالىي مەكتەپ پۈتۈرمىگەن تۇرسام، سىياسىي ئىشلارغا ئارىلاشقىدەك مېنىڭدە بىلىم- سەۋىيە نەدە دەيسەن؟ كۈنىگە بەش- ئون كوينى ئاران تېپىپ ژان بېقىپ ژۈرگەن ئېلىپ- ساتار تۇرسام. - دېگەن سۆزنى قىلدىم.

بۇنىڭدىن ئىلگىرى مەن تۈرمە- زىندانلاردىمۇ شىپىونلار كۆپ. ئۇلاردىن ساق بولمىساڭ بولمايدۇ. كۆرۈنۈشتە ئۇلار ژىنايەتچى، ئەمەلىياتتا بولسا، مەھبۇسلارنىڭ ئارىسىغا كىرگۈزۈپ، قوشۇپ قويغان چوڭ ساتقۇنلار، مۇناپىق، خاىنلار. ئەڭ دەھشەتلىكى ئەشۇلار... دېگەڭە ئوخشاش سۆزلەرنى كۆپ ئاڭلىغانمەن. شۇنىڭ ئۈچۈن ئارتۇق سۆزلىمەس كېرەك. ئارتۇق بىر ئېغىز سۆزۈڭ، ئۆزۈڭگە دۈشمەن. بېشىڭغا تۈگىمەس بالا- قازا ئېلىپ كېلىشى تۇرغان گەپ.

- ئۇنچىلىك دەپ كەتمە ئەمدى. سەنمۇ مۇشۇ غۇلژىنىڭ مەن دەپ ژۈرگەن ئوغۇل بالىلىرىنىڭ بىرسى! گەپ ئالىي مەكتەپ پۈتۈرگەندىلا ئەمەس؟

- كۆپ ماختاۋەتتىڭ. مەن ئۇنچىلىك ماختاشقا ئەرزىمەيمەن. - دېدىم.

- خوش، شۇنىڭ بىلەن، نېمە مەسىلە بويىچە تۈرمىگە چۈشتىڭ؟- دېدى ئۇ.

تۆرت كۈن ئىلگىرى، ئەتىگەندە ساقچىلار ئۆيىمىزگە كېلىپ سەن چەت ئەل رادىوسىنى ئاڭلايسەن. چەت ئەل ژاھاڭىرلىرىنىڭ ۋەتىنىمىزگە قارىشى تەشۋىقاتلىرىنى ئۇ يەر، بۇ يەرلەردە خەلىققە تەشۋىق قىلىۋاتىسەن! بىز سېنى كۆپتىن بېرى كۆزەتكەن ئېدۇق. سەن ھازىر رادىئو ئاڭلاپ چىقتىڭ. بىز ماشىنىغا ئورنىتىلغان رادار ئارقىلىق ھەممىنى بىلدۇق دەپ قولۇمغا كويزا سالدى. ئەمەلىياتتا مەن چەت ئەل رادىوسىنى ئەمەس، ئۆزىمىزنىڭ شىنژاڭ رادىوسىنى، مەركىزىي خەلق رادىئو ستانسىياسى خەۋەرلىرىنى ئاڭلىغان ئىدىم. ئۇنىڭ ئۈستىگە فېۋرال ۋاقىەسىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان مىللىي بۆلگۈنچى، ئەشەددىي ئۇنسۇرلارنىڭ قۇيرىغىسەن!دېگەڭە ئوخشاش ئەيىبلەر بىلەن ئەيىبلەۋاتىدۇ!...

كامېرىدىكى ژىنايەتچى مەھبۇسلارنىڭ ھەر خىل سوئاللىرىغا شۇ تېرىقىدە ژاۋاپ قايتۇردۇم، خالاس!

شۇنىڭ بىلەن مېنىڭ تۈرمە ھاياتىم مۇشۇ كامېرىدىن باشلاندى.

مەن سىياسىي مەھبۇس بولغانلىقىم ئۈچۈن پۇتۇمدا كىشەن. سىياسىي مەھبۇسلارنىڭ ھەممىسىنىڭ پۇتىغا كىشەن سېلىنىدۇ. سەككىز كىلوگرامملىق، ئون كىلوگرامملىق، ئون ئىككى كىلوگرامملىق زەنژىر كىشەنلەر. شەھەرلىك ساقچى ئىدارىسىدە مېنىڭ پۇتۇمغا سېلىنغان ئون ئىككى كىلوگرامملىق كىشەن ئۆزگەرتىلگىنى يوق، ئېلىنغىنى يوق. ھەر ئىككى ئايىغىمنىڭ ئوشۇقلىرىنى قاتتىق تۆمۈر غاژاپ قانىتىپ، يارا قىلىۋەتكەن ئىدى.

تۈرمىدىكى سىياسىي مەھبۇسلارغا قارىغاندا، ئوغرىلىق قىلىپ، ئۇرۇش- ژېدەل چىقىرىپ، خوتۇن- قىزلارغا باسقۇنچىلىق قىلىپ ياكى باشقا ژىنايەتلەر بىلەن سولانغانلارغا بىر ئاز يېنىكچىلىكلەر بار. ئۇلارنىڭ پۇتىغا كىشەن سېلىنمايدۇ. ئۇلارنى ۋاقتى قەرەلىدە ئاتا- ئانىسى، تۇغقانلىرى بىلەن كۆرۈشتۈرىدۇ. ئۇلارنىڭ ئېلىپ كەلگەن يېمەك- ئىچمەك، ئازدۇ- تولا ئاقچىلىرىنى قوبۇل قىلىدۇ، ئەكىرىپ بېرىشىدۇ. ئاقچا بولغاندا، ژەمىيەتتە قوللىنىۋاتقان دۆلەت پۇلى ئەمەس، تۈرمە ئۆزىنىڭ قەغەز ئاقچىسى. سىرتتىن كىرگەن پۇلنى تۈرمىنىڭ قەغەز ئاقچىسىغا ئالماشتۇرۇپ بېرىدۇ. ئۇنىڭغا تۈرمە ئىچىدىكى مەخسۇس ناۋايخانىدىن نان سېتىۋېلىشقا، كىچىككىنە دۇكاندىن تاماكا- سەرەڭگە ۋە ئۇششاق- چۈشەك نەرسىلەرنى ئېلىشقا رۇخسەت قىلىنغان. ئەمدى سىياسىي مەھبۇسلار بولسا، بۇلاردىن تامامەن مەھرۇم. سىياسىي مەھبۇسلارنى ھېچ كىم بىلەن كۆرۈشتۈرمەيدۇ. دېمەك، سەن سىياسىي مەھبۇس ئاتالدىڭمۇ، تۈرمىدە سېنىڭ دوست- ئاغىنەڭمۇ، ئىچ- سىر ئېيتىشىدىغان، ھال- مۇڭىڭغا يېتىدىغان سىردىشىڭمۇ، سۆھبەتدىشىڭمۇ بولمايدۇ. سېنىڭ بىلەن تۈرمىدىكى ژىنايەتچىلەرنىڭ بىرەرسىنىڭ سۆزلىشىپ، يېقىن ژۈرۈپ قالغىنىنى كۆرۈپ، بايقاپ قالىدىغان بولسا، ئۇ چاغدا، ئۇ ژىنايەتچىنى سوراققا ئەكىرىۋېلىپ ئەۋۇ سىياسىي مەھبۇس بىلەن قانداق مۇناسىۋېتىڭ بار؟ ئۇنى قاچاندىن بېرى تونۇيسەن؟ سەن ئۇنى تونۇغاندىن كېيىن، دېمەك، سېنىڭمۇ ئۇ ئەشەددىي ئۇنسۇر بىلەن باغلىنىشىڭ بار دېگەن سۆز!... سىلەرنىڭ مەخسىتىڭلار نېمە؟ نېمە توغرىلىق سۆزلەشتىڭ؟ ئۇ نېمە دېدى؟... دېگەڭە ئوخشاش تۈگىمەس سواللار بىلەن ئۇرۇپ، قىيناپ ئازابلايدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن ئادەتتىكى ژىنايەتچىلەر سىياسىي مەھبۇسلاردىن ئۆزلىرىنى چەتكە تارتىدۇ، سۆزلەشمەيدۇ، سۆزلىشىشتىن، يېقىن ژۈرۈشتىن قورقىشىدۇ. دېمەك، سىياسىي مەھبۇسنىڭ تۈرمىدە بىرەر يېقىنى، ئاغىنىسى بولمايدۇ. ئۇ يالغۇز، تەنھا!

ئارىدىن بىر ھەپتە ئۆتۈپ، بىر كۈنى يېرىم كېچىدە كامېرىنىڭ تۆمۈر ئىشىكى شاراقلاپ ئېچىلدىدە، ئىككى گۇندىپاي كىرىپ كەلدى.

- قەيسەر ئابلىمىت! تۇر ئورنۇڭدىن، ماڭ بۇ ياققا؟!- دەپ بۇيرۇق قىلدى.

ئورنۇمدىن تۇردىمدە، گۇندىپاينىڭ ئالدىغا چۈشتۈم.

كامېرىدىن ئېلىپ چىقىشى بىلەن گۇندىپايلار ئىككى قولۇمغا كويزا سالدىدە؛

- زو!- دېدى قوپاللىق بىلەن.

گۇندىپايلارنىڭ بىرسى ئالدىمدا، بىرسى كەينىمدە. ئىككىسىنىڭ ئوتتۇرىسىدا تاشقارقى ئىشىك تەرەپكە قاراپ ئۇزۇن كورىدوردا ئاستا كېلىۋاتىمەن. ئىككى پۇتۇمدىكى ئېغىر كىشەندىن قەدەملىرىمنى تېز يۆتكەلمەتتىم. ئاياغلىرىمنى ھەر قېتىم كۆتۈرۈپ باسقىنىمدا، تۆمۈر زەنژىرلەر بىر- بىرسىگە ئۇرۇلۇپ، شاراق- شۇرۇق، شاراق- شۇرۇق ئاۋاز چىقىرىپ، تۈن ژىم- ژىتلىغىنى بۇزۇپ تۇرغاندەك ئىدى.

گۇندىپايلار مېنى ھويلىغا ئېلىپ چىقىشتى. تۈرمە ھويلىسى ئېلېكتر چىراغلىرىنىڭ نۇرىدا يوپ- يورۇق ئېكەن. بىر ھەپتىگە يېقىن سېسىق كامېرىنىڭ ئىچىدە يېتىپ، تازا ھاۋانى ژۇتۇشقا زار بولغانلىقىمدىن، غۇلژىنىڭ كېچىلىك تازا ھاۋاسىنى تەشنالىق بىلەن قېنىپ- قېنىپ ژۇتتۇم. بىلىنە- بىلىنمەس چىقىۋاتقان كېچىلىك سالقىن مەيىن شامالنىڭ ئۈزۈمگە ئۇرۇلۇشى بىلەن پۈتۈن تېنىم، ۋۇژۇدىم بىر راھەتلىنىپ قالغاندەك بولدى... ئاھ، نېمە دېگەن راھەت! مۇشۇنداق تازا ھاۋانى ژۇتۇپ، نەپەس ئېلىشتىن ئارتۇق راھەت بولمىسا كېرەك؟. . ئاسمانغا قارىدىم. سانسىز يۇلتۇزلار كۆك توگا ئۈستىگە چېچىلغان ئۈنچە- مارژانلاردەك چاقناپ تۇراتتى. نېمە دېگەن گۆزەللىك؟!...

بالىلىق دەۋرلىرىم لاپ قىلىپ كۆز ئالدىمدىن ئۆتۈشكە باشلىدى.

ئېسىمنى بىلگىنىمدىن باشلاپ مەن يۇلتۇزلارنى ياخشى كۆرەتتىم. مۇشۇنداق يۇلتۇزلۇق كېچىلەردە يالغۇزدىن- يالغۇز، ئۇزاقتىن- ئۇزاق ئاسماندىن كۆز ئالماي، كۆكتىكى سانسىز يۇلتۇزلارنىڭ بەس- بەس بىلەن چاقناشلىرىنى تاماشە قىلىپ تويماتتىم. ئانامنىڭ ئۇنىمىغىنىغا قارىماي ھاي بالام، يالغۇز يېتىشتىن قورىقمامسەن؟... قار بېسىپ قالىدۇ. ئۇيقۇلۇقتا ژىقىلىپ چۈشۈپ كەتسەڭ، نېمە بولىدۇ؟. . خۇدايىم ساقلىسۇن، قوي بالام، بولمايدۇ! دېگىنىگە كۆنمەي، ئۇنىماي، ئورۇن- يوتقىنىمنى ئېلىپ، ئۆگۈزگە چىقىۋېلىپ، قوي- كالا ئېغىلىنىڭ ئۈستىدىكى بېدىدە يېتىپ، ئۇخلاتتىم.

بوپتۇ، مەيلى. بۇ تىنژىقتا ئۆيدە ياتقاندىن، تازا ھاۋادا ئۇخلىغىنى ياخشى. ھېچ زىيىنى يوقدەتتى ئاتام.

شۇنىڭ بىلەن مەن ياز كۈنلىرى ئۆگۈزدە يېتىپ ئۇخلاشنى، كۆكتىكى سانسىز يۇلتۇزلارنى، تولۇن ئاينى تاماشە قىلىشنى ئادەتكە ئايلاندۇرۇۋالغان ئىدىم. ئۆگۈزدە يېتىپ ئۇخلاشنىڭ پەيزى باشقىچە ئىدى. تاغدىن كېلىۋاتقان كېچىلىك سالقىن مەيىن شامال ئۈزلىرىڭنى، چاچلىرىڭنى ئاستا سىيپاپ، ساڭا ھۆزۈر- ھالاۋەت بېغىشلايدۇ. ئاستىڭدىكى، باش- ئايىغىڭدىكى، ئىككى يېنىڭدىكى بېدە- چۆپلەردىن گۈپۈلدەپ كېلىۋاتقان ئەژايىپ خۇش پۇراقلاردىن نەپەس ئېلىپ تويمايسەن. ئەتراپ تىپ- تىنچ. ھەممە تۈن ئۇيقۇسىغا چۆمگەن. قايسى بىر ھويلىلاردىن كېلىۋاتقان ئىشتلارنىڭ ئۇيقۇلۇق ھاۋۇشۇپ قويۇشلىرىنى ئاڭلىغاچ، ئوڭداڭغا يېتىۋېلىپ كۆكتىكى ئۆزۈڭ ياقتۇرغان، ياخشى كۆرگەن ئەڭ چوڭ، ئەڭ ژىلۋىدار يۇلتۇزلارغا مەھلىيا بولغان ھالدا ئۇلار بىلەن ئىچىڭدە، غايىۋانە گەپلىشىشنىڭ، سىردىشىشنىڭ ئۆزى بىر راھەت، ئەژايىپ! باشقىلارغا قانداق، بىلمەيمەن، ئامما سااتلاپ- سااتلاپ، ھەتتا ئۇخلاپ قالغۇچە يۇلتۇزلارغا قاراپ يېتىش مەن ئۈچۈن باشقىچىلا بىر دۇنيا ئىدى!...

يۇلتۇزلارنى نېمىگە بۇنچە ياخشى كۆرىمەن، بىلمەيمەن. بولۇپمۇ، يەتتە يۇلتۇز مەن ئۈچۈن بۆلەكچىلا ئىدى. ئاشۇ يەتتە يۇلتۇزنى مەن پەقەت يۇلتۇزلۇق كېچىدە، ئوچۇق ئاسماندىلا ئەمەس، كۈندىزلىرىمۇ، خالىغان ۋاقتىمدا چوڭ تاش ئەينەكتىكى ئۆز ئەكسىمدە كۆرۈپ تۇراتتىم...

- ئاپا، دادا، قاراڭلارا، ئاسماندىكى يەتتە يۇلتۇز مېنىڭ بوينۇمدا تۇرىدۇ؟!- دېدىم بىر كۈنى ھەم ئەركىلەش ھەم ماختىنىش بىلەن.

- نېمە دەيدىغانسەنۇ، بالام؟- دېدى ئانام ھەيران بولغان ھالدا.

- مانا، قاراڭلار!- دېدىم كۆينىگىمنىڭ ياقىسىنى كەڭ ئېچىپ، بوينۇمنىڭ ئوڭ تەرىپىنى قولۇم بىلەن كۆرسىتىپ.

- ھوي، ئانىسى، راست، كۆكتىكى يەتتە يۇلتۇز ئوغلۇمىزنىڭ بوينىدا تۇرمامدۇ؟!- دادام قىزىقىپ قاراشقا باشلىدى. - بىر، ئىككى، ئۈچ، . . يەتتە! توپ- توغرا يەتتە. يەتتە يۇلتۇز يەتتە قارا مەڭ بولۇپ، ئوغلۇمىزنىڭ بوينىدا ئۆز ئەكسى بويىچە تۇرىدۇ! سەن كۆرمىگەنمۇ بۇنى، ئانىسى؟

- نېمە دەيدىغانسىلەردۇ، - دەپ ئانام ئېرەڭسىزلىك بىلەن بوينۇمغا قارىدى. - ۋاي توۋا، ئاسماندىكى يەتتە يۇلتۇز!... مۇشۇ كەمگىچە قانداقلارچە بايقىمىدىم بۇنى؟

- بۇ بىر ياخشىلىقنىڭ ئالامىتى، - دېدى ئاتام مەغرۇرلۇق تۇيغۇسى بىلەن. - دۇنيا يارالغاندىن بۇ يان يەتتە يۇلتۇز بىرلا ژايدا چاقناپ تۇرىدۇ. ئۇلار يە كۆچمەيدۇ، يە ئۆچمەيدۇ. يەتتە يۇلتۇزنى ئۈكەر دەپمۇ ئاتىشىدۇ. ئىلگەركى زامانلاردا يەتتە يۇلتۇز شىمالنى، ژەنۇپنى، غەرىپنى، شەرىقنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان قىبلەنامىنىڭ ئىشىنى ئاتقۇرغان. كارۋانلار بارىدىغان مەنزىلىنى ئاشۇ يەتتە يۇلتۇزغا قاراپ بەلگىلەر ئىدى...

ئاتامنىڭ بۇ سۆزلىرىدىن كېيىن مەن تېخىمۇ مەغرۇرلىنىپ كەتتىم.

- ئاسماندىكى يەتتە يۇلتۇزنىڭ ئۆز ئەكسى بويىچە ئوغلۇمىزنىڭ بوينىدا پەيدا بولۇشى، بۇ بىر ئىزگۈلىكنىڭ بېشارىتى. - دەپ ھاياژان بىلەن سۆزلەپ كەتتى ئاتام. - مېنىڭ بۇ ئەقىللىق بالام چوڭ بولغاندا، ئاللاھ بۇيرۇسا، ئادەملەر ھەۋەس قىلغىدەك چوڭ ئادەم بولىدۇ!

- ئىلاھىم، ئاغىزلىرىغا شېكەر، - دېدى ئانام باشلىرىمنى سىيپاپ، پېشانەمگە سۆيدى. - ياراتقان ئېگەم بۇ يالغۇز كۆز نۇرىمىزنىڭ ئۆمرىنى بەرسۇن، توغرا بالا- قازالاردىن ساقلىغاي! قەيسەرژېنىمنىڭ تەلىيىگە ئاللاھ بىزنىڭ ئۆمرىمىزنى ئۇزاق قىلغاي!

- ئاللاھ بۇيرۇسا، مەن ئوغلۇمنى ئوقۇتۇپ، ياخشى ئادەم قىلىمەن. مېنىڭ ئوغلۇم ئەدەپسىز بالىلاردىن ئەمەس، ئەقىللىق، زېرەك بالا. ئۇ ئوقۇشنى ياخشى كۆرىدۇ. شۇنداقمۇ، ئوغلۇم؟...

بۇ سۆزلەردىن كېيىن ئاتامنى تېخىمۇ ياخشى كۆرۈپ كەتتىم. ئەركىلەپ ، بوينىغا ئېسىلدىم. ئۈزلىرىگە چوكۇلداپ سۆيدۈم.

- مەن ياخشى ئوقۇيمەن. چوڭ بولغاندا چوڭ باشلىق بولىمەن!- دېدىم ئاتامنىڭ سۆزلىرىدىن روھلىنىپ.

- ئىلاھىم، ئاغزىڭغا شېكەر، ئوغلۇم، - دەپ ئانام مېنى باغرىغا مەككەم باستى...

ئاتامغا بەرگەن ۋەدە بويىچە ياخشى ئوقۇدىم. ئاتام زىيالىي كىشى بولغانلىقتىن، ھەر كۈنى كەچتە ئۆيدە قوشۇمچە دەرس ئۆتەتتى. نەلەردىن تېپىپ كېلەتتىكېن، بىلمەيمەن، ئوقۇغىن، بۇ ياخشى كىتابدەپ، ماڭا تارىخىي، ئەدەبىي كىتابلارنى كۆپلەپ ئەكېلىپ بېرەتتى. بىر كىتابنى ئوقۇپ تاماملىشىم بىلەن ئاتام ئاشۇ كىتابتىن ئالغان تەسىراتلىرىمنى ئېيتىپ بېرىشىمنى سوراتتى. مەن باشتىن ئاخىر سۆزلەپ بېرەتتىم. بەزىدە ئاتا- بالا ئىككىمىز بەس- مۇنازىرىگە چۈشۈپ كېتەتتۇق.

- كىتاب ئوقۇش دېگەن ياخشى نەرسە، ئوغلۇم، - دەتتى ئاتام ھەر قاچان. - كىتابنى قانچە كۆپ ئوقۇساڭ، زېھنىڭ شۇنچە ئېچىلىدۇ. سەۋىيەرىڭ ئېشىپ، دۇنيا قارىشىڭ كېڭىيىدۇ. ھاياتقا نېمە ئۈچۈن كەلگەنلىكىڭنى، نېمە ئۈچۈن، كىم ئۈچۈن ياشىشىڭنى، قانداق ياشىشىڭنى بىلىۋېلىشىڭدا كىتابنىڭ ئەھمىيىتى ناھايىتى چوڭ، ئوغلۇم. - دەپ مېنى ئەدەبىي ئەسەرلەرنى، تارىخىي، سىياسىي كىتابلارنى كۆپلەپ ئوقۇشقا ئۈندەتتى.

ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ ئاخىرقى سىنىپلىرىدا ئوقۇۋاتقان ۋاقىتلىرىم ئىدى.

بىر كۈنى ئاتام بىلەن ئۆتمۈش تارىخىمىز ھەققىدە، بۈگۈنكى مۈشكۈل تەغدىرىمىز توغرىسىدا ئۇزاق سۆزلىشىپ، بەس- مۇنازىرىگە چۈشۈپ كەتتۇق. ئاتامنىڭ ھېچ كىمگە ئوخشىماس ئەژايىپ بىر ئالاھىدىلىكى، خۇسۇسىيىتى بار ئىدى. ئۇ بولسىمۇ، چوڭ- چوڭ مەسىلىلەر بويىچە، ئالدىدىكى ئون بەش- ئون ئالتە ياشلىق ئوغلى بىلەن ئەمەس، چوڭ بىر تارىخچى، سىياسىيون، ئەدەبىياتچى، زىيالىي- كادىر بىلەن سۆزلەشكەندەك، مەن بىلەن بەس- مۇنازىرىگە چۈشۈپ كېتەتتى.

- ئاتا، مەن بىر نەرسىنى زادىلا چۈشىنەلمەيۋاتىمەن؟- دېدىم شۇ كۈنكى سۆھبەتتە، مېنى نەچچە ۋاقىتتىن بۇ يان ئويلاندۇرۇپ كېلىۋاتقان مەسىلىلەر ھەققىدە سۆز باشلاپ.

- خوش، ئوغلۇم، سەن چۈشەنمەيۋاتقان، ئۇ قانداق مەسىلە؟- دېدى ئاتام مېنىڭدىكى قىزىقىشلارغا، بولۇپمۇ ئۆتمۈش تارىخىمىزغا ئاىت مەسىلىلەرنى ئەتراپلىق بىلىشكە قىزىقىشىمدىن تولىمۇ رازى بولغان ھالدا. - قېنى ئېيتە، ئوغلۇم، قۇلۇغىم سېنىڭدە.

- ئاتا، سىز ماڭا، بىز ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخىي بويىچە بەرگەن دەرسلىرىڭىز، ھەم شۇنداقلا تارىخىي كىتابلاردىن ئوقۇپ بىلگىنىم شۇ بولدىكى، بىز ئۇيغۇرلار موشۇنىڭدىن بەش مىڭ ژىل ئىلگىرى ئۇلۇغ ئوغۇز ئىمپېرىياسىنى قۇرغان ئېكەنمىز، - دەپ كىچىككىنە خاتىرە دەپتىرىمگە يېزىۋالغان تۆۋەندىكى سۆزلەرنى ئوقۇپ بەردىم. - ئۇلۇغ ئوغۇز ئىمپېرىياسىدىن كېيىن بۈيۈك ھۇن ئىمپېرىياسىنى، بۈيۈك كۆك تۈرك ئىمپېرىياسىنى، ئۇلۇغ ئۇيغۇر- ئورخۇن دۆلىتىنى، ئۇيغۇر ئىدىقۇت خانلىقىنى، ئۇيغۇر قارىخانىيلار خاقانلىقىنى، سەىدىيە خانلىقىنى، بەدۆلەت دۆلىتىنى قۇرۇپ تۇرۇپ، بۈگۈنكى كۈندە ئۆزىنىڭ مۇستەقىل ئۇيغۇر دۆلىتىگە ئېگە بولالماي قېلىشىنىڭ ئاساسىي سەۋەبلىرى نېمىدە زادى؟.

- يارايسەن، ئوغلۇم. ئەقىل- پاراسىتىڭگە ئاپىرىن!- ئاتام بىردىن روھلىنىپ كەتتى. - مەن دېدىمغۇ، مېنىڭ بالام ئەقىللىق، زېرەك بالا دەپ؟!...

ئاتامنىڭ بۇ ماختىشىدىن بېشىم ئاسمانغا يەتكەندەك بولدى. تولىمۇ خۇشال بولۇپ كەتتىم. ياخشى نەرسىلەرنى سورىغان ئېكەنمەن.

- ناھايىتى توغرا گەپ قىلدىڭ، ئوغلۇم. بارىكاللا ساڭا!- رازىمەنلىك بىلەن سۆزلىدى ئاتام. - بىز ئۇيغۇرلار، بىزنىڭ قەھرىمان ئەژداتلىرىمىز مىلادىنىڭ ئالدى- كەينىدە سەن ئېيتىۋاتقان ئاشۇنداق قۇدرەتلىك دۆلەتلەرنى، خانلىقلارنى قۇرۇپ، ئۆچمەس پارلاق مەدەنىيەت يارىتىپ، ئىنسانىيەت دۇنىياسىنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن زور ئالەمشۇمۇل تۆھپىلەرنى قوشقان خەلقمىز!

بىزنىڭ ئاتا- بوۋىلىرىمىز تارىختىن بۇ يان ئىلگىرى- كېيىن بولۇپ كۆپ دىنلارغا ئېتىقاد قىلىپ كەلگەن ئىدى. دەسلىۋېدە بىزنىڭ ئەژداتلىرىمىز شامان دىنىغا، ئاندىن زارواستىر دىنىغا، ئاندىن مانى ۋە نىستورىيان دىنىغا، ئاندىن بۇددا دىنىغا ئېتىقاد قىلغان. ئەڭ ئاخىرسىدا ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلغىنىمىزغا مانا مىڭ ژىلغا يېقىن ۋاقىت بولۇپ قالدى.

بىزنىڭ دۆلەتچىلىگىمىزدىن ئايرىلىشىمىز، ئۇيغۇرلار ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىۋاتقان دەۋردە يەنى سەىدىيە خانلىقى دەۋرىدىن باشلانغان، ئوغلۇم، - دەپ ئېيتقان ئاتام ئون ئالتىنچى ئەسىرنىڭ باشلىرىدىن ئون يەتتىنچى ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىغىچە يەنى يۈز يەتمىش ژىلدەك ئۇيغۇرىستان زېمىنىدا ھۆكۈم سۈرگەن سەىدىيە ئۇيغۇر دۆلىتىنىڭ ئاغدۇرۇلۇشىغا بىردىن- بىر سەۋەپكار ئاپئاق غوژا بولغانلىقىنى، ئۇنىڭ ئىشقىيە، ئىسھاقىيەدەپ بىر دىندىكى بىر مىللەتنى، بىر ئۇيغۇرنى ئىككى مەزھەپكە بۆلۈپ، ئۇلارنى ئاق تاغلىق غوژىلار، قارا تاغلىق غوژىلار دەپ ئىككىگە بۆلۈپ، ئاداۋەت، ئۆچمەنلىك، دۈشمەنلىك ئۇرۇغىنى چاچقانلىقىنى، قانلىق قىرغىنلارنى كەلتۈرۈپ چىقارغانلىقىنى، تەخت تالىشىپ، ۋەتىنىمىزگە ژۇڭغار قالماقلىرىنى باشلاپ كەلگەنلىكىنى، شۇنىڭدىن ئېتىبارەن مانا، يەنى ئون يەتتىنچى ئەسىردىن باشلاپ خەلقىمىز مانژۇر- خىتايلارغا مۇستەملىكە بولۇپ قالغانلىقىنى ئېيتىپ بەردى.

- ئۇنداق بولسا، ئۇيغۇرلار نېمە ئۈچۈن ئاپئاق غوژىنى پىر تۇتۇپ، ئۇنىڭ مازارىغا تاۋاپ قىلىشىدۇ؟- دەپ سورىدىم.

- ھە، ياخشى سوال قويدۇڭ، ئوغلۇم، - دەپ تېخىمۇ قىزىپ سۆزلەپ كەتتى ئاتام. - بۇنىڭ ھەممىسى، بىز ئۇيغۇرلارنىڭ نادان، قاراڭغۇ، ساۋاتسىز، ساددە، تېخىچىلا ژاھالەتتىن سائادەتكە چىقالماي ياشاپ كېلىۋاتقانلىغىمىزنىڭ ئاقىۋىتى! ئاللاھغا شۈكرى، ھازىر ياخشى تارىخچىلىرىمىز، تەتقىقاتچىلىرىمىز، يازغۇچىلىرىمىز يېتىشىپ چىقىپ، ئاپئاق غوژا دېگەننىڭ كىم بولغانلىقىنى ئوچۇق- ئاشكارا، دەلىل- ئىسپاتلار بىلەن يازماقتا. ئەندىگىنە خەلقىمىز ئاپئاق غوژا دېگەن نەرسىنى ئوبدان بىلىپ، چۈشىنىشكە باشلىدى. بىلگەنلەر، چۈشەڭەنلەر ئۇ خاىن، مۇناپىقنىڭ مازارىغا تاۋاپ قىلىپ، سىغىنىش ئەمەس، نەپرەت بىلدۈرۈۋاتىدۇ. ئۇ مۇناپىقنىڭ مازارىغا تۈكۈرىپ ئۆتۈش كېرەك!. .

شۇنىڭدىن كېيىن ئاتام بەدۆلەت ئۇيغۇر دۆلىتىنىڭ، 1933- ژىلى قەشقەرىيىدە قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ژۇمھۇرىيىتىنىڭ ۋە 1944- ژىلى غۇلژىدا قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان ژۇمھۇرىيىتى ھەققىدە ئۇزاق سۆزلەپ بەردى.

- دېمەك، ئۇيغۇرلارنىڭ بۇ دۆلەتلىرىنى يوقاتقان خىتاي ئىمپېرىياسى بىلەن رۇس ئىمپېرىياسى ئېكەندە؟- سورىدىم ئاتامدىن.

- شۇنداق، ئوغلۇم. ژىگىرمىنچى ئەسىردە ئىككى قېتىم قۇرۇلغان مىللىي مۇستەقىل دۆلەتلىرىمىز مۇشۇ ئىككى ئىمپېرىيانىڭ تىل بىرىكتۈرۈشى ئارقىسىدا يوقىتىلدى. - دېدى ئاتام مېنىڭ ئۆز تارىخىمىزغا بۇنچىلىك قىزىقىشىمغا ھەۋەسى كېلىپ. - سەن ھازىرچە كىچىك، ئوغلۇم. ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرۈپ، ئالىي مەكتەپكە بارغىنىڭدىن كېيىن، بۇ سوئاللارغا ئۆزۈڭ تېخىمۇ تولۇق ژاۋاپ تاپىدىغان بولىسەن. شۇنىڭ ئۈچۈن، ئوغلۇم، ياخشى ئوقۇغىن، تىل ئۈگەڭىن، يېزىق ئۈگەڭىن. قانچە كۆپ تىل بىسەڭ، قانچە كۆپ يېزىق بىلسەڭ، شۇنچە ياخشى... سېنىڭ كېلەچەكتە ئوقۇمۇشلۇق ئادەم بولۇشىڭغا ئىشەنچىم كامىل!

- ئاتا، مەن ياپونىياگە ياكى ئامېرىكىغا بېرىپ ئوقۇشنى خالايمەن؟

- بارىكاللا، ئوغلۇم، بارىكاللا! ئەلۋەتتە، چەت ئەلگە چىقىپ ئوقۇيسەن. چوڭ ئالىم بولۇپ كېلىسەن!...

ئاتام مېنى باغرىغا بېسىپ، چەكسىز ئاتىلىق مېھرى- مۇھەببىتى بىلەن پېشانەمگە سۆيۈپ قويدى. مەنمۇ ئەركىلەپ، ئاتامنىڭ بوينىغا گىرە سېلىپ، مەڭىزلىرىگە سۆيدۈم...

بىراق، مېنىڭ ئارمىنىم، ئاتامنىڭ ئۈمۈتلىرى ئەمەلگە ئاشمىدى. مەكتەپنى پۈتۈرىدىغان ژىلى ئاتام يۈرەك كېسىلىدىن تۇيۇقسىز ۋاپات بولدى. مېنىڭ ئارزۇ- ئارمانلىرىم كۇمپەي- كۇم بولدى. مېنىڭ، ئاىلىمىزنىڭ چوڭ تۈۋرىگى ئۆرۈلدى. تېغىمىز غۇلاپ چۈشتى. مېنىڭ قاناتلىرىم قايرىلىپ سۇندى. قانىتى سۇنغان قۇشتەك ئۇچالماس بولۇپ قالدىم. چەت ئەل بۇ ياقتا تۇرسۇن، ئۈرۈمچىدىكى ئالىي مەكتەپلەرنىڭ بىرەرسىدە ئوقۇش، ئالىي بىلىملىك مۇتەخەسسىس بولۇش ئىمكانىيەتلىرىدىن تامامەن ئايرىلدىم. سەۋەب، مېنىڭ ئالىي مەكتەپتە ئوقۇشىم ئۈچۈن ئاىلىمىزدە، يالغۇز ئانامدا ئىقتىساد يوق ئىدى...

مانا ئەمدى مەن، بالىلىقىمدىن ئاتا- ئانامغا ئەركىلەپ، ئۇلارنىڭ ئەركىلىتىشلىرىدىن ئۆزۈمنى دۇنىيادىكى ئەڭ بەختلىك بالا ھېسابلىغان ھالدا مەن ئالىي مەكتەپلەردە ئوقۇيمەن، چەت ئەلدە ئوقۇيمەن، ئالىم بولىمەن، چوڭ باشلىق بولىمەن! دېگەن ئارزۇ- ئارمانلار نەگە كەتتى؟!

مەن ھازىر پۇت- قوللىرىغا كىشەن، كويزا سېلىنغان بىر مەھبۇسقا ئايلىنىپ قالغان ئىدىم!...

- بۇ ياققا ماڭ!- گۇندىپاينىڭ زەھەرخەندلىك ئاۋازى خىياللىرىم ژىپىنى ئۈزۈپ تاشلىغان ئىدى.

سەسكەڭەدەك بولدۇم. ئەتراپىمغا قارىدىم. شېرىن خىياللار بىلەن ھويلىدىكى تۈرمە ئىدارىسى بېناسىنىڭ ئالدىغا كېلىپ قالغىنىمنى سەزمەي قاپتىمەن.

گۇندىپاينىڭ كۆرسەتمىسى بىلەن ئايىغىمغا سېلىنغان زەنژىر كىشەنلەرنى شاراقلاتقان ھالدا قەدەملىرىمنى ئاستا باستىم. ئۇلار مېنى بىرىنچى، ئىككىنچى، ئۈچىنچى پەلەمپەينى ئايلىنىپ ماڭغۇزۇپ، ئوڭ قول تەرەپتىكى يەر ئاستى ئۆيلىرىگە ئېلىپ كىردى. بۇ يەردە قاتارسىغا ئالتە- يەتتە ئىشىك تۇراتتى. ئىككىنچى ئىشىكنى ئېچىپ كىر!دېدى. ئىچكىرىگە قەدەم باستىم.

ئانچە چوڭ بولمىغان بۇ سوراقخانا قىپ- يالىڭاچ دېگۈدەك ئىدى. ئۇنىڭ ئىچىدە بىر ئۈستەل، بىر نەچچە ئورۇندۇق تۇراتتى. ئىككى خىتاي بىلەن بىر ئۇيغۇر سوراقچى تاماكا چېكىشىپ ئولتىرىپتۇ.

- ھە، ئېلىپ كىردىڭلارمۇ؟- دېدى سوراقچىلاردىن بىرسى مېنى ئېلىپ كىرگەن ئىككى گۇندىپايغا قاراپ.

- ئېلىپ كىردۇق، - دېدى گۇندىپايلارنىڭ بىرسى.

- ئۇ ياققا ئۆت!- دېدى ئىككىنچى گۇندىپاي.

ئۇنىڭ ئىشارىتى بىلەن ژۇقۇرىغاتامنىڭ تۈۋىگە بېرىپ تۇردىم. بۇ يەردە مېنى ئولتارغۇزىدىغان ئورۇندۇق يوق ئىدى. تىك تۇردىم. كۆزىم بىردىن ئوڭ تەرىپىمدىكى تامغا قاتار ئېسىپ قويغان ئۇزۇن تاسما قامچىغا، توك كالتىگىگە ۋە رېزىنكە كالتەكلەرگە چۈشتى. بۇ يەردە مومامنىڭ مومىسىنى كۆرىدىغان ئوخشايمەن؟- دەپ ئويلىدىم.

شەھەرلىك ساقچى ئىدارىسىنىڭ يەر ئاستى سوراق ئۆيىدىكى ئۇرۇش، قىيناپ- ئازابلاشلارنى كۆرگۈنۈم ئۈچۈنمۇ ئانچە قورقۇپ، ۋاھىمىگە چۈشكىنىم يوق. ئۆزۈمنى بىچارىلەرچە ئەمەس، دادىل تۇتۇشقا تىرىشتىم. يامىنى كەتسە، ئۇرۇپ- سوقىسەن، بىراق ئۆلتۈرۈۋېتەلمەيسەن؟. . چىدايمەن! بەرىبىر ئۇرىسەن، راست گەپ قىلساممۇ ئۇرىسەن، يالغان گەپ قىلساممۇ ئۇرىسەن. ماڭا قويۇلۇۋاتقان گۇناھ- ئەيىبلەرنى بوينۇمغا ئالدىم، دېمەك، مەن مىللىي بۆلگۈنچى، ئەشەددىي ئۇنسۇر، سىياسىي ژىنايەتچى! ئۇ چاغدا ھالىمغا ۋاي... ھەر ھالدا، بۇ ئەبلەخلەرگە ژىپنىڭ ئۇچىنى كۆرسەتمەس كېرەك. ھازىرچە ژىپ ئۇچىنى تاپالمايۋاتىدۇ. بۇ ياخشى. تېپىپ، تۇتۇپلا ئالسا، ئۇ چاغدا ئىش چاتاق...

- خوش، نەچچە كۈندىن بېرى ياخشى ئويلانغانسەن؟- دېدى سوراقچىلارنىڭ باشلىقى كۆز ئەينەكلىك خىتاي قولىنى كەينىگە قىلغان ھالدا مېنىڭ ئالدىمدىن ئۇ ياق، بۇ ياققا مېڭىپ. - ئەڭ ياخشىسى، ھەممىنى ئوچۇق ئېيت؟ بىلگەنلىرىڭنى، كۆرگەنلىرىڭنى، ئاڭلىغانلىرىڭنى، ھەممىسىنى ئېيتساڭ، ساڭا يېنىكچىلىك بولىدۇ!

- شۇ چاغدا مەن نېمىنى ئېيتىشىم كېرەك؟- ئۆزەمنم خۇپسەنلىككە سالدىم.

- غۇلژىدا فېۋرال ۋاقىەسىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئابدۇسالام قارى بىلەن ئابدۇخېلىل ئابدۇمېژىت، تۇرسۇن سەلەي بىلەن ئىبراھىم ئىسماىل ۋە ئابابەكرى ئابدۇمېژىت ئوخشاش مىللىي بۆلگۈنچى، ئەشەددىي ئۇنسۇرلار بىلەن قاچان، قەيەردە ئاكا- ئۇكا بولۇپ دوستلاشقان ئېدىڭ؟- دېدى قوشۇمىسىنى تۈرۈپ.

- مەن ئۇلارنىڭ بىرسىنىمۇ بىلمەيمەن، تونۇمايمەن! سىلەر مېنى باشقا بىرسى بىلەن چاتاشتۈرىۋاتقان بولساڭلار كېرەك؟- دېدىم ئىلگەركى سۆزىمنى قايتىلاپ.

- ئۇ ئۇنسۇرلارنىڭ ھەممىسى ھازىر قولغا چۈشتى. تۈرمىدە. سېنىڭمۇ ئۆزلىرى بىلەن بىر سەپتە ئېكەنلىگىنى ئېيتىشىۋاتىدۇ!...

- ياق، بۇ تۆھمەت! مەن ئۇلارنىڭ ھېچ قايسىسىنى بىلمەيمەن، تونۇمايمەن!- دېدىم ژىددىي قىياپەتتە.

- سەن مەشرەپ ئويۇنلىرىغا، فۇتبول ئويۇنلىرىغا قاتناشتىڭغۇ؟- دېدى ئۇ كۆزلىرىمگە مىقتەك قادىلىپ.

- قاتناشقىنىم راست. مەشرەپ دېگەن ئۇيغۇرلارنىڭ قېدىمىدىن كېلىۋاتقان مىللىي ئويۇنلىرىنىڭ بىرسى. مەشرەپ دېگەن، ئۇ بىر مەكتەپ. ئادەملەرنى، بولۇپمۇ ياشلارنى يامان يوللاردىن ژىراق بولۇشقا، ھالال بولۇشقا، تازا بولۇشقا، ژەمىيەتكە لايىق بولۇشقا، ژەمىيەتكە خىزمەت قىلىشقا، ئىچىملىككە، چېكىملىككە، ھەر خىل يامان ئىلەتلەرگە قارىشى تۇرۇشقا چاقىرىدىغان، تەربىيىلەيدىغان ژاي. ئۇنىڭ نېمىسى يامان؟ شۇنىڭ ئۈچۈن مەنمۇ نەچچە يۈزلىگەن ياشلار قاتارىدا مەشرەپ ئويۇنلىرىغا بىر نەچچە قېتىم قاتناشقىنىم، ئۇ راست!

فۇتبول ئويۇنىغىمۇ قاتناشتىم. فۇتبول دېگەن تەنتەربىيىنىڭ بىر تۈرى. مەكتەپلەردە بىرىنچى سىنىپتىن باشلاپ ئوقۇغۇچىلارنى فۇتبول ئويۇنلىرى بىلەن چېنىقتۇرىدىغۇ؟ ھەممىمىز فۇتبول ئويۇنلىرىنى ئويناپ چوڭ بولدۇق. دۆلىتىمىز قانۇنىدا فۇتبول ئويناشقا رۇخسەت يوق، دېگەن كۆرسەتمە نەدە بار؟ شۇنىڭ ئۈچۈن مەن فۇتبول ئويۇنلىرىغا قاتناشىنىم راست. مەن قىلغان ئىشنى قىلدىم دەيمەن، قىلمىغان ئىشنى قىلمىدىم دەيمەن. مەشرەپ ئوينىغىنىم، فۇتبول ئوينىغىنىم ئۈچۈن مېنى سوتلىساڭلار سوتلاۋېرىڭلار!- دەپ سۆزلىدىم ئۆزۈمنى مەغرۇر تۇتۇشقا تىرىشىپ.

- ھوي، سەن خېلىلا سايرايدىغان بولۇپ قاپسەنغۇ؟!- دەپ سوراقچى ئالدىمغا ھۆرپۈيۈپ كەلدى.

- مەن سىلەرنىڭ سوراقلىرىڭلارغا ژاۋاپ بېرىۋاتىمەن، - دېدىم.

- دېمەك، سەن، ئابدۇسالام قارى، ئابدۇخېلىل ئابدۇمېژىت بىلەن ئاكا- ئۇكا دوست ئەمەس، شۇنداقمۇ؟

- شۇنداق. مەن ئۇلارنى مەشرەپ، فۇتبول ئويۇنلىرى ۋاقتىدا كۆرۈپ قالاتتىم. بىراق، ئۇلار بىلەن بىرەر قېتىم سۆزلىشىپ كۆرگەن ئەمەسمەن!

- باشقا ژايلاردا كۆرمەتتىڭمۇ؟

- ياق!

- يالغان ئېيتىۋاتىسەن! سەن ئەشۇلارغا ئوخشاش بىر گۇرۇپپا مىللىي بۆلگۈنچىلەر، ئەشەددىي ئۇنسۇرلار بىلەن بىر سەپتە بولۇپ كەلگىنىڭنى، ئۇلارنىڭ مەخپىي مەژىلىسلىرىگە كۆپ قېتىم قاتناشقانلىقىڭنى بىلىمىز. بىزدە يېتەرلىك مەلۇمات، فاكتلار بار!

- بۇلارنىڭ ھەممىسى يالغان، تۆھمەت!

كۆز ئەينەكلىك بۇ سوراقچى خىتاي تېرىكىشكە باشلىدى.

- ئاناڭنى... ياۋايى! راست گەپ قىلمىغىنىڭنى مەن كۆرەي!- دەپ يېنىدىكىسىگە ئىشارە قىلدى.

ئۇ تامدا قاتارسىغا ئېسىپ قويغان ژازالاش قوراللىرىنىڭ ئىچىدىن توك كالتىگىنى ئالدى. ئالدىمغا دېۋەيلەپ كەلدىدە، توك كالتىگىنىڭ ئۇچىنى ئوڭ بىقىنىمغا تىرەپ تۇرۇپ؛

- راست گەپ قىلامسەن، يوق؟!- قۇلىغىم تۈۋىگە ۋارقىرىدى.

- مەن راست گەپ قىلىۋاتىمەنغۇ...

توك سىملىرى بىر- بىرسىگە تەگكەندە پەيدا بولىدىغان ئۇچقۇن كەبى كالتەكنىڭ ئۇچى پارس- پۇرسلا قىلدى-دە، پۈتۈن تېنىمگە توك مېڭىپ، سىلكىنىپ كەتتىم... ژىقىلىپ چۈشۈشكە ئازلا قالدىم. باش- كۆزۈم ئايلىنىپ، كۆز ئالدىم قاراڭغۇلىشىپ، ئۆزۈم بىر قىسمىلا بولۇپ كەتتىم... بىقىنىم لازا سەپكەندەك ئېچىشىپ كەتتى.

- خوش، ئەمدى راست گەپ قىلامسەن، يوق؟! گۇناھىڭنى، ئەيىۋېڭنى بوينىڭغا ئال، بولمىسا...

- مېنىڭدە ھېچ قانداق گۇناھ، ئەيىب يوق!

- ئەيىب يوق ئېمىش، گۇناھ يوق ئېمىش؟!- ئۇ مەسخىرىلىك بىلەن شۇنداق دېدى-دە، توك كالتىگىنىڭ ئۇچىنى پېشانەمگە تەگكۈزۈپ تۇرۇپ ۋارقىرىدى. - راست گەپ قىلامسەن، قىلمامسەن؟!

- مەن راست گەپ قىلىۋاتىمەنغۇ، - دەپ يالۋۇرغاندەك قىلدىم.

پارس- پۇرس قىلىپ كۆزلىرىمدىن، پېشانەمدىن ئوت- ئۇچقۇنلار چىقىپ كەتكەندەك بولدى.

بىلمەيمەن، ئوڭدامغا گۈپلا قىلىپ ژىقىلدىم. بېشىم باش ئەمەس، قاپاق بولۇپ قالغاندەك ئىدى. كۆيۈپ- ئېچىشىغا، يىڭنە سانژىغاندەك ئاغرىشىغا چىداش مۇمكىن ئەمەس ئىدى... باشلىرىمنى ھەر يان ئۇرۇپ، ئىڭراپ- تولغىنىپ ياتىمەن. قانچە ياتتىم، بىلمەيمەن.

- تۇر ئورنۇڭدىن!- ۋارقىرىدى ئۇ قولىدىكى توك كالتىگىنى كۆزلىرىمگە تىققىدەك يېقىن ئاپىرىپ.

ئورنۇمدىن تەسلىكتە تۇردۇم.

- ھەي، ئۇكا!- دېدى ئۇيغۇر ساقچى ماڭا ئىچى ئاغىرىۋاتقاندەك قىلىپ، - ھەممىنى ئېيتىپلا قۇتۇلمامسەن بۇلاردىن؟

- سەن ماڭا ئۇيغۇرچە سۆزلىمەي، خەنسۇچە سۆزلىسەڭمۇ بولىدۇ، بۇلار تولۇق چۈشىنىشى كېرەك؟!- دېدىم ئۇنىڭغا ۋە خىيالىمدىن شۇنداق سۆزلەر كەچتى؛ سېنىڭ قولۇڭدىن نېمە ئىش كېلەتتى. سەن تۇرغان بىر قوچاق. بۇ ئاكىلىرىڭ قىل دېگەننى قىلىسەن، قىلما دېگەننى ھەرگىز قىلمايسەن. قىلالمايسەن. قىلىش قولىڭدىن كەلمەيدۇ، كۈچ- قۇدرىتىڭ يەتمەيدۇ، ھوقۇقۇڭ يوق! سەن بىر ژان باقار بېچارىسەن، بۇلارنىڭ قول چومىغىسەن!... مۇمكىن سەن ياخشى ئادەمسەندۇ. ئۆز قېرىنداشلىرىڭنىڭ تاياق- كالتەك ئاستىدا مۇشۇنداق قىينىلىپ- ئازابلىنىشلىرىنى كۆرۈپ تۇرغىنىڭدا يۈرەك- باغرىڭ ئېزىلار، ئاھ ئۇرارسەن، ھەسرەت چېكەرسەن؟ بۇ زومىگەرلەرنىڭ ۋەھشىلىكلىرىگە نەپرەتلىنەرسەن، غەزەپلىنەرسەن!... سېنىڭ قولىڭدىن بىزلەرگە ياردەم كېلىشى چامالىق، ئومۇمەن كەلمەيدۇ. بۇنى بىز بىلىمىز، سەنمۇ بىلىسەن. بىزگە ئوخشاش مەھبۇسلارنى سوراق قىلغاندا، ساڭا ئوخشاش ھوقۇقسىز بىر ئۇيغۇرنى ھوقۇقدار، خالىغىنىنى، خىيالىغا كەلگەننى قىلىدىغان ئەۋۇ ژۇمۇق كۆز ھوقۇقدارلارنىڭ ئارىسىغا قوشۇپ قويۇشى، بۇ بىر رەڭۋازلىق، ئالدامچىلىق، مەككارلىقتىن باشقا نەرسە ئەمەس. كۆردۈڭمۇ بۇلار قانداق، ئۇيغۇرنى ئۇيغۇرغا ئۇرغۇزۇپ قويۇپ تاماشە كۆرۈشىدۇ! شۇنىڭدىن راھەتلىنىدۇ، ھۆزۈرلىنىدۇ! مەيلى، نېمە بولسا، شۇ بولسۇن، ئۆز قېرىنداشلىرىڭغا قاتتىق قوللۇق، مونۇلارغا ئوخشاش تاش ژۈرەكلىك قىلمىساڭلا، بىزلەرنى ژازالاشقا كەلگەندە، بۇلاردىن ئاشۇرىۋەتمىسەڭلا بولغىنى؟! سوراق ۋاقتىدا، مەيلى، ئۇرساڭ ئۇرىۋەرگىن، قىينىساڭ قىيناۋەرگىن، بۇ سېنىڭ ۋەزىپەڭ، خىزمىتىڭ. بۇنىڭدىن بىز ئۇنچىلىك خاپا بولۇپ كەتمەيمىز. ھەر ھالدا، بۇلاردىن ئاشۇرىۋەتمىسەڭلا بولغىنى، ۋىژدانىڭنى ساتمىساڭلا بولغىنى؟ سەۋەب، ھەر ئىشنىڭ سورىغى بولىدۇ. شۇنى ئۇنتۇمىساڭلا بولغىنى. زامان مۇنداقلا ئۆتمەيدۇ، شۇنى ئويلاپ قوي. بۇ ئۆتنە ئالەم!...

مېنىڭ ئۇيغۇرچە سۆزلىمەي، خەنسۇچە سۆزلىسەڭمۇ بولىدۇ!دېگەن سۆزۈم ئۇنىڭغا ئېغىر كەلگەن بولسا كېرەك، چىرايى ئۆزگىرىپ كەتتى. قوشۇمىلىرى تۈرۈلدى. ئۇنىڭ، باشلىقلىرىنىڭ ئالدىدا خىزمەت كۆرسەتكۈسى كەلدىمۇ، بىلمەيمەن، ژەھلى چىقىپ ۋارقىرىدى. خىتايچە سۆزلىدى.

- سەن ئاناڭنى... ، تىرەژەپ تۇرۇۋالىدىغان ئېشەكنىڭ ئۆزى ئېكەنسەن!...

سۆز قايتۇرماي ژىم- ژىت تۇرۇۋالدىم.

كۆپىنچە ۋاقىتلاردا، سوراق ئىشلىرىدا ئۇلار مۇشۇنداق ئۇسۇللارنى قوللىنىشقا بەك ئۇستا ئىدى. ژىسمانىي ژەھەتتىن ئاژىز مەھبۇسلار بەزى ۋاقىتلاردا ئۇيغۇر ساقچى، سوراقچىلارنىڭ چىرايلىق سۆزلىرىگە، ئىچ ئاغرىتىپ ئېيتقان مېھرىۋانلىقلىرىغا ئالدىنىپ، قىلمىغان ژىنايەتلىرىگىمۇ ئىخرار بولۇپ قالاتتىدە، گۇناھ، ئەيىبلىرىنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرۇپ ئالاتتى. بۇنداق ئىشلار ماڭا مەلۇم بولغانلىقتىن، سوراقخانىلاردا خىتايلار بىلەن بىللە بولىدىغان ئۇيغۇر ساقچى، سوراقچىلارنىڭ ئىچ ئاغرىتىپ، ، ياردەم قىلماقچى بولۇپ ئېيتقان سۆزلىرىنىڭ بىرسىگىمۇ ئىشەنمەتتىم. ئىشەنمىگىنىم ئۈچۈن شۇ كۈنكى سوراق ۋاقتىدا باشلىغىنىڭ ئىشارىتى بىلەن ئۇيغۇر سوراقچى تامدا ئېسىقلىق تۇرغان ئۇزۇن ئۆرۈم قامچىنى قولىغا ئالدى. ئىككى گۇندىپاي مېنى تامغا يېقىن ئاپاردى. كىشەنلەڭەن پۇتلىرىمنى تېپىپ، ئىككى ئايىغىمنى كېرىپ تۇرغۇزدى. ئىككى قولۇمنى ئېگىز كۆتەرگۈزۈپ، ئىككى ياققا كېرىپ، ئالىقانلىرىمنى تامغا چاپلاپ تۇرغۇزدى.

ئۇزۇن ئۆرۈم قامچا تارس- تۇرسقىلىپ غول، دۈمبىلىرىمدە سويلاشقا، ئويناشقا باشلىدى...

ئاغرىققا چىدىماي ۋارقىراۋاتىمەن. باشمالتاقتەك ئۆرۈلگەن تاسما قامچا تەككەن ژايلار چىدىغۇسىز ئېچىشاتتى، كۆيۈپ ئاغىراتتى.

تارسىلداپ تېگىۋاتقان قامچا زەربىسىگە چىدىماي قېلىۋاتقان غول- دۈمبىلىرىم ئېغىرلىشىپ، ئۆزۈم دەرمانسىزلىنىپ، دىرىلداپ تىترەۋاتقان ئاياغلىرىم بەستىمنى كۆتۈرەلمەي، تامغا چاپلاشقىنىمچە، تۆۋەڭە سىرىلىپ چۈشۈپ كېتىۋاتىمەن...

بىر چاغدا تىزىمچە ئولتىرىپ قالدىم. مەڭزىم سوغ سېمېنت تامغا چاپلىشىپ قالغاندەك ئىدى. سوغ تامدىن يۈزىم ئارقىلىق پۈتۈن تېنىمغا كىچىككىنە بىر ئاراملىق كىرىۋاتقاندەك بولاتتى...

مېنى قامچا بىلەن ئۇرۇپ، غول- دۈمبىلىرىمنى چەك- چەك يېرىۋەتكەن ئۇيغۇر سوراقچى ئىدى.

سوراق يەنە داۋام قىلدى.

- خوتەنلىك ئابابەكرى ئابدۇمېژىت بىلەن قاچان، قەيەردە تونۇشقان ئېدىڭ؟- دېدى كۆز ئەينەكلىك خاتاي سوراقچى.

- ئۇنى تونۇمايمەن، بىلمەيمەن، - دېدىم ئارانلا.

- ياق، سەن بىلىسەن. ئۇنى ياخشى تونۇيسەن، ئۇنىڭ بىلەن كۆپ مەژىلىسلەردە بىللە بولغانسەن؟!- دەپ ۋارقىرىدى ئۇ.

- سىلەر مېنى باشقا بىرسى بىلەن چاتاشتۇرىۋاتقان بولساڭلار كېرەك؟

- ھەي ژاھىل، بىلگەندىن، تونۇغاندىن كېيىن بىلىمەن، تونۇيمەن دېمەمسەن؟!- دەپ ژەھلى چىقىپ ۋارقىرىدى ئۇيغۇر ساقچى...

سوراق شۇ خىلدا داۋام قىلدى. ئۇلار مېنى ئابدۇسالام قارى، ئابدۇخېلىل ئابدۇمېژىت، ئابابەكرى ئابدۇمېژىت، تۇرسۇن سەلەي، ئىبراھىم ئىسماىللار بىلەن بىرلىكتە ژەمىيەتتە مۇقىمسىزلىق پەيدا قىلىپ، بىر مۇنچە قالايمىقانچىلىقلارنى چىقارغان مىللىي بۆلگۈنچى، دىنىي ئەسەبىي، ئەشەددىي ئۇنسۇرلارنىڭ قۇيرىغى بولغانلىقىمنى تەن ئالدۇرۇپ، ئىخرار قىلدۇرۇشقا، شۇ ئارقىلىق ماڭا سىياسىي قالپاقنى كىيگۈزۈشكە قانچە ھەرىكەت قىلمىسۇن، ئۇلارنىڭ قالپىغى مېنىڭ بېشىمغا توغرا كەلمەتتى. قالپاق بىردە چوڭ، بىردە كىچىك بولۇپ قالاتتى. ئومۇمەن، قالپاقنى كىيگۈزەلمەتتى. ئەگەر مەن سەللا ئاژىزلىق قىلسام، ئۇلارنىڭ ئۇرۇپ- قىيناشلىرىغا بەرداشلىق بېرەلمەي قالسام، دېمەك، ئۇ چاغدا قالپاق بېشىمغا توغرا كىيىلىپ قالىدۇ دېگەن سۆز. شۇنىڭ بىلەن ئىش تامام!... بۇ دوزاقتىن ئۆلۈپ قۇتۇلمىسام، تىرىك قۇتۇلالمايمەن. تىرىك قالغاننىڭ ئۆزىدە پۈتۈن ھاياتىم تۈرمە- زىندانلاردا ئۆتۈشى چوقۇم. ئۇ چاغدا مېنى ئۇزاق مۇددەتلىك ياكى مۇددەتسىز تۈرمە ژازاسىغا ھۆكۈم قىلىشى تۇرغان گەپ! شۇنىڭ ئۈچۈن مەن بىرلا سۆزدە تۇرۇۋالاتتىم. بىلمەيمەن، تونۇمايمەن! تېرىكىپ ژەھلى چىققان سوراقچىلار مېنى ئايىماي ئۇراتتى. قىيناپ- ئازاپلاتتى. ئاناڭدىن تۇغۇلغىنىڭغا ۋايژان دېگۈزەتتى، چېقىرتىۋېتەتتى. بىراق، سېنىڭ قانچە ۋارقىراپ، چېقىرغىنىڭ بۇ يەر ئاستى سوراقخانىسىدىن يەر ئۈستىگە- - تاشقىرىغا ئاڭلانماتتى.

مېنى ئىخرار كەلتۈرۈپ، توۋا قىلدۇرالمىغان سوراقچىلار بىر چاغدا توك كالتىگىنى يەنە ئىشقا سالدى. توك كالتىگى بىلەن ژان يېرىمگە توك ئۇردى... ئاغرىق ئازابىغا چىدىماي قاتتىق چىرقىراپ كەتتىم. ئۇ چاغدىكى ئاغرىقنى سۆز بىلەن يەتكۈزۈشكە تىلىم ئاژىزلىق قىلىدۇ. ئۇ دەھشەتنى ياراتقان ئېگەم ئەزىز بەندىسىگە كۆرسەتمىسۇن دەيمەن!

توك كالتىگى بىلەن ژان يېرىمگە ئىككىنچى قېتىم توك ئۇرغىنىدا ئوڭدامغا ئۇچۇپ چۈشتۈم... چالا بوغۇزلانغان كالىدەك تېپىرلايمەن. پۇتلىرىمدىكى زەنژىر كىشەنلەر شاراقلايدۇ.

بىر چاغدا بىر چېلەك سۇنى ئۈستۈمگە چاچتى. كىچىككىنە ئارام ئالغاندەك بولدۇم. مۇزدەك سېمېنت ئۈستىدە ئوڭدامغا ياتىمەن. كۆزلىرىم سوراقچىلارغا قادالدى. ئۇلار پۇتلىرىنى ئالماشتۇرغان ھالدا تاماكا چېكىشىپ، پاراڭنى دۆڭ سوقۇشۇپ ئولتىرىشاتتى. ئارىلاپ- ئارىلاپ مەن تەرەپكە قاراپ قويىدۇ. ئىككى گۇندىپاي ئىككى تەرىپىمدە قوللىرىنى كەينىگە قىلىپ تۇراتتى.

ئارىدىن خېلى ۋاقىت ئۆتتى. مېنى تۇرغۇزدى. سوراق يەنە باشلاندى.

ئىككى ئايىغىمدا ژان يوق، دىرىلداپ تىترەيدۇ. ئىككى پۇتۇمنىڭ تىماقلىرىدىن تارتىپ، بېشىمدىكى چاچلىرىمغىچە ئۆزۈمنىڭ ئەمەستەك ئىدى... ئۆزۈمنى بىر تۈرلۈك ھېس قىلاتتىم. تەن- تېنىمگە تارىغان بىر تۈرلۈك ئاغرىقتىن تۇرۇپ- تۇرۇپلا سەسكىنىپ، شۈركۈنۈپ تىترەپ كېتەتتىم. بارغانسېرى دەرمانسىزلىنىپ، كۆزلىرىم يېپىلىپ، ھېلىدىن- ھېلىغا بېشىم تۆۋەن چۈشۈپ كېتىۋاتقاندەك قىلاتتى. ئۆزۈمنى ئوڭدامغا تاشلاپ، سوغ، مۇزدەك سېمېنت ئۈستىدە پۇت- قوللىرىمنى ئۇزۇن سۇنۇپ ياتقۇم كېلەتتى. شۇ چاغدا مەن ئۈچۈن ئەشۇنىڭدىن ئارتۇق راھەت يوقتەك ئىدى...

ئىككى غولۇم ئۈستىگە كەينى- كەينىدىن ۋاق- ۋۇق قىلىپ تەككەن رېزىنكە كالتەكتىن كېيىن دەررۇ ئۆزۈمگە كەلدىم.

- قېنى ئېيتە، چەت ئەل رادىولىرىنى تىڭشىغىنىڭغا ئىخرارمۇسەن؟- دەپ ۋارقىرىدى سوراقچى خىتاي.

- مەن پەقەت شىنژاڭ رادىوسىنى، مەركىزى خەلق رادىوستاسىياسى خەۋەرلىرىنى تىڭشايمەن!

- ئامېرىكا ژاھاڭىرلىرىنىڭ رادىولىرىنىمۇ تىڭشايسەنغۇ؟- دەپ ۋارقىرىدى.

- ياق، ئۇنى بىلمەيمەن!

- يالغان ئېيتىۋاتىسەن! سەن دائىم چەت ئەل رادىئو خەۋەرلىرىنى تىڭشاپ، ژاھاڭىر دۆلەتلەرنىڭ بىزگە قارىشى تەشۋىقاتلىرىنى ئاڭلاپ، ئاغىنىلىرىڭگە، تونۇش- بىلىشلىرىڭگە دائىم يەتكۈزۈپ تۇرىسەن. شۇ ئارقىلىق دۆلىتىمىزگە قارىشى تەتۈر تەشۋىقات ئىشلىرىنى ئېلىپ بېرىۋاتىسەن!...

- ياق، بۇلارنىڭ ھەممىسى تۆھمەت!- دېدىم قەتئىيلىك بىلەن.

كاچىتىمغا تەككەن شاپىلاقتىن كۆزلىرىمدىن ئوت چىقىپ كەتكەندەك بولدى...

سوراق شۇ خىلدا داۋام قىلىپ، بىرىنچى كۈنكى ئىخرار قىلدۇرۇش ژازاسى تۆرت سااتتىن ئارتۇق ۋاقىتقا سوزۇلدى. مېنىڭدىن ھېچ قانداق بىر ئېنىق ژاۋاپ ئالالمىغان، مېنى توۋا قىلدۇرۇپ، ئىخرارغا كەلتۈرەلمىگەن ئۇلار ھېرىپ- چارچىغان بولسا كېرەك، بىر چاغدا كۆز ئەينەكلىك سوراقچى خىتاي؛

- ۋاقىت خېلى بولۇپ قاپتۇ، بولدى قىلايلى، دەم ئالايلى، - دېدى ۋە گۇندىپايلارغا قاراپ. - مونۇ ژاھىل ئۇنسۇرنى ئەكىرىۋېتىڭلار!- دەپ چىقىپ كېتىشتى...

يەر ئاستى سوراقخانىسىدىن سىرتقا چىققۇچە بولغان ئۈچ ئايلانما پەلەمپەيدىن كۆتىرىلگىچە ھېچ ھالىم قالمىدى. بىر نەچچە قېتىم ژىقىلىپ چۈشۈشكە تاسلا قالدىم. گۇندىپايلارنىڭ بىرسى تۇتۇۋالمىغىنىدا، پەلەمپەيدىن دومىلاپ پەسكە چۈشۈپ كەتكەن بولار ئىدىم. ئۇلارنىڭ مەن بېچارىگە ئازراق بولسىمۇ ئىچى ئاغرىپ قالدىمۇ بىلمەيمەن، ئىككىسى ئىككى قولتۇغىمدىن يۆلەپ، ژۇقۇرىغا ئېلىپ چىقتى.

تۈرمە ھويلىسى يەنىلا يوپ- يورۇق ئىدى. سەھەرنىڭ سالقىن ھاۋاسىدىن قېنىپ- قېنىپ ژۇتتۇم. كىچىككىنە يېنىكلەپ قالغاندەك بولدۇم...

گۇندۇپايلار مېنى يۆلەپ- يۆلەشتۈرۈپ دېگۈدەك كامېرىغا ئېلىپ كىرىشتى.

تۆمۈر ئىشىكنىڭ شاراقلاپ ئېچىلىشىدىن ئويغىنىپ كەتكەن مەھبۇسلاردىن بىر نەچچىسى باشلىرىنى كۆتۈرىپ، ئىشىك تەرەپكە قاراشتى. مەن يېڭىدىن مېڭىشقا باشلىغان بالىلاردەك تەمتىلەپ، ئاياغلىرىمنى ئاران- ئاران بېسىپ، بۈگلۈكنىڭ چېتىگە ئۆزۈمنى تاشلىدىم. ئاياغلىرىمنى ھەر بىر كۆتۈرىپ باسقىنىمدا، زەنژىرلەرنىڭ بىر- بىرسىگە ئۇرۇلۇشىدىن چىقىۋاتقان شاراق- شۇرۇق، شاراق- شۇرۇق ئاۋازلار كامېرىدىكى ئۆلۈم ژىم- ژىتلىغىنى بۇزۇپ تۇرغاندەك بىلىندى ماڭا.

- بۇ ياققا قىڭغاي، - دېدى مەھبۇسلاردىن بىرسى بېشىنى كۆتۈرىپ. - قاتتىق ئۇرۇۋەتكەن ئوخشايدۇدە؟

- ھە- ئە، - دېدىم ئارانلا. - خاپا بولماي، سۇ بەرگىنە ماڭا؟

- ھازىر، ھازىر. - ئۇ ئورنىدىن دەررۇ تۇردى-دە، گىرىمسەن يورۇق كامېرىنىڭ بىر بۇلۇڭىدىكى ئۈز- قول ژۇيۇدىغان ژايدىكى شۈمەكتىن كرۇژكىدا سۇ ئېلىپ كەلدى. مۇزدەك سۇنى گۈپۈلدەپ ئىچىۋەتتىم. تەشنالىقىم بېسىلىپ، كىچىككىنە راھەتلەڭەندەك بولدۇم.

- مەن ياتاي؟- دېدىم.

- يات، يات. ئارام ئال!- دېدى ئۇنىڭ ماڭا ئىچى ئاغرىپ.

٭ ٭ ٭

تاراق- تۇرۇق، ۋاڭ- چۇڭدىن ئويغىنىپ كەتتىم. ھەممە ئورۇنلىرىدىن تۇرۇشقان ئېكەن.

- قانداق، ياخشىمۇسەن؟- ھالىمنى سوراشتى كامېرا ئىچىدىكىلەر نۆۋەتمۇ- نۆۋەت.

- ئاللاھغا شۈكرى. - بېشىمنى زورغا كۆتۈرىپ، ئورنۇمدىن تەسلىكتە تۇردۇم. قامچا تېگىپ چەك- چەك يېرىلغان ژايلاردىن چىققان قانلار قېتىپ، كۆينىگىمنىڭ ئارقىسى چاپلىشىپ قالغان ئېكەن. تېنىمنىڭ ھەرىكەتلىنىشى بىلەن كۆڭلەك چاپلاشقان ژايلار تۇز سەپكەندەك ئېچىشىپ كەتتى.

- خېلى قاتتىق ئۇرۇۋەتكەن ئوخشايدۇدە؟ بۇ گۇيلار شۇنداق، ئايىمايدۇ!- دېدى مەھبۇسلاردىن بىرسى ئىچ ئاغىرتقاندەك سۆزلەپ.

- شۇنداق. - دېدىمدە، باشقا گەپ قىلمىدىم. ئارتۇق گەپ قىلىشنىڭمۇ ھاژىتى يوق ئىدى. ھالىڭنى ئېيتقىنىڭ بىلەن ئۇلار ساڭا نېمە قىلىپ بېرىدۇ، قولىدىن نېمە كېلەتتى. ئۇلارنىڭمۇ ھەممىسىلا ساڭا ئوخشاش مەھبۇس، ژىنايەتچى! بۈگۈن مېنىڭ بېشىمغا كەلگەن كۈن، ئەتە موشۇلاردىن بىرسىنىڭ بېشىغا چوقۇم كېلىدۇ. كېلىۋاتىدۇ ھەم...

ئورنۇمدىن تۇردىمدە، كىشەنلىك ئاياغلىرىمنى زورغا كۆتۈرۈپ، شاراق- شۇرۇق، شاراق- شۇرۇق ئاۋاز بىلەن بىر بېسىپ، ئىككى بېسىپ بۇلۇڭدىكى تاھارەت قىلىدىغان ژايغا باردىم. ئۇزاق زەر تۆكۈپ، ئاراملاندىم. سۈيدۈگىم قىپ- قىزىل رەڭدە. توك كالتەكنىڭ تەسىرى بولسا كېرەك؟دەپ ئويلىدىم. ئۈز- قوللىرىمنى ژۇيۇپ، ئورنىمغا بېرىپ ئولتاردىم.

بىر چاغدا تۆمۈر ئىشىكنىڭ ئانچە چوڭ بولمىغان تۆشۈكچىسى شاراقلاپ ئېچىلدى. ساات سەككىز بوپتىدە؟- دەپ ئويلىدىم. مەھبۇسلار كرۇژكا، ژاۋۇرلىرىنى كۆتىرىشىپ، ئاشۇ تۆشۈكچىگە نۆۋەتمۇ- نۆۋەت تۇرۇشتى. ئەتىگەنلىكى بېرىدىغان تامىقىقاينىغان، بەزىدە چالا قاينىغان سۇ بىلەن بىر تال موما. مۇشتۇمدەك چوڭلۇقتىكى ئۇ مومىنى ئالىقىنىڭ ئارىسىغا ئېلىپ سىقساڭ، چوڭىراق ياڭاقتەك بولۇپ قالاتتى، خالاس. چۈشتە، ساات ئىككىلەردە بېرىدىغان تامىقىبەسەي، ئانچە- مۇنچە ياڭىيۇ ۋە چۆپ- كوكاتلار قوشۇپ قاينىتىلغان تۇزسىز بىر نەرسە. كەچلىك تامىغىمىز قۇرۇق نان بىلەن ترۇبا شۈمىگىدىن ئېقىۋاتقان خام سۇ. قۇرۇق نان دېمەكچى، پۇتىغا كىشەن سېلىنغان، ئېغىر ژىنايەت سادىر قىلغان يەنى ئادەم ئۆلتۈرگەن قاتىللار بىلەن ماڭا ئوخشاش سىياسىي مەھبۇسلاردىن باشقا ھەر خىل ژىناىي ئىشلار بىلەن تۈرمىگە چۈشكەن مەھبۇسلارغا ئاتا- ئانىسى، قېرىنداش- تۇغقانلىرىدىن كېلىپ تۇرىدىغان يېمەكلىكلەر بىلەن ئۇلار كىرگۈزۈپ تۇرىدىغان ئازدۇ- تولا ئاخچىلىرىغا تۈرمە ناۋايخانىسىدىن سېتىۋېلىشقا رۇخسەت قىلىنغان نانلار ئىدى. كەچلىك تامىغىمىز ئاشۇ قۇرۇق نان، خالاس.

تۇزسىز نەرسىلەرنى يەۋەرگەندىن كېيىن، ۋاقىت ئۆتۈشى بىلەن ئۆگە- ئۆگىلىرىڭ بوشاپ، ئادەمدىن كۈچ- قۇۋۋەت كېتىدېكەن... ناۋايلار مەھبۇسلارنىڭ مەخپىي ئىلتىماسى بىلەن تونۇرنى قىزىتىپ تاۋلىغان ۋاقتىدا، تونۇر ئارقىسىغا شاكاراپ سۇنى ئايىماي چاچاتتى. ناننىڭ ئارقىسىغىمۇ شاكاراپنى بولۇشىچە چېچىپ سۈركەتتى. شۇڭا ناننىڭ ئارقىسىنى ئېغىزىمىزغا سېلىۋېلىپ، مەمپەز شورىغاندەك شورىشاتتۇق. تۇزغا دېگەن تەشنالىقىمىزنى كىچىككىنە بولسىمۇ باسقاندەك بولاتتۇق. بۇ ئىشى ئۈچۈن بىز تۈرمە ناۋايچىلىرىدىن تاغدەك رازى ئېدۇق.

چالا قاينىغان ئىلمان سۇ بىلەن بىر تال مومىنى يەپ، ناشتا قىلغىنىمدىن كېيىن، ئورنىمغا بېرىپ ياتتىم. كامېرىدىكى ئون نەچچە مەھبۇسنىڭ ئۆز ئارا پاراڭلىرى خۇددى قاپاقنىڭ ئىچىگە كىرىپ قالغان ھەرىلەرنىڭ ئاۋازىدەك غوڭۇلداپ ئاستا ئاڭلىناتتى قۇلۇغىمغا. مەن ياتقان بۇ كامېرىدا بىر تۇڭگان، بىر قازاقتىن باشقىلارنىڭ ھەممىسى ئۇيغۇرلار ئىدى.

بىلمەيمەن، بۈگۈن ئورنۇمدىن ناھايىتى ئەسكى تۇردىم. ھېچ قاچان مۇنداق بولمىغان ئىدىم. كۆڭلۈم بۇزۇلۇپ، ژىغلىغۇملا كېلىپ تۇرىدۇ. ئىچىمدمن ھۆپۈلدەپ چىقىۋاتقان قاتتىق بىر نەرسە تامىغىمغا كېلىپ تۈرۈلگەندەك بولاتتى. ئىچىم يېنىپ، ھۆپۈلدەپ تۇراتتى... شۇ تاپتا يېنىمدا ئانام بولسا ياكى مەرھۇم ئاتام بولغان بولسا، ئۇلارنىڭ بوينىغا ئېسىلىۋېلىپ، ھۆكۈرەپ ژىغلاۋەتكەن بولار ئىدىم... ئامال قانچە، ئۇ ئەزىزلىرىم يېنىمدا يوق! مېنىڭ ئەژايىپ ئاتامنى، ھېچ كىمگە ئوخشىماسقەدىردانىمنى، تايانچىمنى، تېغىمنى، مەسلەكدىشىمنى، سۆھبەتدىشىمنى، ئەقىلدارىمنى، باش- پاناھىمنى قارا يەر ئۆزىنىڭ سوغ باغرىغا ئالغىنىغا بىر نەچچە ژىل بولۇپ قالغان ئىدى... يالغۇزىنىڭ، كۆز نۇرىنىڭ يولىغا قاراپ، دەرۋازىنىڭ غاچ قىلىپ ئېچىلىشىغا، مېنىڭ ئانا، مەن كەلدىم!دەپ كىرىپ كېلىشىمنى تۆرت كۆزلەپ كېچە- كۈندۈز كۈتۈپ ئولتارغان ئانامنى بەك سېغىنغانلىقىمنى، كۆرگۈم كېلىپ كېتىۋاتقانلىقىنى تېخىمۇ بەتتەر ھېس قىلىشقا باشلىدىم...

بېچرە ئانام! بۇ دۇنىيانىڭ قىزىغىدىن، راھىتىدىن كۆرە ژاپا- مۇشاقىتىنى، ھەسرەت- قايغۇسىنى ھېسابسىز تارتىپ كېلىۋاتقان كۆڭلى سۇنۇق، يۈرەك- باغرى ئېزىلگەن، يارىلانغان، ئاژىز، چارىسىز، مەسۇم ئانام!...

بىرسىگە كەڭ، بىرسىگە تار يارالغان بۇ دۇنيا مېنىڭ ئاتا- ئانام ئۈچۈن تولىمۇ تار يارالغان كەن!...

ئۇلار ياش ۋاقتىدا بىر- بىرسىنى سۆيۈپ، ياخشى كۆرۈشۈپ تۇرمۇش قۇرۇشىپتېكەن. شېرىن ئارزۇلار ئىلىكىدە بىر تەھىيگە باش قويغان كۈنىدىن تارتىپ، بىر ئېتەك ئوغۇل، قىز تېپىشنى ئارمان قىلىشقان ئېكەن. ئانام تۆرت قېتىم قورساق كۆتۈرۈپتۇ. بىرىنچى قېتىمدا بويىدىن ئاژىراپ كەتكەن ئوخشايدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن تەل- تۆكۈس تۇغۇلغان ئوغۇل بىلەن قىز ئاپا، دادا!دەپ تىلى چىقىپ، تايتاڭلاپ مېڭىشقا باشلىغاندا، قىزىل چىقىپ، ئۇزاقمۇ ئاغرىماي ئۇ دۇنىيالىق بولۇپ كېتىپتۇ. مەن تۇغۇلۇپ، قىرقى سۈيىمنى قۇيۇپ، بۆشۈك توي قىلمىغۇچە ئانام كۆزى ياماننىڭ كۆزى تەگمىسۇن، تىلى ياماننىڭ تىلى تەگمىسۇن!دەپ، مېنى ئاتامدىن باشقا ھېچ كىمگە كۆرسەتمىگەن ئېكەن.

ئۇلار مېنى كۆز قارچۇغىدەك ئاسراپ، ئەزىزلەپ ئۆستۈردى. يەتتە ياشقا كىرىپ، مەكتەپكە بېرىشنىڭ ئالدىدا پۈتۈن ئۇرۇق- تۇغقان، يارۇ- بۇرادەر، قولۇم- قوشنىلارنى ژىغىپ، سۈننەت تويۇمنى چوڭ ئۆتكۈزۈشتى.

توي ئۆتۈپ، مەن ياخشى بولۇپ ئورنۇمدىن تۇرۇپ كەتكەن كۈنلەرنىڭ بىرسىدە، ئاتامنىڭ يېقىن دوستلىرىدىن بىر نەچچىسى بىزنىڭ ئۆيدە مېھمان بولۇشقان ئىدى. شۇ كۈنى ئاتامنىڭ خۇش چاقچاق سازەندە ئاغىنىلىرىدىن بىرسىنىڭ ئېيتقان مونۇ سۆزلىرى قۇلۇغىمغا قوغۇشۇندەك قۇيۇلۇپ، تۇرۇپ قالغان ئېكەن.

- ھوي، ئاداش، سېنى ژۈرىگى ئاسانلىقچە ئېرىمايدىغان قاتتىق ئادەم دەپ ئويلىسام، سەن كۆڭلى تولىمۇ يۇمشاق، بىر ژىغلاڭغۇ ئېكەنسەنغۇ؟- دەپ سۆزلىدى ئۇ كىشى. - توي كۈنكى ئىشنى ھەممىڭلار كۆردىڭلار، قەيسەرژاننى ئۆينىڭ ئوتتۇرىسىغا سېلىنغان ئورۇنغا ياتقۇزۇپ، ئۇستام ئىشنى ئەندىلا باشلىشى بىلەن، ئوغلىنىڭ ۋارقىراپ ژىغلىشىنى كۆرۈپ، قارىسام بۇ ئاغىنىمىز بالىسى بىلەن تەڭلا ژىغلاۋاتىدۇ. تەكبىر ئېيتىشىمىز بىلەنلا تالاغا چىقىپ كەتتى. ئۇستام ئىشنى پۈتتۈرۈپ بولغاندىن كېيىن، ئاغىنىمىزنى مۇبارەكلەي دەپ سىرتقا چىقسام، بۇ ئەر- خوتۇن ئىككىسى ئىشىك- دېرىزىنى ياقىلاپ ژىغلاپ تۇرۇشۇپتۇ...

ئاشۇ سۆزدىن كېيىن ئۆي ئىچىدىكىلەر قاقاخلاپ كۈلۈشتى.

- توغرا ئېيتىسەن، ئاداش، توغرا ئېيتىسەن. بىزدە ھەر قايسىڭلارغا ئوخشاش ئىككى- ئۈچتىن يوقتە، يالغۇز بىر تال!- دېدى ئاتام.

- گەپ ساندا ئەمەس، سۈپەتتە. - سۆزگە ئارىلاشتى ئولتارغانلاردىن بىرسى. - بىر تال بولسىمۇ ئەقىل- پاراسەتلىك، ئىنساپلىق بولۇپ ئۆسسە، ئونغا تېتىيدىغان بولىدۇ، ئاداش؟!

- ئاغزىڭغا شېكەر! ئانىسى ئىككىمىزنىڭ ئارزۇ- ئارمىنىمىزمۇ شۇ. - دېدى ئاتام. - ياراتقان ئېگەم بۇ كۆز نۇرۇمنىڭ ئۆمرىنى ئۇزاق قىلغاي، بەختىنى بەرگەي! مېنىڭ ئىزىمنى يوقاتمايدىغان، ئۆيىمىزنىڭ چىرىغىنى ئۆچەرمەيدىغان مېنىڭ مۇشۇ قەيسىرىم!- دەپ ئاتام مېنى ئەركىلىتىپ، پېشانەمگە سۆيۈپ قويغان ئىدى...

تا شۇ كۈڭىچە ئېسىمدىن كەتمىگەن سۈننەت تويۇم ۋاقتىدىكى ئاتامنىڭ ۋە ئۇنىڭ ئاغىنىلىرىنىڭ ئېيتقان ئاشۇ سۆزلىرى خىيالىمغا كېلىشى بىلەن ئۆپكەم تېخىمۇ ئۆرلەپ كەتتى!...

يالغۇز ئانام مەن يالغۇزىدىن ئايرىلىپ، نېمە كۈنلەرنى كېچىۋاتىدېكىن؟

ئانامنى غايىۋانە كۆرۈۋاتقاندەك بولۇۋاتىمەن...

ئاق ياغلىغىنى بېشىغا يېيىپ سېلىۋالغان ئانام شەھەرلىك ساقچى ئىدارىسىنىڭ ئالدىغا ھەر كۈنى كېلىدۇ. ئىشىك ئالدىدا كۈزەتتە تۇرغان ساقچىلار ئانامنى ئىچكىرىگە كىرگۈزمەيدۇ. مېنىڭ بالامنى ساقچىلار مۇشۇ يەرگە ئېلىپ كەتكەن... مېنىڭ بالام نەدە؟ مەن بالامنى بىر كۆرۈۋالاي! مېنى قويۇپ بېرىڭلار، باشلىقىڭلارغا ئېيتىدىغان گەپلىرىم بار ئىدى؟... ئانامنىڭ يېلىنىپ- يالۋۇرۇشلىرىنى، زارلىنىشلىرىنى تىڭشاۋاتقان، بۇ بېچارە ئانىنىڭ كۆز ياشلىرىنى كۆرۈۋاتقان ھېچ كىم يوق.

بېچارە ئانام مېنىڭدىن ھېچ بىر خەۋەر ئالالماي، سااتلاپ ساقچى ئىدارىسىنىڭ ئالدىدا ئولتىرىدۇ. ئىچكىرىگە كىرىپ چىقىۋاتقان ئادەملەرگە، ساقچىلارغا، ھەربىي كىيىمدىكى ھۆكۈمەت ئادەملىرىگە تەلمۈرۈپ قارايدۇ. لېكىن، دەرد- ھەسرىتى چېكىدىن ئاشقان بۇ ئاژىز، بېچارە ئانىغا نەزەر ئاغدۇرۇۋاتقان، ئۇنىڭ ھەر كۈنى دېگۈدەك بۇ يەردە نېمە ئۈچۈن ئولتىرىۋاتقانلىغىنى، كىمنىدۇ كۈتۈۋاتقانلىغىنى بىلگۈسى كېلىۋاتقان، ئۇنىڭ دەرد- ھالىنى ئاڭلاپ كۆرمەكچى بولۇۋاتقان بىرەر ئادەمنى تېپىش مۇمكىن ئەمەس.

ھەممىلا ساقچىلارنىڭ، ھەممىلا ھەربىيلەرنىڭ، ھەممىلا ھۆكۈمەت ئادەملىرىنىڭ، باشلىقلارنىڭ ژۈرىگى تاش ئەمەسقۇ؟ ئۇلارنىڭ ئىچىدىمۇ ياخشى ئادەملەر بار، مېھرىبان ئادەملەر بار، ھەقنى ھەق دەيدىغان ئىنسانلار بار. ئاددىي پۇقرانىڭ ھال- مۇڭىغا يېتىدىغان، ياردەم قولىنى سۇنۇشنى ئىستەيدىغان، دۆلەتنىڭ بەزىبىر چېكىدىن ئاشقان ھەرىكەتلىرىگە، سىياسەتلىرىگە ئىچىدىن نارازى، ئامما سىرتىغا ئوچۇق چىقىرالمايدىغان، پىكىر بىلدۈرەلمەيدىغان ئالىيژاناپ ئىنسانلارمۇ، ھەتتا خىتاي باشلىقلارمۇ بار.

بىر كۈنى ئانام ئەينە شۇنداق ئالىيژاناپ ئىنسانلاردىن بىرسىنىڭ نەزىرىگە چۈشۈپ قالدى. سىلى كۆپ ئەندىشە قىلمىسىلا، ئوغۇللىرىنى ھازىر سوراق قىلىپ، مەسىلىنى ئېنىقلاۋېتىپتۇ. ئەگەر ئوغۇللىرىدا ھۆكۈمەتنىڭ سىياسىتىگە قارىشى بىرەر مەسىلە بولمىسا، ياكى چوڭ بىرەر ژىنايەت ئۆتكۈزمىگەن بولسا، ھېچ قانداق گۇناسى، ئەيىبى بولمىسا بوشىتىۋېتىدۇ... ئوغۇللىرى ھازىر بۇ يەردە يوق، يېڭى ھايات تۈرمىسىدە ئېكەن... سىلى ياشىنىپ قالغان ئادەم ئېكەنلا، ئۆزلىرىنى ئايىسىلا... دېگەڭە ئوخشاش سۆزلەر بىلەن ئۆيىگە قايتۇرۇۋېتىدۇ.

ئانام كىچىككىنە بولسىمۇ خاتىرژەم بولغاندەك بولىدۇ.

ئارىدىن بىر نەچچە كۈن ئۆتۈپ، ئانامنىڭ خاتىرژەملىگى يەنە بۇزۇلدى. ئۆيدە ئولتىرالماي قالدى. نان- توغاچ، تاتلىق- تۇرۇمغا ئوخشاش نەرسىلەرنى ئالدى-دە، ياغلىقىغا چىگىپ، بوغۇچىنى قولتۇقىغا قىسىپ، مېنى كۆرۈش ئۈچۈن تۈرمىگە كەلدى. بىراق، دەرۋازا كۈزەتچىسى ئانامغا ژاۋاپ بەرمەي، قوغلاۋەتتى. ئەتىسى يەنە كەلدى... ئۆگۈنى يەنە كەلدى. دەرۋازا كۈزەتچىسى تۈرمە مەستئۇللىرىدىن بىرسىگە خەۋەر قىلدى. بۇ قېتىم تۈرمە مەستئۇلى ئانام بىلەن كۆرۈشتى.

- ھە، سېنىڭ بالاڭ مۇشۇ يەردە. ئۇنى ھازىر سوراق قىلىپ، مەسىلىنى ئېنىقلاۋاتىدۇ. - دېدى ئۇ.

- بالامنىڭ ئەھۋالى قانداق؟ مەن ئۇنى بىر كۆرسەم دەيمەن؟

- بالاڭنىڭ ئەھۋالى ياخشى. بىراق، ھازىرچە، مەسىلە ئېنىقلانمىغىچە كۆرۈشۈشكە رۇخسەت قىلىنمايدۇ!

- باشقىلار باللىرى بىلەن كۆرۈشىدېكەنغۇ؟

- ئۇلارنىڭ مەسىلىسى باشقا، سېنىڭ بالاڭنىڭ مەسىلىسى باشقا!

- مېنىڭ بالام ھۆكۈمەتكە قارىشى بىرەر ئىش قىپتىمۇ؟

- ھە، شۇ مەسىلىنى ئېنىقلاۋاتىدۇ.

- ۋاي، ژېنىم بالام، قۇرۇق سۆز، قۇرۇق تۆھمەتلەرگە قالمىساڭ بولاتتىغۇ؟!- دەپ ۋايسالاتتى ئانام.

- ھەي، ئايلاڭزا، سەن ئەمدى بۇ يەرگە باشقا كەلمە!

- بالامنى كۆرسەملا بولاتتى؟

- مەن ساڭا ئېيتتىغۇ، ھازىر كۆرۈشۈشكە رۇخسەت قىلىنمايدۇ!

- قاچان كۆرۈشۈشكە بولىدۇ؟

- مەسىلە ئېنىقلىنىپ بولغاندىن كېيىن.

- قاچان ئېنىقلىنىپ بولىدۇ؟

- بىلمەيمەن. بولدى قىل، ئايلاڭزا، ئۆيىڭگە كەت، باشقا كەلمە؟!

- ماقۇل، - دەيدۇ ئانام كۆزلىرىگە ياش ئېلىپ. - ئۇنداق بولسا، ئاناڭ سېنى يوقلاپ كەپتۇدەپ، مونۇلارنى بالامغا ئەكىرىپ بەرسەڭ؟

- بۇ نېمە؟- سورايدۇ ئۇ ئانامنىڭ قولىدىكى تۈگۈچكە قاراپ.

- نان- توغاچ، ئازراق تاتلىق- تۇرۇم.

- ياق، بولمايدۇ، بۇنداق نەرسىلەرگە رۇخسەت يوق!

- ۋاي، بۇ نان- توغاچ، تاتلىق- تۇرۇمغۇ؟

- مەن ساڭا ئېيتتى، بولمايدۇ، رۇخسەت يوق!

- باشقىلار ئېلىپ كەلسە، ئەكىرىپ بېرىسىلەركەنغۇ؟

- ئۇلارنىڭ بالىلىرى بىلەن سېنىڭ بالاڭ ئوخشىمايدۇ.

- ۋاي، ژېنىم بالام، نېمە گۇناھ قىلىپ قويغانسەن؟- زارلىنىدۇ ئانام.

- ھەي، ئايلاڭزا، بولدى، ئۆيىڭگە كەت. باشقا كەلمە؟!. .

شۇنىڭدىن كېيىن بېچارە ئانام ئېلىپ كەلگەن تۈگۈچىنى قولتۇقىغا قىسقان ھالدا ئاھ ئۇرۇپ، ئامالسىزدىن ئۆيگە قايتىدۇ. خېلى يەرلەرگىچە تۇرۇپ- تۇرۇپلا ئارقىسىغاتۈرمىنىڭ قارا دەرۋازىسىغا قايغۇ- ھەسرەتكە، مۇڭ- قايغۇغا تولغان كۆزلىرىنى تىككەن پېتى ئۇلۇغ- كىچىك تىنىپ، بىر بېسىپ، ئىككى بېسىپ، بۇ يەردىن كەتكۈسى كەلمەيۋاتقاندەك ئىلگىرىلەيدۇ...

قاياقتىن چىققىنىنى، كەلگىنىنى بىلمەيمەن، ئۇشتۇمتۇت پەيدا بولغان قارا قۇيۇن ئانامنى، ئانامنىڭ باياتىن مەن كۆرۈۋاتقان سېيماسىنى ئۆز قاينىمى ئىچىگە ئالدى-دە، ئاسمانغا ئېلىپ چىقىپ كەتكەندەك بولدى.

كۆز ئالدىمدىكى ئانامنىڭ غايىبانە سېيماسى بىردىن غايىب بولدى.

- ئاھ، ژېنىم ئانا، مەن سىزنى بەك سېغىندىم!...

يۈرەك- باغرىم كۆيۈپ- ئېچىشىپ، پۈتۈن ۋۇژۇدىم، تېنىم، ئۆزۈم بىر پەستىلا كۆيۈپ، كۈلگە ئايلانغاندەك بولدۇم... كۆزلىرىمنى مەككەم ژۇمۇۋېلىپ، ئىچىمدە ئېزىلىپ- ئېزىلىپ ژىغلىدىم...

خونەنلىك ژىگىت

ئارىدىن ئىككى ئايغا يېقىن ۋاقىت ئۆتتى.

بۇ ئارىلىقتا مېنى تۈرمىنىڭ يەر ئاستىدىكى سوراقخانىسىغا ئۈچ- تۆرت قېتىم ئېلىپ كىردى. شۇ باياقى سوراق، ئۇرۇپ- قىيناش، ئازابلاش... بۇ دوزاختا مېنى قانچە ئۇرۇپ- قىينىمىسۇن، ئازابلىمىسۇن، ئۇلار مېنى گۇناھىمغا، ئەيىۋىمگە ئىخرار قىلدۇرالمىدى. بىلمەيمەن. تونۇمايمەن. ئاڭلىغىنىم يوق! شۇنىڭدىن باشقا سۆز ئالالمىدى مەندىن. لېكىن، ئالدىمدا مېنى نېمىلەر كۈتۈپ تۇرغانلىقىنى بىلمەس ئىدىم.

بىر كۈنى كېچىلىك ساات ئون ئىككىلەر ئەتراپىدا كامېرىنىڭ تۆمۈر ئىشىكى شاراقلاپ ئېچىلدىدە، ئىككى گۇندىپاي كىرىپ كەلدى.

- قەيسەر ئابلىمىت، تۇر ئورنۇڭدىن، بۇ ياققا ماڭ!- دەپ بۇيرۇق قىلدى.

بۈگۈن يەنە ئۇرىدىغان بولدى!- دەپ ئويلىدىمدە، ئورنۇمدىن تۇرۇپ، ئۇلارنىڭ ئالدىغا چۈشتۈم.

گۇندىپايلار مېنى ھويلىغا ئېلىپ چىقىپ، يەر ئاستى سوراقخانىسىغا ئەمەس، قاتارسىغا سېلىنغان تۈرمە بېناسىنىڭ ئىككىنچى بىرسىگە ئېلىپ كىردى. ئۇزۇن كورىدور ئارقىلىق ھەر ئۈچ- تۆرت مېتىرغا بىردىن تۆمۈر ئىشىكلەر ئورنىتىلغان تۈرمە كامېرلىرىنىڭ ئۇ بېشىغا ئېلىپ ماڭدى. بۇ يەردە تەخمىنەن ئون يەتتە، ئون سەككىز كامېرا بار ئىدى. ئۇنىڭ ئۈچ- تۆرتىدە خىتاي، شېۋە، موڭغۇلغا ئوخشاش باشقا مىللەت مەھبۇسلىرى ياتاتتى. قالغان كامېرىلارنىڭ ھەممىسىگە دېگۈدەك مۇسۇلمان يەنى ئۇيغۇر مەھبۇسلىرى سولانغان.

- توختا!- دېدى گۇندىپاي ئۇزۇن كورىدورنىڭ ئۇ بېشىدىن سانىغاندا ئۈچىنچى ئىشىكنىڭ ئالدىغا كەلگەندە.

بۇيرۇق بويىچە توختىدىم. تۆمۈر ئىشىك شاراقلاپ ئېچىلدى.

- كىر!- دېدى.

ئاياقلىرىمدىكى كىشەنلەرنى شاراقلىتىپ مېڭىپ، كامېرا ئىچىگە كىردىم. ئادەمنى سەسكەندۈرىدىغان بىر خىل بىقسىغان سېسىق پۇراق دىمىغىمغا گۈپلا ئۇرۇلدى...

گىرىمسەن يورۇپ تۇرغان بۇ كامېرىغا يەتتە- سەككىز خىتاي مەھبۇسلىرى سولانغان ئېكەن. قارا، بۇلاردا قانداق كەڭچىلىك، ئۇيغۇرلاردا بولسا تىقىمچىلىق... ھەتتا تۈرمە كامېرىلىرىدىكى بۇ خىل پەرىقلەرگە نېمە دېگۈلۈك؟- پىچىرلىدىم ئىچىمدە.

ئاشۇ يەتتە- سەككىزىنىڭ ئىككىسى ئوڭدا ياتىدۇ. ئىككى- ئۈچى ئىشتانلىرىنىڭ پاقالچەكلىرىنى تىزىغىچە كۆتۈرۈۋالغان ھالدا زوڭزىيىپ ئولتارغاچ، پارالىشىۋاتاتتى. ئىككىسى قولىنى ئارقىسىغا قىلىۋېلىپ، ئۇ ياقتىن، بۇ ياققا مېڭىپ ژۈرىدۇ. بىرسىنىڭ پۇتىدا كىشەن. بۇ سىياسىي مەھبۇس ئوخشايدۇ؟- دەپ ئويلىغاچ، ئۇنىڭ بەشەرىسىگە قارىدىم. سوزماق ئۈز، ياپما قاپاق، پىچاقنىڭ ئۇچى بىلەن تىلىپ قويغاندەك كىچىك، ژۇمۇق كۆز. بەستى ئانچىمۇ يوغان ئەمەس. بويى مەندىن بىر ئىككى غېرىچ پاكارەك. چىرايىدىن سوغۇقلۇق، قوپاللىق چىقىپ تۇرىدۇ. بۇ ئادەم ئۆلتۈرگەن قاتىل بولۇشى مۇمكىن؟- دەپ ئويلىدىم.

مەن كامېرا ئىچىگە كىرىشىم بىلەنلا ئۇلار ماڭا لاپ قىلىپ قاراشتىدە، بىر نەچچە دەقىقە مەندىن كۆز ئالماي، ئالىيىپ قاراشقان ئىدى. ئىشىك يېپىلغاندىن كېيىن؛

- ھە، ئۇيغۇر، كەلدىڭمۇ؟!- دېدى ئولتارغانلاردىن بىرسى.

- ھە، كەلدىم!- دېدىم ئىشەشلىك سۆزلەپ ۋە ئاياقلىرىمدىكى كىشەنلەرنى شاراقلىتىپ ماڭغاچ، بۈگلۈكنىڭ چېتىگە كېلىپ ئولتاردىم.

- بۇ يەردە ئولتىرىشقا ھازىرچە ساڭا رۇخسەت يوق!- دېدى بىرىنچى بولۇپ سۆزلىگەن مەھبۇس.

- قەيەردە ئولتىرىشىم كېرەك؟

- قەيەردە ئولتىرىشىڭنى بىلمەيمەن. بىراق، بۇ يەردە ئەمەس!...

گۇناھىنى، ئەيىۋىنى بوينىغا ئالمىغان ماڭا ئوخشاش ژاھىل مەھبۇسلارنى خىتاي مەھبۇسلىرى يېتىۋاتقان كامېرىلارغا يېرىم كېچىلەردە يۆتكىدىمۇ، دېمەك بۇ، توۋا قىلدۇرۇشنىڭ بىر يولى، ئۇسۇلى ئىدى. ئامما، بۇ خىل ئۇسۇل خىتاي مەھبۇسلىرىغا ھېچ قاچاندا قوللىنىلماتتى.

بىلىپ تۇرۇۋاتىمەن. بۇلار بۈگۈن مېنى ئۇرىدۇ. شۇنچە ئۇرۇپ- قىيناشلاردىن ئۆلۈپ قالغىنىم يوققۇ؟ بۇلارنىڭ ئۇرغىنى قانچىلىك بولار؟ ئۇرسا ئۇرسۇن، بىزگىمۇ ئۇرىدىغان، ئۆچ ئالىدىغان كۈنلەر كېلەر!- دەپ ئويلىدىمدە، قەددىمنى تىك تۇتتۇم.

- ھەي، ئۇيغۇر، مەن ساڭا ئېيتتىمغۇ، بۇ يەردە ئولتارما دەپ!- ئۇ ئورنىدىن تۇردى-دە، بۈگلۈكنىڭ چېتىدە ئولتارغان مېنىڭ ئۈستۈمدە تىك تۇردى ۋە ئالدىمغا تۈكەردى.

- ئۇنداق بولسا قەيەردە ئولتىرىشىمنى، قەيەردە يېتىشىمنى سەن كۆرسىتىپ بەر ماڭا؟- دەپ بېشىمنى كۆتۈرۈپ ئۇنىڭغا قارىدىم.

كۆرۈنۈشتە ئۇ مۇشۇ كامېرىنىڭ غورىزىدەك ئىدى. ئەگەر بىرگە بىر چىقساڭ، سېنىڭ قانچىلىك غوراز ئېكەنلىگىڭنى بىر ئىككى پاشماندىن كېيىنلا كۆرسۈتىپ قوياتتىم. شۇ چاغدا كۆرەتتىم قۇيرىغىڭنى كۆتۈرۈپ قاچمىغىنىڭنى؟- دەپ ئۆزۈمگە ئۆزۈم پىچىرلىدىم. بىراق، بۇ يەرنىڭ بىرگە بىر مۇشلىشىدىغان ژاي ئەمەس ئېكەنلىگىنى ئوبدان بىلەتتىم. ئۇنىڭ ئۈستىگە مېنىڭ ئىككى پۇتۇمدا كىشەن. ئۆزۈم يالغۇز ئۇيغۇر، ئۇلار يەتتە- سەككىز. ھەممىسىلا بىر ئىخلىمدىن. قول كۆتۈرۈشكە بولمايدۇ. تۈرمىدىكى قانۇن- قاىدىنىبۇزسام، كىم بىلىدۇ، بۇلارنىڭ ھەممىسى بىرلىشىۋېلىپ، مەن يالغۇز ئۇيغۇرنى ئۇرۇپ ئۆلتۈرۈۋېتىشىمۇ مۇمكىن. ئۇنىڭ سوراق- سورىغىمۇ بولمايدۇ. كېسەل ئېكەن، ئۆلدىدەيدىدە، ئىشنى تامام قىلىدۇ... ياق، مېنىڭ بۇ دوزاقتىن ساق- سالامەت چىقىپ كېتىشىم كېرەك!... مۇشۇلارنى خىيالىمدىن ئۆتكۈزدىمدە، ئۇرۇشنى قاچان باشلار ئېكىن، دەپ بېپەرۋا ئولتىرىۋەردىم. بىر چاغدا ئۇلارنىڭ غورىزى؛

- ئاناڭنى... ياۋايى!- دەپ ۋاقىرغىنىچە، بىقىنىمغا بىرنى تەپتى. بۈگلۈك ئۈستىدىن پالاققىدە قىلىپ يەرگە ژىقىلدىم.

- تۇرغۇزىڭلار ئۇنى؟!- دېدى ئۇ ئولتارغانلارغا. ئۇلار چاققانلىق بىلەن بۈگلۈك ئۈستىدىن سەكرىشىپ يەرگە چۈشتى. ئىككىسى ئىككى قولتۇغىمدىن تۇتۇپ تۇرغىزدىدە، بۇلۇڭغا ئاپاردى. ئىككى قولۇمنى ئارقامغا قايرىپ تۇتۇپ تۇرۇشتى...

شۇنىڭدىن كېيىن ئۈستى- بېشىمغا، توغرا كەلگەن ژايىمغا ۋاق- ۋۇق، تارس- تۇرسقىلىپ مۇشتلار تېگىشكە باشلىدى. ئۇلارنىڭ ھەممىسى قوللىرى ئاغىرغىچە بىر قۇردىن ئۇرۇپ، پۇخانىنى چىقارغاندەك بولۇشتى.

- ئۇيغۇرلارنىڭ تاياق ئۆتمەيدىغان گاڭگۇڭى ئوخشايدۇ بۇ؟!- دېدى ئۇلارنىڭ غورىزى. - بۇ باشقىلىرىغا ئوخشاش ۋايژان دەپ ۋاقىرغىنى، يېلىنىپ- يالۋۇرغىنىمۇ يوق!

- ۋارقىرىمىسا ھازىر ۋاقىرتىمىز، ۋايژان دېمىسە ھازىر ۋايژان دېگۈزىمىز!- دېدى ئىككىنچى بىرسى. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ سۇغا چىلانغان بىر تال قىزىل خىش بىلەن لۆڭگە ئېلىپ كەلدى. خىشنى لۆڭگىگە ئوراشقا باشلىدى.

ئابلا، باياتىن ۋايژان دەپ ۋارقىراپ قويسام بوپتىكەن؟ تاياقنىڭ چوڭىنى ئەمدى يەيدىغان بولدۇم!- دەپ ئويلىدىم.

بوي- تۇرقى پاكارەك، دۇمبۇلاق كەلگەن ھىڭگا چىشلىق، ئون سەككىز- ئون توققۇز ياشلار ئەتراپىدىكى ژۇمۇق كۆز مەھبۇس ماڭا قاراپ ھېژايغىنىچە، قولىدىكى لۆڭگىگە ئورالغان خىش بىلەن گۈپلا قىلىپ مەيدەمگە بىرنى ئۇردى. كۆز ئالدىم قاراڭغۇلىشىپ، بېشىم زىڭىلداپ كەتتى...

ئۇلار نۆۋەتمۇ- نۆۋەت مەيدەمگە، قوسىغىمغا، بىقىنلىرىمغا بىر- ئىككىدىن ئۇرۇشتى. ئاغرىققا چىدىغىنىم بىلەن ئۆزۈم تامامەن ھالسىزلىنىپ كەتتىم. ئىككى قولۇمنى كەينىگە قارىغان ھالدا تۇتۇپ تۇرغان ئىككىسى بولمىسا، ئاللىقاچان ئالدىمغا دۈم چۈشكەن بولار ئىدىم.

- بولدى قىلىڭلار، يېتىدۇ؟!- دەپ ۋارقىرىدى ئاياغلىرىغا كىشەن سېلىنغان سىياسىي مەھبۇس.

ئۇلار ئۇرۇشنى توختاتتى.

- يارايسەن، ئوغۇل بالا ئېكەنسەن!- دېدى سىياسىي مەھبۇس ئالدىمغا كېلىپ.

مەن ئۇنىڭدىن رازى بولغاچ، كۈلۈمسىرەپ بېشىمنى لىڭشىتتىم.

- بۇ يەردە ئەمدى ھېچ كىم ساڭا قول كۆتۈرمەيدۇ، - دېدى ئۇلارنىڭ غورىزى. - سەن بەك نوچى ئېكەنسەن؟ ساڭا ئوخشاش چىداملىق، غەيرەتلىكلىرى ئاز. ساڭا شۇ تاياقمۇ ئۆتمەيدېكەن. ئەمدى ژۇقۇرىغا چىقىپ يات، دەم ئال؟ بۇ ئورۇن سېنىڭكى!

- ماڭا سۇ بەرگىن، سۇ ئىچەي؟- دېدىم.

ئۇ قاقاخلاپ كۈلدى.

- سەن بولىدىغان ژىگىت ئېكەنسەن. باياتىن مېنىڭدىن تاياقنى راسا يەپ تۇرۇپ، يەنە ماڭا سۇ بەرگىن، دەپ بۇيرۇق قىلىۋاتىسەن. ئوغۇل بالا دېگەن ساڭا ئوخشاش بولۇش كېرەك. سەن ماڭا يېقىۋاتىسەن!- دەپ ھېژايدى ئۇ.

- شۇنداقمۇ؟- دەپ سورىدىم.

- ھە، شۇنداق!- دېدى ئۇ.

- مېنىڭ ساڭا ئوخشايدىغان بىر خەنسۇ ئاغىنەم بار. بالا ۋاقتىدا ئۇ ئىككىمىز كۆپ سوقۇشاتتۇق، مۇشلىشاتتۇق. كېيىن بىز ئايرىلماس دوستلاردىن بولۇپ كېتىشتۇق. سەن ئۇنىڭغا بەك ئوخشايدېكەنسەن؟ ئۇ ئاغىنەم نوچى، گاڭگۇڭ. ھېچ كىمدىن، ھېچ نەرسىدىن قورىقمايدۇ. ئۇ ئىككىمىز بىر بولساق، يەتتە- سەككىزىنى كۆز ژۇمۇپ- ئاچقىچە ئۇرۇپ ياتقۇزىۋېتەلەيمىز...

- دېمەك، سەنمۇ نوچى، گاڭگۇڭ ئېكەنسەندە؟

- تۈرمىدىن چىققاندىن كېيىن مەن سېنى ئۇ ئاغىنەم بىلەن تونۇشتۇرىمەن.

- سەن بايىلا شۇنداق دېسەڭ بولمامدۇ؟

- ھېچ گەپ ئەمەس. تۈرمىنىڭ بۇ قانۇن- قاىدىسىنى ئاڭلىغانمەن، بىلىمەن. سېنىڭدىن ھەرگىز خاپا بولمايمەن.

- ئېكە قولۇڭنى، بىز ئىككىمىز ئەمدى دوست بولىمىز، - دەپ ئۇ ئالدىمغا كەلدىدە، قولىنى سۇندى. مەن قولۇمنى بەردىم.

- ۋاڭ ژۇن!

- قەيسەر!

كامېرا ئىچىدىكىلەر ھەيرانلىقتا بىر- بىرسىگە قاراشقىنىچە، تۇرۇپ قېلىشتى.

- سەن خاپا بولما، قەيسەر؟

- خاپا ئەمەسمەن. سېنىڭدەك دوست تاپقىنىمغا خۇشالمەن!

- سېنى بىر ئاز ئۇچۇغداپ قويدۇق؟

- ھېچ گەپ ئەمەس.

- يارايسەن، ئوغۇل بالا. - دەپ ئۇ غولۇمغا قاقتى. - ژۈر ئاغىنە، ژۇقۇرىغا چىقايلى، دەم ئال؟

- سەن ۋەزىپەڭنى ئۇنتۇپ قالدىڭمۇ، ماڭا سۇ بەرمەمسەن؟- چاقچاق ئارىلاش شۇنداق دېدىم كۈلۈپ.

- ياخشى، ياخشى. - ئۇمۇ كۈلدى ۋە ھىڭگا چىشلىق مەھبۇسقا قاراپ. - ئاكاڭغا سۇ ئېلىپ كەل!- دەپ بۇيرۇق قىلدى.

- ياق، سېنىڭ قولۇڭدىن ئىچكۈم كېلىدۇ؟ سۇنى ئۆزۈڭ ئېلىپ كېلىشىڭ كېرەك؟ شۇ چاغدا بىز ھەقىقىي دوست بولالايمىز!

- ياخشى، ياخشى، - دەپ ئۇ ئىككى مۈرەمدىن تۇتتى-دە، كۆزلىرىمگە تىكلىنىپ قاراپ تۇرۇپ شۇنداق دېدى. - سېنىڭدە يۇلۋاستەك يۈرەك بار ئېكەن ژۇمۇ!...

مەن بىرىنچى سىنىپتىن تارتىپ خىتايچە تىل- يېزىقلارنىمۇ ياخشى ئوقۇغانلىقىمدىن، ئۇلارنىڭ تىلىنى ئانا تىلىمدەك مۇكەممەل بىلەتتىم.

- يۇلۋاستەك بولمىسىمۇ شىردەك بار. - دېدىم چاقچاق ئارىلاش. - بىز ئۇيغۇرلاردا يامان يۇلۋاس يولدا ياتسا، شىرغا يول بەرمەسدېگەن ماقال بار.

- ياخشى، ياخشى، - دەپ ئۇ كرۇژكىغا سۇ ئېلىپ كەلدى.

- رەمەت ساڭا، ۋاڭ ژۇن، - دەپ ئۇنىڭ قولىدىكى كرۇژكىنى ئالدىم ۋە مۇزدەك سۇنى گۈپۈلدەپ ئىچىۋەتتىم. مەيدە، قورساق، بىقىنلىرىمنىڭ سانژىپ ئاغىرىشلىرى كىچىككىنە بېسىلغاندەك قىلدى.

- سەن ھەقىقىي مەرد، نوچى، گاڭگۇڭ ئوغۇل بالا ئېكەنسەن؟ بۇنى مەن ھاياتتىنمۇ كۆرگەن، كىتابلاردىنمۇ كۆپ ئوقۇغانمەن!...

مېنىڭ بۇ سۆزلىرىم ئۇنىڭغا بەك يېقىپ كەتتى. ئۇ كۆكسىنى كېرىپ، بېشىنى غازدەك تىك قىلغان ھالدا ھەمراھلىرىغا كۆردىڭلارمۇ، مونۇ باشقا مىللەتنىڭ مېنى ژۇقۇرى باھالاۋاتقىنىنى؟ مېنىڭ قەھرىممۇ بار، زەھرىممۇ بار، مېھرىممۇ بار! ئاكاڭ قارىغاينىڭ قانداقلىقىنى ياخشىراق بىلىپ قويۇش؟!- دېگەندەك ئىپادە بىلدۈردى.

مېنىڭ يېڭى ھايات تۈرمىسىدىكى ژازالاش مەقسىتىدە خىتاي مەھبۇسلىرى سولانغان كامېرىغا يۆتكىگەندىن كېيىنكى بىرىنچى كۈنىم ئەينە شۇنداق باشلانغان ئىدى.

بۇ يەردە كەڭچىلىك، ئازادىلىك. بۈگلۈك ئۈستىدە قىسىلىشماي، ئارامخۇدا يېتىپ ئۇخلايمىز. بۇلارغا بېرىلىدىغان تامقلارمۇ باشقىچەرەك، مىللىيلارغا قارىغاندا خېلىلا ياخشى. تۇز- دېمىمۇ يامان ئەمەس... خېلىلا ئازادىلىككە چىقىپ قالدىم. ئۇنىڭ ئۈستىگە، بۇ كامېرىنىڭ غورىزى بىلەن ئاغىنە- دوست بولۇۋالدىم. مەنمۇ ئۆزۈمنى ۋاڭ ژۇنغا ئوخشاش غوراز ھېسابلاپ ژۈردۈم. ماڭا قاپاق تۈرۈپ قارايدىغان، دوق- پوپوزا قىلىدىغان ھېچ كىم يوق. بەزى مەھبۇسلارغا ئۆيىدىن كېلىپ تۇرىدىغان يېمەكلىكلىرىنى ئۇلار مېنىڭسىز يېمەيدۇ. بىراق، مەن ئۇلارنى مېھمان قىلالماتتىم. ئۇلار بۇنى ياخشى بىلىدۇ. بۇ كامېرىدا ئاياغلىرىغا كىشەن سېلىنغان ئىككى مەھبۇس بار. ئۇنىڭ بىرسى مەن، يەنە بىرسى، كەم گەپ قىلىدىغان، سۆز قىلساڭ ژاۋاپ بېرىدۇ، بولمىسا، ئۆزلۈكىدىن گەپ قىلماي ئەتىدىن كەچ كىرگىچە قوشۇمىسىنى تۈرۈۋېلىپ، تۈگىمەس ئوي- خىياللار ئىچىدە ژۈرىدىغان ژىگىرمە بەش ياشلار ئەتراپىدىكى خىتاي ژىگىتى. بۇ ئىككىمىزگە ئۆيدىن ھېچ نەرسە كەلمەتتى. كەلگەن تەقدىردىمۇ قوبۇل قىلىشماتتى. سەۋەب، بىز سىياسىي مەھبۇسلار ئېدۇق...

شۇنىڭ بىلەن كۈنلەرنى قوغلاپ ھەپتىلەر، ھەپتىلەرنى قوغلاپ ئايلار ئۆتۈشكە باشلىدى.

مەن تۈرمىگە، تۈرمە ھاياتىغا خېلىلا ئۆگىنىپ قالغان ئىدىم.

كېچە- كۈندۈز ئويلايدىغىنىم ئانام!

ئانامنى بەك سېغىناتتىم...

بېچارە ئانام مېنىڭدىن ئايرىلىپ، يالغۇزچىلىقتا نېمە كۈنلەرنى تارتىۋاتىدېكىن؟- يۈرەك- باغرىم كۆيۈپ كېتەتتى. كېچىلىرى ئۇيقۇم ئېچىلىپ كېتىدۇ. ئۇ ياققا ئۆرۈلىمەن، بۇ ياققا ئۆرۈلىمەن، كۆزلەرگە ئۇيقۇ كېلەر ئەمەس ئىدى. تاڭ ئاتماس بۇ كېچىلەرنىڭ ئۇزاقلىغىچۇ؟!. .

كامېرا ئىچىدىكىلەر تاتلىق ئۇيقىدا. بىرلىرى پۇشۇلداپ ئۇخلاۋاتقان، بىرلىرى خورەك تارتىپ، ژۆلىشىپ كېتىدۇ، بىرلىرى ئارىلاپ- ئارىلاپ تارت- تارتئېتىپ قوياتتى. ئارزاڭدەك ئېچىپ كەتكەن سېسىق پۇراق ئەتراپقا تاراتتى. بۇ ئاغىنىلەرنىڭ ئاغزىدىن، تېنىدىن گۈپۈلدەپ چىقىپ تۇرىدىغان بىر خىل يېقىمسىز پۇراق بىلەن كەينى تۆشۈكىدىن چىقىۋاتقان پۇراقلار ئارىلىشىپ، كۆڭلىڭنى ئاينىتاتتى، قۇسقۇڭنى كەلتۈرەتتى. بىراق، ئۇنىڭغىمۇ ئۈگۈنىپ- كۆنۈپ قالىدېكەنسەن. دەسلەپكى كۈنلەردە بەك قىينالغان ئىدىم. كېيىن ئاستا- ئاستا ئۇ سېسىق پۇراقلاردىن سەسكەنمەي ژۈرىۋېرىدىغان بولدۇم. شۇڭا ئەۋۇ بىرلىرىنىڭ ئارقا قىسىلچىغىدىن تارت- تارتقىلىپ ئېتىلىپ چىقىۋاتقان ئوقلىرىدىن تارىلىۋاتقان پۇراقلار ھېچ گەپ ئەمەستەك ئىدى.

ئاخىرقى ۋاقىتلاردا ئانام چۈشلىرىمگە بەك تولا كىرىدىغان بولۇپ قالدى.

ئانامنى ئويلاپ، ئانامنىڭ گۈل چىرايىنى كۆز ئالدىمغا كەلتۈرگەچ، خىيالەن ئۆزۈمگە- ئۆزۈم سۆزلەتتىم. بېچارە ئانام شۇ كۈنلەردە مېنى ئويلاپ، ژىغلاپ، ئاھ ئۇرۇپ، ھەسرەت چېكىپ، ئاغرىپ- سىلاپ قالمىسىدى، ئىلاھىم؟. . ئېھ ئاللاھ، ئانامغا سالامەتلىك، ساغلاملىق، تېتىكلىك، ھوشىيارلىق، سەۋر- تاقەت، چىداملىق، قەيسەرلىك بەرگەيسەن، ئاتا قىلغايسەن؟! دۇنىيادا قەيسەرلىككە كەلگەندە، چىداملىققا كەلگەندە، كۆتىرىشلىككە كەلگەندە، سەۋر- تاقەتلىككە كەلگەندە ئانىلارغا تەڭ كېلىدىغىنى يوق! ۋاقتى كەلگەندە ئانىنىڭ كۆڭلى، قەلبى، ژۈرىگى پولاتتەك قاتتىق، شۇنىڭ بىلەن بىللە گۈل بەرگىدەك نازۇك! قايسى بىر يازغۇچى شۇنداق يازغان ئېكەن. بۇنى مەن قايسى بىر كىتابتىن ئوقۇغان. ئاشۇ قەيسەرلىكنى، ئاشۇ چىداملىقنى، ئاشۇ كۆتىرىشلىكنى، ئاشۇ سەۋر- تاقەتنى مېنىڭ ئانامدىن ئايرىمىغايسەن، ياراتقان ئېگەم؟!- دەپ ئاللاھغا ئىلتىژا قىلغاچ، ئانامنى ئويلىدىم.

شۇندا مەرھۇم ئاتام بىردىنلا كۆز ئالدىمغا ئېنىق، روشەن كەلدى...

ئاتامنىڭ مەزگىلسىز، تۇيۇقسىز ئۆلۈمى ئانامغا تولىمۇ ئېغىر كەلگەن ئىدى!...

ئانام بۇ ژۇدالىققا چىدىدى. چىدىماي ئامال يوق! بىراق، ئىچىدىن كۆيۈپ كۈل بولدى.

مېنىڭ شوخ بالىلىق دەۋرلىرىم تۈگىدى.

ئوقۇشقا دېگەن قىزىقىش، ئىنتىلىشلىرىم، ھەۋەس- ئىشتىياقلىرىم بىردىن ئۆچتى.

شېرىن ئارزۇ- ئارمانلىرىم ئاتام بىلەن بىللىلا قارا يەرنىڭ ئاستىغا كىرىپ كەتتى!...

ئاتامنىڭ يەتتە نەزىرىدىن كېيىن ئاتىدىن ئايرىلىشنىڭ، ژۇدالىقنىڭ نەقەدەر ئېغىر ئېكەنلىگىنى تېخىمۇ چوڭقۇر ھېس قىلغاندەك، بىلگەندەك بولدۇم.

ھەر كىمنىڭ ئۆز ئۆي- روزغارى، تىرىكچىلىكى بار ئەمەسمۇ؟ يەتتىسىگىچە ئانامغا ھەمراھ بولۇپ ئولتىرىشقان تۇغقانلار، كىرىپ- چىقىپ تۇرۇۋاتقان قولۇم- قوشنىلار نەزىر پۈتكەندىن كېيىن، ھەممىسى ئۆيلىرىگە كېتىشتى. ئانام ئىككىمىز يالغۇز قالدۇق. تۆرت تام يەپ تۇرغاندەك ئىدى مېنى...

ئانام خۇپتەن نامىزىنى ئوقۇپ بولغاندىن كېيىن، ئۇزاقتىن- ئۇزاق دۇگا قىلدى.

ئۆينىڭ بىر بۇلۇڭىدا شۈمشەرەپ ئولتارغان مېنىڭ مىسكىن كۆڭلۈم بىردىن بۇزۇلۇپ، ئۆپكەم ئۆرۈلۈپ كەتتى.

ھە، ئوغلۇم! دېگىنىچە كۈلۈمسىرەپ ئۆيگە كىرىپ كېلىدىغان ئاتام كۆز ئالدىمدا لاپ قىلىپ پەيدا بولدى.

ئاتا، ژېنىم ئاتا!- ژۈگۈرەپ بېرىپ ئاتامنىڭ بوينىغا ئېسىلغۇم كەلدى.

يۈرەك- باغرىم كۆيۈپ كەتتى.

قانچە قىلساممۇ چىدىمىدىم. ۋارقىراپ ژىغلاۋەتتىم.

- ۋاي بالام، نېمە بولدى؟

ئانامنىڭ بۇ سۆزى يۈرەك- باغرىمنى تېخىمۇ ئۆرتەپ تاشلىدى. ئۆزۈمنى ئانامنىڭ باغرىغا ئاتتىم.

- ئاتا، ژېنىم ئاتا! مەن ئەمدى قانداق قىلىمەن؟... بىزنى نېمىشقا تاشلاپ كەتتىڭ؟- ئۆپكە- ئۆپكەمنى باسالماي قالدىم.

- قوي بالام، ژىغلىما، كەچتە ژىغلىغان يامان، - ئانام باشلىرىمنى، ئۈزلىرىمنى توختىماي سىلاتتى. قىرى بۇزۇلغان ئېرىقنىڭ سۈيىدەك ئىككى كۆزىمدىن ئېقىۋاتقان ياشلىرىمنى ئالىقانلىرى بىلەن سۈرتۈۋاتقان ئانام مېنىڭ زارىمغا چىدىماي قالدى... مېنى باغرىغا مەككەم بېسىۋالدى...

ئانام ئاۋاز چىقىرىپ ژىغىلمىغىنى بىلەن ئىچىدە ژىغلاۋاتاتتى، ژۈرىگىدە ژىغلاۋاتاتتى. بۇنى ئانامنىڭ ئىچ- ئىچىدىن ئۆپكىدەۋاتقىنىدىن، پۈتۈن ۋۇژۇدىنىڭ ئاچچىق ژۇدالىق ئوتىدىن تىترەۋاتقانلىغىدىن سېزىپ، بىلىپ تۇراتتىم...

مانا مۇشۇلار كۆز ئالدىمدىن بىر- بىرلەپ ئۆتۈشكە باشلىدى.

چىدىدىم. ئورنۇمدىن تۇرۇپ كەتتىم. ژۈرىگىم كۆيۈپ، ئىچىشىپ كېتىۋاتاتتى... مۇزدەك سۇدىن بىر كرۇژكىنى دەم ئالماي ئىچىۋەتتىم. بۈگلۈكنىڭ چېتىدە پۇتۇمنى ساڭگىلىتىپ، تۈگىمەس ئازابلىق ئوي- خىياللارغا بېرىلگەن ھالدا ئولتاردىم.

كامېرا ئىچىدىكىلەر شۇ باياقىچە پۇشۇلدىشىپ، خورەك تارتىشىپ، ناۋان- ناۋاندا تارت- تارتئېتىپ قويۇپ، دۇنىيادىن بېغەم راھەتلىنىپ ئۇخلىشىۋاتاتتى.

خىياللىرىم يەنە قايتىدىن ژىراقلارغا قاراپ قانات قاقتى...

باشقىسىنى بىلمەيمەنۇ، بىراق مەن ئۈچۈن ئاتامدىن ژۇدا بولۇش، مېنىڭ شېرىن ئارزۇ- ئارمانلىرىمنى كۇمپەي- كۇم قىلىپ تاشلىغان ئىدى. ھايات مەن ئۈچۈن مەنىسىزدەك، ھېچ بىر قىزىغى يوقتەك بىلىنەتتى. ھەممە نەرسىگە بېپەرۋا قارايدىغان بولۇپ قالدىم. ئوقۇشتىنمۇ سۇسلاشتىم. ئاتام ھايات ۋاقتىدا قولۇمدىن كىتاب چۈشەرمەتتىم. ئاتامدىن قانداق ئايرىلدىم، كىتابتىنمۇ شۇنداق ئايرىلدىم. زادىلا ئوقۇغۇم كەلمەيدۇ، دەرس قىلغۇممۇ كەلمەيدۇ.

بىر كۈنى كەچلىك تاماقتىن كېيىن ئانام، بىردە ماڭا ئىچى ئاغرىپ، مېنى ئاياۋاتقاندەك، بىردە مېنىڭدىن كۆڭلى سۇ ئىچمەي، مېنىڭدىن رەنژىۋاتقاندەك سۆزلەپ، شۇنداق دېدى؛

- ئوغلۇم، ئاتاڭنىڭ ئۆلۈمىدىن كېيىن سەن باشقىچىلا بالا بولۇپ قېلىۋاتىسەن؟ بۇرۇن سەن قانداق ئېدىڭ، ھازىر قانداق؟. . ئاتىسى ئۆلگەن يالغۇز سەن ئەمەس، بىز ئەمەس. ئاللانىڭ تەقدىرى، مەرھۇمنىڭ كۆرىدىغان كۈنى، يەيدىغان رىزقى شۇنچىلىك ئېكەن. ئاللاھغا مىڭ قەتلىك شۈكرى، ئاتاڭ خېلى ئۇزاق ئۆمۈر كۆردى. ئۇنچىلىك ياشقا يەتمەي ئۆلۈپ كېتىۋاتقانلار قانچىلىك؟... بۇ دۇنىيادا ھېچ كىم قالمايدۇ، ھەممە ئادەم ئۆلىدۇ. بىرسى ياش كېتىدۇ، بىرسى كەچ كېتىدۇ دېگىنىدەك، رىزقى پۈتكەندە ھەممە بۇ پانىيدىن باقىيغا كېتىدۇ... ياراتقان ئېگەم ئاتاڭنىڭ ياتقان يېرىنى ژەننەتتە قىلغاي؟!- دەپ ئانام كۆز چاناقلىرىدىكى ياشلىرىنى ياغلىغىنىڭ ئۇچى بىلەن سۈرتكەندىن كېيىن، ئۇھ دەپ ئۇلۇغ- كىچىك نەپەس ئالدى-دە، سۆزىنى داۋاملاشتۇردى. - بىز سېنى قانچىلىك ئارزۇلاپ ئۆستۈرگەن ئېدۇق؟. . ئاتاڭ سېنىڭ ياخشى ئوقۇپ، چوڭ بولغاندا ئالىم بولۇشىڭنى، چوڭ ئادەم بولۇشىڭنى قانچىلىك ئارزۇ قىلاتتى. سەن ئۆزەڭمۇ مەن ياخشى ئوقۇيمەن، ئالىي مەكتەپلەردە ئوقۇيمەن، ئالىم بولىمەن، چوڭ باشلىق بولىمەن!دەپ كەلگەن ئېدىڭغۇ؟ ئاتاڭ ئۆلۈشى بىلەنلا، كېچىلەپ ئولتىرىپ دەرس قىلىشتىن، كىتاب ئوقۇشتىن قالدىڭ. سېنىڭ بۇ ئىشىڭدىن ئاتاڭنىڭ روھى قورۇنىدۇ، تىنچ ياتالمايدۇ. ھەممە نەرسىگە سەۋر قىلىش كېرەك، بالام!

سەن كىچىگىڭدىن ئەقىللىق، زېرەك بالا ئېدىڭغۇ؟ ئاتاڭ ساڭا قاراپ مېنىڭ بۇ بىر تال يالغۇزۇم ئونغا بەرگۈسىز بالا بولىدۇدەپ ساڭا قانچىلىك چوڭ ئۈمىد باغلاتتى. ئەڭ بولمىغاندا، ئاتاڭنىڭ ئۈمۈتىنى ئاقلا، ياخشى ئوقى، ئوقۇشنى تاشلىما، ئوغلۇم؟...

ئانامنىڭ ئاشۇ سۆزلىرىدىن كېيىن مېنىڭدە ئوقۇشقا دېگەن قىزىقىش- ئىنتىلىش، ئىشتىياق ياڭلىۋاشتىن ئويغانغان ئىدى.

مەكتەپنى ئەلا باھادا تاماملىدىم.

ئالىي مەكتەپتە ئوقۇش ماڭا نېسىپ بولمىدى!...

سەن قانچىلىك ئەقىللىق، ئىقتىدارلىق، تالانتلىق بولما، بەرىبىر، بىزنىڭ مەملىكەتتە ئالىي بىلىم ئېلىش ئۈچۈن ئوقۇش پۇلى تۆلەش كېرەك. ئۇنداق ئاقچا بىزدە يوق ئىدى.

ئاتام ھايات بولغىنىدا، مېنى چوقۇم ئالىي مەكتەپتە ئوقۇتاتتى. مېنىڭ ياپونىياگە چىقىپ ئوقۇش ئارزۇ- ئارمانلىرىم سۆزسىز ئەمەلگە ئاشقان بولار ئىدى.

ئاتام ئۇزاق ژىل مائارىپ ساھاسىدا خىزمەت ئىشلىگەن كىشى. پېنسىياگە چىققاندىن كېيىن، دۆلەت يامان ئەمەس پېنسىيا ئاقچىسى بېرەتتى. ئاتامنىڭ پېنسىياسى ئاىلىمىزگە پاڭ- شىڭ يېتىدىغان. ئاتام؛ئوغلۇمىزنى ئوقۇتۇش ئۈچۈن بىر ئاز ئاقچا كېرەكدەپ، خېلى ژىللاردىن بېرى ئازدۇ- تولا ئاقچىمۇ ژىغىپ قويغان ئېكەن. مېنىڭ ئالىي مەكتەپتە ئوقۇشۇم ئۈچۈن ژىغىۋاتقان ئۇ ئاقچىنىڭ مەلۇم قىسمىنى ئاتامنىڭ ئۆلۈمىگە، يەتتە نەزىرى، قىرقى نەزىرى دېگەڭە ئوخشاش قايغۇلۇق مەراسىملارغا ئىشلەتتۇق.

ئاتام ۋاپات بولۇپ، ئارىدىن ئۈچ ئاي ئۆتكەندىن كېيىن ئانام قاتتىق ئاغرىدى. ئاغرىغاندىمۇ بەك قاتتىق ئاغرىدى. مەن تولىمۇ قورقۇپ كەتتىم. ئەگەر ئۆيدە ئاقچا بولمىغىنىدا، ئاشۇ ئاغرىق ئانامنى ئۇ دۇنياغائاتامنىڭ يېنىغا ئېلىپ كېتەتتىمىكېن... ئانام بىر ئايدىن ئارتۇق ئاغرىقخانىدا يېتىپ، داۋالىنىپ، ئاللاھقا مىڭ قەتلى شۈكرى، ساقىيىپ چىقتى.

ئانامنى داۋالىتىش ئۈچۈن نۇرغۇن ئاقچا كەتتى.

ئاتامنىڭ مېنى ئوقۇتۇش ئۈچۈن ژىغىپ ژۈرگەن ئاشۇ ئاقچىلىرىمۇ تۈگىدى.

مېنىڭ تەلىيىمگە ژان كۆيەر بىرەر باي تۇغقانلار بار بولغان بولسىچۇ كاشكى؟! ئۇنداق قېرىنداشلار بىزدە يوق ئىدى. بارلىرىنىڭ ئۆزى، يەنى دادامنىڭ بىر ئىنىسى بىلەن بىر سىڭلىسى ئاىلىسى بىلەن ئىلى ۋىلايىتىنىڭ ئالتۆي يېزىسىدا تۇرىدۇ. دېخانلار. كۈنىنى ئاران- ئاران كۆرۈۋاتقان نامرات بېچارىلەر. شۇڭا دېھقان دېگەن ھېچ قاچاندا باي بولمايدۇ، ئامما ئاچتىن ئۆلمەيدۇدېگەن گەپلەر بىكار ئېيتىلمىغان ئېكەن؟

ئانامنىڭ غۇلژىدا يېگانە ئىنىسى بار. ئۇ بىزدىن ئۈچ- تۆرت كوچا نېرىدا تۇراتتى. كىچىككىنە ئاشخانىسى بار. مانتىپەزلىك قىلىدۇ. كۆپ بالىلىق ئادەم. بالىلىرى كىچىك. ئايالى ئاغرىقچان. تاپقان پۇلى ئاغرىقچان ئايالىنى داۋالىتىش، بالا- ژاقىسىنى ئاسراشتىن ئاشمايدۇ. كۈنىنى ئاران- ئاران كۆرۈپ ژۈرگەن بىر كەمبەغەل كاسىپ ئادەم.

غۇلژىدىكى چوڭ- كىچىك ئەمەلدارلار بىلەن خىزمەتچى- كادىرلارنىڭ، شۇنداقلا سودىگەر بايلارنىڭ مېنىڭ بىلەن بىر مەكتەپتە ۋە شەھەرنىڭ باشقىمۇ مەكتەپلىرىدە ئوقۇغان، مەن ياخشى تونۇيدىغان ئوغۇل- قىزلىرى ئالىي مەكتەپلەرگە قوبۇل قىلىندى. ئۇلارنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك ماڭا قارىغاندا، تۆۋەن باھادا ئوقۇغان. ئۇلاردىن بەزىلىرىنىڭ ئۆي تاپشۇرۇقلىرىنى دائىم مەن ئىشلەپ بېرەتتىم. ئاشۇ سىنىپداشلىرىمنىڭ كۆپچىلىكى ئۈرۈمچىگە، بىر نەچچىسى بېژىن، شاڭخەيلەرگە، ھەتتا مەن ئارزۇ قىلغان ياپونىياگە ئالىي مەكتەپلەردە ئوقۇشقا ماڭدى.

مېنىڭ پۈتۈن قەلبىم، ۋۇژۇدۇم ھەم ھەۋەس ھەم ھەسەت ئوتىدا كۆيدى.

ئاتام ھايات بولغىنىدا، بىلىمگە دېگەن چاڭقىغان تەشنالىقىمنى قاندۇرۇش ئۈچۈن مەنمۇ ئاشۇ قىز- ئوغۇللارغا ئوخشاش چەكسىز بەختكە بۆلەڭەن بولاتتىم.

ئامال قانچە! مېنىڭ بۇ شور پېشانەمگە ئۇ بەختلەر يېزىلمىغان ئېكەن!...

شۇنىڭ بىلەن تىرىكچىلىكنىڭ كويىدا، يالغۇز ئانامنى ياخشى بېقىپ، رازىلىقىنى ئېلىش ئويىدا كىتاب- دەپتەرنى، قەغەز- قەلەمنى ژىغىشتۇرۇپ قويدۇمدە، ئاتاڭمۇ بازار، ئاناڭمۇ بازار دەپ، ئېلىپ- ساتارلىقنى ئۆزۈمگە كەسىپ قىلدىم. دەسمى بولمىغاندىن كېيىن، بازاردا ئۇششاق- چۈشەك نەرسىلەرنى ئېلىپ- سېتىپ تاپقان ئازدۇ- تولا ئاقچا بىلەن ئۇنى بۇنىڭغا، بۇنى ئۇنىڭغا ئۇلاپ دېگۈدەك، كۈنىمىز ئۆتۈشكە باشلىدى...

- ھوي، قەيسەر، ئۇخلىماي نېمىگە ئولتىرىسەن؟- ئۇيقىدىن ئويغانغان ۋاڭ ژۇن خىياللىرىم ژىپىنى ئۈزۈپ تاشلىدى.

- ئۇيقۇم كەلمەيۋاتىدۇ، - دېدىم قىسقىلا.

ئۇ باشقا گەپ قىلمىدى. بۈگلۈكتىن پەسكە چۈشتى. ئۇيقۇلۇق ئەسنىگەچ، بىر- ئىككى كېرىلدىدە، بۇلۇڭغا باردى. ژىرىلدىتىپ ئۇزاق سىيدى. ئاندىن كرانىكتىن سۇ ئېلىپ ئىچتى. يېنىمغا كېلىپ ئولتاردى.

- قەيسەر، بايقايمەن، سەن ناھايىتى كۆپ ئويلايسەن. نېمىنى ئويلايسەن؟- ئۇنىڭ ئۇيقىسى قانغان بولسا كېرەك، كامېرا ئىچىدىكىلەرنىڭ قاتتىق ئۇخلاۋاتقىنىدىن پايدىلىنىپ، مېنىڭ بىلەن ئوچۇق- يورۇق سۆزلەشكۈسى كېلىۋاتقانلىقىنى بىردىن سەزدىم.

- نېمىنى ئويلايدۇ دەيسەن، ئاغىنە. يالغۇز ئانامنى ئويلاۋاتىمەن.

- ئاتاڭ يوقمۇ؟

- ئۆلۈپ كەتكەن.

- ئاكىلىرىڭ، ئۇكىلىرىڭ، ھەدە- سىڭىللىرىڭ باردۇ؟

- يوق. ئۇلار كىچىك ۋاقىتلىرىدا ئۆلۈپ كەتكەن ئېكەن.

- سەن يالغۇزمۇ؟

- ھە، يالغۇز ئوغۇلمەن.

- ئاناڭ قانچە ياشتا؟

- ياشىنىپ قالغان. ئۆزى ئاغرىقچان. ئانامدىن كۆپ ئەنسىرەيمەن...

ئۇنىڭ ماڭا ئىچى ئاغرىغاندەك قىلدى. يېنىمغىراق سىلژىپ، يېقىن ئولتاردى. ئۇنىڭ كۆزلىرىدىن سەمىمىيلىك، مېنىڭ دەرد- ھەسرەتلىرىمگە شېرىك بولغۇسى كېلىۋاتقاندەك بىر خىل ئىپادىلەرنى كۆردۈم.

- خاپا بولما، دوستۇم، - دەپ ئۇ مۈرەمگە قولىنى قويدى.

- رەھمەت ساڭا، ۋاڭ ژۇ!- دېدىم ئۇلۇغ- كىچىك نەپەس ئېلىپ.

- مېنىڭمۇ قېرى ئاتام بىلەن ئانام بار. ئۇلار ئىچكىرىدە، خونەندە...

- خونەندە؟

- ھە، خونەندە. مەن ئۆزۈممۇ خونەندە تۇغۇلۇپ، چوڭ بولغان. شىنژاڭغا چىققىنىمغا بىيىل بەش ژىل بولدى.

- شۇنداقمۇ؟ مەن بۇنى بىلمەپتىمەن؟

- مەن ئېيتمىسام، سەن نەدىن بىلىسەن!

- دېمەك، سەن خونەنلىك ئېكەنسەندە؟

- شۇنداق، - دەپ ئۇ بىر نەچچە دەقىقە ژىم- ژىت بولۇپ قالدى. دۇنىيادىن بېغەم پۇشۇلداپ، خورەك تارتىشىپ ئۇخلاۋاتقانلارغا بىر پەس زەن سېلىپ قاراۋالغاندىن كېيىن، سۆزىنى پەس ئاۋازدا داۋام قىلدى. - بىزنى غەربىي دىيارنى ئېچىش سىياسىتى بىلەن شىنژاڭغا ئېلىپ چىققان. ئىچكىرى ئۆلكىلەردە شىنژاڭ باي، كەڭ، گۈزەل، گۆھەر زېمىن دەپ توختىماي تەشۋىق قىلىدۇ. راست، شۇنداق ئېكەن. بىراق، بەرىبىر، ئۆزۈم تۇغۇلۇپ ئۆسكەن خونەڭە يەتمەيدۇ!

- توغرا ئېيتىسەن، ھەر كىمنىڭ ئۆزىنىڭ تۇغۇلۇپ- ئۆسكەن ژايى ئەزىز، - دېدىم ئۇنىڭ سۆزىگە يارىشا.

- بۇ سۆزىڭگە مەن قوشۇلىمەن. - دېدى ئۇ.

- ئاتا- ئاناڭنىڭ سەندىن باشقا بالىلىرى باردۇ؟

- بىز ئىككى بالا ئېدۇق. ئاكام بىلەن مەن. ئۇ ھازىر يوق!

- نەگە كەتتى؟ چەت ئەلگە چىقىپ كەتكەنمۇ؟

- چەت ئەلگە چىقىپ كەتسىغۇ تولىمۇ ياخشى بولاتتى. بىراق، چىقىپ كېتەلمىدى...

- نېمىشقا؟

- 1989- ژىلدىكى بېژىن تيانئەنمىن قانلىق ۋاقىەسىنى بىلىسەنغۇ؟

- ئانچە- مۇنچە ئاڭلىغانمەن.

- شۇ ژىلدىكى، بېژىندىكى ستۇدېنت- ياشلارنىڭ كوممۇنىستىك پارتىيانىڭ سىياسىتىگە قارشى نارازىلىق نامايىشىنى ئۇيۇشتۇرغۇچىلارنىڭ بىرسى مېنىڭ ئاكام ئىدى. سىلەرنىڭ مىللەتنىڭ بالىسى ئۆركەشمۇ رەھبەرلەرنىڭ بىرسى بولغان. ئۇ ئىشلاردىن سېنىڭ خەۋىرىڭ بولۇشى كېرەك؟ مېنىڭ ئاكام ئاشۇ ئۆركەش بىلەن يېقىن دوست ئېكەن...

بۇ راست ئېيتىۋاتامدۇ ياكى مېنىڭدىن سۆز ئېلىش ئۈچۈن گەپ ياساۋاتامدۇ؟دېگەن ئوي بىلەن ئۇنىڭ كۆزلىرىگە تىك قارىدىم. ئۇ كۆزلىرىنى مېنىڭدىن ئېلىپ قاچقىنى يوق.

ئىككى ژۈپ كۆز بىر- بىرسىگە تىك قادالغىنىچە، بىر نەچچە دەقىقە قېتىپ قالدى.

بىرسىدە راست- ھەققانىيلىق، بىرسىدە گۇمانلىنىش، ئىشەنمەسلىك!

- ئاشۇ ئاكامنى تيانئەنمىن مەيدانىدا تانكىغا چەيلىتىپ ئۆلتۈرۈۋەتتى!... - ئۇ شۇنداق دەپ بىر نەچچە دەقىقە ژىم- ژىت ئولتىرىپ قالدى. بىر چاغدا قۇلۇغىمغا ئاستا پىچىرلىدى. - شۇنىڭ ئۈچۈن مەن بۇ تۈزۈمنى، كوممۇنىستىك تۈزۈمنى، كوممۇنىستىك پارتىيانى ژېنىمدەك ئۆچ كۆرىمەن!...

- ئۆزىنىڭ پۇخرالىرىنى تانكىنىڭ زەنژىر تاپانلىرىدا تىرىك چەيلىتىپ ئۆلتۈرۈشتىن ئارتۇق ۋەھشىيلىك بولماس؟!- دەپ مەن ئۇنىڭ تىزى ئۈستىدە بىلىنە- بىلىنمەس تىترەۋاتقان قولىنى ئالىقانلىرىم ئارىسىغا ئالدىم. ئۇ ماڭا ئەژايىپ بىر مىننەتدارلىق تۇيغۇسى بىلەن ئۇزاق قارىدى-دە، شۇنداق دېدى؛

- مېنىڭ ئاكام ئۆركەش بىلەن ئاشۇ قانلىق نامايىشتا قول تۇتۇشۇپ، دەھشەتلىك ئۆلۈمدىن قورىقماي ئىرادە كۆرسەتكەنلىكى ئۈچۈن مەن سىلەرنى، ئۇيغۇرلارنى ياخشى كۆرىمەن. بولۇپمۇ ساڭا ئوخشاش تاياق- توقماقتىن قورىقمايدىغان ژاسۇر، گاڭگۇڭ، نوچىلارنى!

- مېنىڭ گاڭگۇڭ، نوچىلىقىمنى نەدىن بىلىسەن؟- دېدىم چاقچاق ئارىلاش.

- ئاشۇ بىرىنچى كۈنىلا مەن سېنىڭ بىزدىن قورىقماي، تىك تۇرغانلىقىڭدىن، شۇنچە تاياققا غىڭ قىلمىغانلىغىڭدىنلا، سېنىڭ گاڭگۇڭ، نوچى ئېكەنلىگىڭنى بىردىن بىلگەنمەن.

- شۇنداقمۇ تېخى؟

- ھە، شۇنداق!

- مەن ساڭا ئېيتسام، - دېدى ئۇ. - سېنى بىر كۆرۈپلا، سېنىڭ كۆزلىرىڭدىن سېنىڭ قانداق ئوغۇل بالا ئېكەنلىگىڭنى بىلگەنمەن. سەن كۆپنى بىلىسەن، ئەقىل- پاراسىتىڭ يېتەرلىك.

- نەدىن ئۇنداق بولسۇن. مەن ئوتتۇرا مەكتەپ پۈتۈرگەن، ئالىي مەكتەپ ئوقۇمىغان تۇرسام؟

- گەپ ئالىي مەكتەپ ئوقۇغاندا ئەمەس. ئالىي مەكتەپ پۈتۈرگەن گاچچىلار تولۇپ تۇرۇپتۇ.

- دېمەك، سەنمۇ ئالىي مەكتەپ كۆرمىگەن، ئوتتۇرا مەكتەپ بىلىمىگە ئېگە ماڭا ئوخشاش ئەقىلدار ئېكەنسەندە؟- سۆزۈمنىڭ ئاخىرىنى چاقچاققا ئۇلىدىم.

- توپ- توغرا ئېيتتىڭ، قەيسەر. ئاكام ئۆلگەندىن كېيىن، - دەپ ئۇلۇغ- كىچىك نەپەس ئالدى-دە، ئاندىن بىرسى ئاڭلاپ قالمىسۇن دېگەندەك ئاستا سۆزلەپ، شۇنداق دېدى. - ئوقۇغىم كەلمىدى. ھەممە نەرسىگە ئۆچ بولۇپ كەتتىم. بولۇپمۇ، ژۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيا دېگەن نەرسىگە!

- ئاكاڭ ئۆلگەندىن كېيىن، ئاتا- ئاناڭنى تاشلاپ، شىنژاڭغا نېمە دەپ چىقتىڭ؟

- مەن يامان كۆرىدىغان مۇشۇ كوممۇنىستىك پارتىيا بۇ ئۆلكىگە بەزىلەرنى ئالداپ، بەزىلەرنى مەژبۇرىي تۈردە ئېلىپ چىقىدۇ. موشۇنىڭدىن ئۆزۈڭ خۇلاسە چىقىرىۋال؟

- چۈشۈنۈشلىك. - دېدىم مەن ۋە ئۇنىڭدىن سورىدىم. - ئاتا- ئاناڭنىڭ ئەھۋالى قانداق ھازىر؟

- يامان ئەمەس، ياخشى. ھەر ئىككىسى پېنسىيادە. ئىلگىرى ئۇلار فابرىكىدا ئاددىي ئىشچى بولۇپ ئىشلىگەن. پېنسىيا ئاقچىلىرى ئۆزلىرىگە يېتىپ ئاشىدۇ. سېنىڭ ئاناڭ پېنسىيا ئاقچىسى ئالىدىغاندۇ؟

- نېنىڭ پېنسىيا ئاقچىسى دەيسەن. ئاتام ئالاتتى. ئۆلگەندىن كېيىن بەرمەس بولدى. ئۇ كىشى ئۇزاق ژىل مائارىپ ساھاسىدا خىزمەت ئىشلىگەن. يامان ئەمەس پېنسىيا بېرەتتى.

- پېنسىيا ئالمىسا، ئاناڭنى ھازىر كىم بېقىۋاتىدۇ؟

- شۇنى ئويلاپ، ئانامنى ئويلاپ، بۇ ئۇزاق كېچىلەرنى مۇشۇنداق ئاھ ئۇرۇپ، ئۇيقۇسىزلىقتا ئۆتكۈزۈۋاتىمەن، ئاغىنە.

- يېقىن ئۇرۇق- تۇغقانلىرىڭ باردۇ؟

- كۆپ ئەمەس، بار. ئۇلارنىڭ ھەممىسىلا ژېنىنى ئاران- ئاران بېقىپ كېلىۋاتقان كەمبەغەل كىشىلەر.

- سېنىڭ ئەھۋالىڭ بەك ئېغىر ئېكەن، دوستۇم...

ئارىغا بىر نەچچە دەقىقە ژىم- ژىتلىق چۆمدى.

ھەر ئىككىمىز ئۆز خىياللىرىمىز بىلەن بەند ئېدۇق.

- ئاتا- ئاناڭنىڭ يېنىغا، ئۆز يۇرتىڭغا كەتكۈڭ كەلمەمدۇ؟- دەپ سورىدىم بىر چاغدا ئارىدىكى ژىم- ژىتلىقنى بۇزۇپ.

- سېنىڭ نېمە دېمەكچى بولۇۋاتقىنىڭنى چۈشىنىۋاتىمەن، - دەپ كۈلۈمسىرەپ قارىدى ماڭا.

- نېمىنى چۈشىنىۋاتىسەن؟- دەپ سورىدىم.

- ھەممىنى، - دېدى ئۇ ماڭا مەنالىق تىكلىنىپ. - شىنژاڭ باي، كەڭ، گۆھەر زېمىن! بۇ يەر ياخشى. ھەممە نەرسە بار. باياشەتچىلىك، كەڭچىلىك. نېمە قىلىمەن دېسەڭ، قانداق ياشايمەن دېسەڭ، ئەركىنچىلىك!

- ھەممىگە ئۇنداق ئەمەسقۇ؟ بىرسىگە باياشەتچىلىك، بىرسىگە قەھەتچىلىك. بىرسىگە كەڭ، بىرسىگە تار!

- ئۇ دېگىنىڭ توغرا. مەن سېنى چۈشىنىمەن. بىراق، سەن ئوچۇق ئېيتمايۋاتىسەن؟

- نېمىنى ئوچۇق ئېيتىشىم كېرەك؟

- مەيلى، ئېيتمىساڭ ئېيتما. چۈنكى سەن ماڭا ئىشەنمەيسەن؟ ئىشەنمىگەنمۇ بىر ھېسابتا ياخشى. بۈگۈنكى كۈندە بۇ دىيار ئادەملىرىنىڭ بىر- بىرسىگە ئىشەنمەس، سىر ئېيتماس بولۇپ قالغانلىقىدىن مېنىڭ ياخشى خەۋىرىم بار، قەيسەر؟... سېنىڭ مىللىتىڭنىڭ ئۆزى بىر- بىرسىگە ئىشەنمەس بولۇپ قالغان بۇ زاماندا ماڭا ئوخشاش غەيرىي مىللەتكە ئىشەنمىگىنىڭمۇ بىر ھېسابتا توغرا. ئۇنىڭ ئۈستىگە تۈرمە ئىچىدە...

مەن ئۇنىڭ سۆزلىرىگە ئىنكاس قايتۇرمىدىم. ئىچىمدە ئۆزۈمچە ئويلىدىم؛گەپ- سۆزلىرى توغرا، ژايىدا. بىراق، كىم بىلىدۇ، ئۇنىڭ ئويىدا نېمىلەر بار؟ بۇ، مۇمكىن ھۆكۈمەتنىڭ مۇشۇ يەردىكى ئۆز ئادىمىدۇ؟ ھېچ نەرسە دەپ بولمايدۇ. ھەر ھالدا ئېھتىيات قىلىش كېرەك. ئويلاپ سۆزلەش كېرەك. بەزىدە بىر ئېغىز سۆز بېشىڭغا بالا بولىدۇ...

- مەن تارىخقا كۆپ قىزىقىمەن، - دېدى ۋاڭ ژۇن بىر چاغدا سۆزىنى داۋاملاشتۇرۇپ. - تارىخ كىتابلارنى كۆپ ئوقۇيمەن. سېنىڭ ئەژدادلىرىڭ نەچچە مىڭ ژىللار بۇرۇن چوڭ خانلىقلارنى، دۆلەتلەرنى قۇرغان ئېكەن؟ شۇ دەۋرلەردىكى ئۇرۇشلاردا ئۇلار بىزنىڭ خانلارغا، پادىشاھلارغا كۆپ ياردەمەرنى قىلغان ئېكەن. خەن مىللىتىنىڭ خان، پادىشاھلىرى ئۇيغۇرلارنىڭ خان، پادىشاھلىرىغا چىرايلىق قىزلىرىنى سوغا قىلىپ، خوتۇنلۇققا بېرەتتىكەن. بۇلارنى مەن تارىخى كىتابلاردىن ئوقۇغانمەن.

چىڭگىزخان دەۋرىنى ئالىدىغان بولساق، چىڭگىزخان ئۇيغۇرلارغا قىرغىنچىلىق ئۇرۇشلىرىنى ئاچمىغان ئېكەن. ئېچىش ئەمەس، ئىدىقۇت ئۇيغۇر دۆلىتىنىڭ پادىشاھى باۇرچۇق ئارت تېكىننى ئۆزىنىڭ بەشىنچى ئوغلى دەپ ئېلان قىلىپ، چىرايلىق قىزىنى توقاللىققا بەرگەن ئېكەن. خەت- يېزىقنى چىڭگىزخانغاموڭغۇللارغا ئۆگەتكەنمۇ ئۇيغۇرلار ئېكەن. كۆردۈڭمۇ، سەن قانداق خەلقنىڭ ئەۋلادى؟!...

ئۇنىڭ بۇ سۆزلىرىگە ھەيران قالدىم. بۇ تارىخنى مەنمۇ ياخشى بىلىمەن. بىراق، خونەنلىك بىر خىتاينىڭ، تۈرمىدىكى بىر مەھبۇسنىڭ ئېغىزىدىن بۇنداق سۆزلەرنى ئاڭلاش مەن ئۈچۈن ھەيران قالارلىق ئەھۋال ئىدى.

مەن ۋاڭ ژۇننى ياخشى كۆرۈشكە باشلىدىم.

- ھوي، ۋاڭ ژۇن، سەن ئەژايىپ ژىگىت ئېكەنسەنغۇ؟ مەن سېنى بىر گاڭگۇڭ، نوچى ئېكەن دەپلا ئويلىسام، ياق، سەن چوڭ بىر تارىخچى، چوڭ بىر فىلوسوف ئالىم ئېكەنسەنغۇ؟

- مەن ساڭا بايا ئېيتتىمغۇ، سېنىڭ بىلەن مەن ئالىي مەكتەپ كۆرمىگەن بولساقمۇ، ئاشۇ ئالىي مەكتەپلەرنى پۈتۈرگەن خېلى- خېلىسىدىن ئۈستۈن تۇرىمىز. سەنمۇ ئاسان ژىگىت ئەمەس. سەنمۇ كۆپ بىلىسەن، كۆزلىرىڭ ئېيتىپ تۇرىدۇ. بىراق، ئوچۇق سۆزلىمەيۋاتىسەن؟ مەيلى، ھازىرچە سۆزلىمەي قوي. ئىككىمىز ئوچۇق- يورۇق سۆزلىشىپ، بەس- مۇنازىرە قىلىدىغان ۋاقىتلار تېخى ئالدىمىزدا!

- ئىلاھىم، ئېيتقىنىڭ كەلسۇن، ئاغىنە!

بۇ كۈنكى سۆھبىتىمىزنىڭ ئاخىرىغا شۇ يەردە چېكىت قويۇلدى.

تۈرمىدىكى ئىسلاھەت

بىر كۈنى كېچىدە كامېرىنىڭ تۆمۈر ئىشىكى شاراقلاپ ئېچىلدىدە، گۇندىپايلار پۇتىغا كىشەن سېلىنغان مەھبۇسنى ئەكىرىپ قويۇپ چىقىپ كېتىشتى.

قارايمەن. ژىگىرمە ياشلار ئەتراپىدىكى جۇغى كىچىك، ئورۇق كەلگەن، قارا قۇمچاق ئۇيغۇر ژىگىتى. ساپلا خىتايلار ئارىسىدىكى يالغۇز ئۇيغۇر مېنى كۆرۈشى بىلەن ئۇنىڭ قورقۇش- تەشۋىشلىرى سەل تارقىغاندەك بولدى. ئۆزىنى ئەركىن تۇتۇشقا تىرىشتى. بۇنى مەن، ئۇنىڭ ھە دېگەندىكى ئەتراپىغا ئالاق- ژۇلۇق قاراشلىرىدىن كېيىنكى خاتىرژەملىگىدىن بىردىن بايقىدىم.

- كەل ئۇكا، بۇ ياققا ئۆت؟- دەپ يېنىمدىن ژاي كۆرسەتتىم.

- ياق، ئۇ ئولتارمايدۇ!- دېدى مەھبۇسلاردىن بىرسى.

مەن لاپ ئېتىپ ۋاڭ ژۇنغا قارىدىم.

كۆزلەر بىر- بىرسى بىلەن بىر نەچچە دەقىقە ئۈزۈلمەي توقۇنۇشتى.

بىز كۆزلىرىمىز ئارقىلىق سۆزلەشتۇق.

مەن دېدىم ؛ ۋاڭ ژۇن، قارىغىنا، بۇ ساڭا ئوخشاش، ماڭا ئوخشاش ژىسمانىي ژەھەتتىن چېنىققان، بەقۇۋەت، ئانچە- مۇنچە تاياققا غىڭ قىلمايدىغانلاردىن ئەمەس، كىچىكىنىلا، نازۇك بىر ژان كۆرۈنىدۇ. بۇلارنىڭ مۇشتۇمى ئېغىر كېلىدۇ، كۆتۈرەلمەيدۇ... مونۇلىرىڭغا ئېيت، قانۇنغا ئۆزگەرتىش كىرگۈزەيلى؟ بۇنىڭدىن كېيىن بۇ يەرگە كىرگەن ئۇيغۇرنى ئۇيغۇر، خەنسۇنى خەنسۇ ئۇرىدىغان بولسۇن؟!. . .

ئۇ دېدى؛ مەن سېنى چۈشەندىم. ئۇيغۇرىڭغا ئىچىڭ ئاغىرىۋاتىدۇ... ياشا دوستۇم، سېنىڭ بۇ ئىشىڭ ئۆز مىللىتىڭنى قانچىلىك ياخشى كۆرۈدىغانلىغىڭنىڭ، سۆيۈدىغانلىغىڭنىڭ بىر بەلگۈسى! ئۆز مىللىتىڭگە، ئۆز خەلقىڭگە دېگەن سۆيگۈ- مۇھەببەت مانا مۇشۇنداق يەردىن باشلىنىدۇ. مەن ساڭا قايىل! سېنىڭ دېگىنىڭچە بولسۇن. قانۇنغا ئۆزگەرتىش كىرگۈزسەك كىرگۈزەيلى!... .

مەن دېدىم ؛ رەھمەت ئاغىنە، مېنى چۈشەندىڭ، سۆزۈمنى يەردە قويمىدىڭ!.

ئۇ دېدى ؛ قەيسەر، شۇنى ياخشى بىلگىنكى، بۇزۇلمۇس قانۇنغا ئۆزگەرتىشنىڭ كىرگۈزۈلۈشنى مېنىڭ ساڭا بولغان ئېقىدەم، ئىككىمىزنىڭ دوستلۇقىنىڭ، مەڭگۈ دوستلۇقىنىڭ بەلگۈسى دەپ چۈشەڭەيسەن؟!.

مەن دېدىم؛ رەھمەت ساڭا، دوستۇم! مەن ئەمدى ساڭا ئىشەندىم. مەرھۇم ئاكاڭ ئۆركەش بىلەن قانداق دوست بولغان بولسا، بىز ئىكىمىز شۇنداق دوستلاردىن بولىمىز. ماڭا ئىشەن؟!.

ئۇ دېدى؛ ھەر ھالدا چاندۇرۇپ قويمايلى؟ سەۋەب، بىزنىڭ ئىچىمىزدىمۇ شپىونلارنىڭ بولۇشى مۇمكىن؟ قايسى كامېرىدا نېمە گەپ- سۆزلەر، نېمە ئىشلار بولۇۋاتقىنىنى تۈرمە باشلىقى بىلىپ تۇرىدۇ!.

مەن دېدىم ؛ ئۇنداق خەۋەرچى مۇناپىقلار ھەممە كامېرىدا بار! مەن ئويلايمەن، ئۇيغۇرنى ئۇيغۇرنىڭ ئۇرغانلىقىنى تۈرمە باشلىقى بىلسە، خۇشال بولىدۇ، ئەلۋەتتە؟!... .

دىلىمىزدىكى بۇ سۆزلەرنى ھەر ئىككىمىز كۆزلىرىمىز ئارقىلىق ئۇققاندەك، بىلگەندەك، ھەتتا ئاڭلىغاندەك بولغان ئېدۇق.

ۋاڭ ژۇن ئورنىدىن لىككىدە تۇردى-دە، چاققانلىق بىلەن بۈگلۈكتىن سەكرەپ پەسكە چۈشتى. بۇيرۇق ئاھاڭدا شۇنداق دېدى ؛

- بۈگۈندىن باشلاپ كامېرىغا كىرگەن مېھماننى كۈتۈۋېلىش قانۇنىغا ئۆزگەرتىش كىرگۈزۈمىز!...

كامېرا ئىچىدىكى ھەممىنىڭ ھەيرانلىقتا پارقىراپ قالغان كۆزلىرى ئۇنىڭغا تىكلەندى. ئۇ سۆزىنى داۋاملاشتۇرۇپ، شۇنداق دېدى؛

- ئەمدى بۇ كامېرىغا كىرگەن ھەر قانداق ئۇيغۇر مېھماننىئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز كۈتۈۋالىدىغان، خەنسۇ مېھماننىخەنسۇلارنىڭ ئۆز كۈتۈۋالىدىغان بولسۇن!- دېدى ئۇ سوت ھۆكۈمىنى ئوقۇۋاتقان سۇدىيادەك ھۆكۈم چىقىرىپ.

كامېرا ئىچىدە بىر نەچچە دەقىقە ژىم- ژىتلىق ھۆكۈم سۈردى.

كامېرىنىڭ گاڭگۇڭ، نوچىسىنىڭبۇ ئۆزگەرتىشىگە ھېچ كىم قارشىلىق بىلدۈرەلمىدى.

شۇنىڭ بىلەن يېڭى مېھماننى كۈتۈۋېلىش ماڭا تاپشۇرۇلدى.

ئۇنىڭ پۇتىدا كىشەن، مېنىڭ پۇتۇمدا كىشەن!

ئۇنى بۇلۇڭغا ئاپارغۇچە قۇلۇغىغا پىچىرلاۋالدىم؛ بىلىپ قوي، سېنى قاتتىق ئۇرغاندەك قىلىمەن، بىراق ئاستا ئۇرىمەن. ۋاي ژان دەپ ۋارقىرىغىن؟.

بۈگلۈك ئۈستىدە ياتقان، ئولتىرىشقان مەھبۇسلار بەەينى تېاتر زالىدىكى تاماشىبىنلاردەك، سەھنە پەردىسىنىڭ ئېچىلىشىنى، سەھنىدە قىزىق بىر ئويۇننىڭ كۆرسۈتىلىشىنى كۈتۈۋاتقاندەك، بىزگە قاراپ تۇرۇشاتتى.

توۋا، - دەيمەن ئۆزۈمگە- ئۆزۈم، - مونۇ تەتۈر زاماننى قارا!... ئۇيغۇرنى ئۇيغۇرغا ئۇرغۇزۇپ قويۇپ، مونۇ كەلگۈندىلەرنىڭ تاماشە كۆرۈپ ئولتارغىنىنى؟ خەپ، ئامال قانچە!. . .

تۈرمە قانۇن- قاىدىسى بويىچە كۆرسۈتىلىدىغان، بىرسىگە ئازاب، باشقىلىرىغا ھۆزۈر بېغىشلايدىغان تۈرمە سپېكتاكلى بىر نەچچە مىنۇت داۋام قىلدى. مەن ئۇنىڭ توغرا كەلگەن يېرىگە ئۇرۇۋاتىمەن. ئۇ ۋارقىراۋاتىدۇ، زارلىنىپ، يېلىنىپ- يالۋۇرۇۋاتىدۇ...

- بولدى قىل؟!- دەپ ۋاڭ ژۇن مېنى ئۇرۇشتىن توختاتتى.

يېڭى مېھماننى كۈتۈۋېلىش مەراسىمى شۇنىڭ بىلەن تامام بولدى.

- ئاپىرىپ ياتقۇزۇپ قوي، ئەمدى دەم ئالسۇن!- دېدى ۋاڭ ژۇن.

مەن ئۇنى يۆلەپ، بۈگلۈكنىڭ چېتىگە ئاپىرىپ ئولتارغۇزدىم.

- سۇ ئىچەمسەن، ئۇكا؟- سورىدىم.

- مەيلى. - دېدى ئۇ زەىپ ئاۋازدا.

كروژكىدا سۇ ئەكېلىپ بەردىم. ئۇ گۈپۈلدەپ ئىچىۋەتتى.

- رەھمەت، ئاكا، - دېدى ئۇ ئاستا ئۆز ئانا تىلىدا سۆزلەپ.

- خاپا بولما، ئۇكا. بۇ يەرنىڭ قانۇن- قاىدىسى شۇنداق ئېكەن، - دېدىم.

- بۇنى مەن ياخشى بىلىمەن. - دېدى ئۇ. - ساڭا رەھمەت. ئەگەر سەن بولمىغان بولساڭ، بۇلار مېنىڭ مومامنى كۆرسۈتەتتى. ھېلىمۇ تەلىيىمگە بۇ يەردە سەن بار ئېكەنسەن، مېنى چوڭ ئازابتىن قۇتۇلدۇرۇپ قالدىڭ، ئاكا!...

ئۇنىڭغا يېنىمدىن ژاي بەردىم. ئىككىمىز قاتارلىشىپ ياتتۇق.

كامېرا ئىچىدىكىلەرنىڭ ھەممىسى تاتلىق ئۇيقۇغا كەتكەن. يېنىمدا ياتقان بالا ئۇ يان- بۇ يان ئۆرۈلدى. ئۇ مېنىڭ ئويغاق ياتقانلىقىمنى سەزگەن بولۇشى كېرەك. بىر چاغدا؛

- ئاكا، سەن ئۇخلىمىدىڭمۇ؟- دەپ ئاستا پىچىرلىدى.

- ئۇيقۇم كەلمەيۋاتىدۇ، - دېدىم مەنمۇ پىچىرلاپ.

- سەن نەلىك، ئاكا؟

- مۇشۇ غۇلژىلىق. ئۆزەڭچۇ؟

- تېكەسلىك.

- ئېتىڭ نېمە؟

- يۇسۈپژان!

- سىياسىي مەھبۇس ئوخشىمامسەن؟

- ھە، شۇنداق. سىياسىي مەھبۇس!

- چوڭ بىر مەسىلە چىقارغان ئېكەنسەندە؟

- پارتلىتىش بومبىسى ياسىغان، دەپ قولغا ئالدى. مۇددەتسىز تۈرمە ژازاسىغا ھۆكۈم قىلىندىم!...

ئۇ ئاستا پىچىرلاپ سۆزلەۋاتىدۇ. مەن ھە، ھەدەپ تىڭشاپ قويۇۋاتىمەن. يامان بوپتۇ، ياخشى بوپتۇدېگىنىممۇ يوق. ئۇنىڭ سۆزلىرىنى تىڭشىغاچ، ژىم- ژىت ياتىۋەردىم. ئىنكاس بىلدۈرمىدىم. بىلدۈرۈشنىڭمۇ ھاژىتى يوق ئىدى. كىم بىلىدۇ دەيسەن، مېنىڭدىن سۆز ئېلىش ئۈچۈن كىرگۈزۈلگەن نەرسىمۇ بۇ، بىلىپ بولمايدۇ.

بۇ دېگەن تۈرمە. بۇ دوزاختا سېغىزخاندەك ساق بولمىساڭ، كۈنۈڭ تەس، ھالىڭغا ۋاي!...

تۈرمە بۇ ياقتا تۇرسۇن، شۇ كۈنلەردە ژەمىيەتتە ئادەملەرگە، ئەڭ يېقىن، ئىشەنچلىك دېگەن كىشىلەرگە ئىشىنىش، سىر ئېيتىش، ئوچۇق- ئاشكارا گەپ قىلىش مۇمكىن ئەمەس. ئادەملەرنى ھازىر بىر- بىرسىنىڭ ئارقىسىغا پايلاقچى، تىڭ- تىڭلىغۇچى قىلىپ، سېلىپ قويۇشقان. ھۆكۈمەتنىڭ سەل- پەل نەزىرىگە چۈشۈپ قالدىڭمۇ، بولدى، نەگە بېرىپ، نەدە تۇرۇپ، نېمە گەپ- سۆز قىلىپ ژۈرگەنلىرىڭ دەررۇلا ئەنچۋەڭتۇڭغا يېتىپ تۇرىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن ئادەملەر ھازىر بىر- بىرسىگە گۇمان بىلەن قارايدىغان، بىر- بىرسىگە ئىشەنمەيدىغان، سىر ئېيتىشمايدىغان بولۇپ كېتىشكەن ئىدى.

- بولدى، ئۇكا، ئۇخلىغىن!- دېدىم ۋە ئۇنىڭغا دۈمبەمنى قىلىپ ياتتىم...

كۆزلىرىمگە ئۇيقۇ كېلەر ئەمەس.

مەرھۇم ئاتامنىڭ قايسى بىر قېتىمدا ئېيتقان، قۇلىغىمغا قوغۇشۇندەك قۇيۇلۇپ قالغان ئاشۇ بىر سۆزلىرى خىيالىمغا بىردىن كەلدى؛

ماۋزېدۇڭنىڭ ئازادلىق ئارمىياسى ۋەتىنىمىزگە بېسىپ كىرگەن ئاشۇ 1949- ژىلدىن بۇ يان تا بۈگۈنكى كۈڭىچە خەلقىمىز بۇلارغا ھەددى- ھېسابسىز بەدەللەر تۆلەپ كېلىۋاتىدۇ. ئەللىك نەچىنچى ژىللىرى باشلانغان ئىدېولوگىيالىك كۈرەش، زىيالىيلارغا قارىشى تۇرۇش، ستىل تۈزىتىش، يەرلىك مىللەتچىلىككە قارىشى تۇرۇش، ئەكسىل ئىنقىلابچىلارنى يوقىتىش، يەر ئىسلاھاتى، بەشكە قارىشى، ئۈچكە قارىشى دېگەڭە ئوخشاش ھەرىكەتلەردە ئەژايىپ ۋەتەنپەرۋەر زاتلار، زىيالىي- كادىرلار، ۋەتەننىڭ، خەلقنىڭ غېمىنى قىلىدىغان نۇرغۇن ياخشى ئادەملىرىمىز، يول باشلىغۇچىلىرىمىز ئۆلتۈرۈلدى، تۈرمىلەردە ئازاب چەكتى، ئەمگەك بىلەن ئۆزگەرتىش لاگېرلىرىغا سۈرگۈن قىلىندى، تەقىپلەرگە ئۇچرىدى. بىر قىسىملىرى ۋەتەننى تەرك ئېتىپ، چەت ئەللەرگە چىقىپ كەتتى!...

ماۋزېدۇڭنىڭ بىۋاسىتە ئۆزى رەھبەرلىك قىلغان، ئون ژىلغا سوزۇلغان مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى دەپ ئاتالمىش ھەرىكەت ۋاقتىدا خەلقىمىزنىڭ بېشىغا ھەددى- ھېسابسىز كۈلپەتلەر كەلدى. مېنىڭ ئۆزۈم ئاشۇ ھەرىكەتنىڭ قۇربانىغا ئايلاندىم. ئەمگەك بىلەن ئۆزگەرتىش لاگېرلىرىغا پالاندىم...

بۈگۈنكى كۈندە بولسا، خەلقىمىز كوممۇنىستلارنىڭ زۇلۇمىدا ئازاب چەكمەكتە. ۋەتەننىڭ ئىگىسى بولغان ئۇيغۇرلاردا ھېچ قانداق ھوقۇق قالمايۋاتىدۇ. بىزنى كەلگۈندى مىللەت باشقۇرۇۋاتىدۇ. ئۇلار بىزنى بىر- بىرسىمىزگە قارىشى قويۇپ، قىزىغىمىزنى، تاماشىمىزنى كۆرۈۋاتىدۇ. بىزنىڭ خەلقىمىز بېغەم، بېپەرۋا بولۇپ كېتىۋاتىدۇ. ماڭقۇرتلىشىۋاتىدۇ!...

ئاخىرقى ئىككى ئەسىردە خەلقىمىز تۆرت يۈز قېتىمغا يېقىن چوڭ- كىچىك كۆتۈرۈلۈش، غۇلغۇلا- قوزغىلاڭ، ئىنقىلابلارنى قىلىپ كەلدى. بۇلارنىڭ ھەممىسى زۇلۇمغا قارىشى ئازادلىق ، ئەركىنلىك كۈرەشلىرى بولغان!...

ئوغلۇم، بۇ سۆزلەرنى ساڭا ئېيتىۋاتقىنىم، بىر چاغلاردا ئاتام شۇنداق دېگەن ئىدىدەپ ئەسلەپ تۇرساڭ، شۇنىڭ ئۆزى كۇپايە. بىلىپ قويغاننىڭ پايدىسى كۆپ، مۇھىم، ئامما زىيىنى يوق. لېكىن، بۇ سۆزلەرنى ھازىرچە ئىچىڭدىلا ساقلاپ قويغىنىڭ ياخشى. كۆرۈڭەن ئادەملەرنىڭ ئالدىدا ھەرگىز دېگۈچى بولما؟... .

ئاتام توغرا ئېيتقان ئېكەن، - دەپ ئويلىدىم ئىچىمدە. - ژەمىيەتتە ئەمەس، تۈرمىدىكى مونۇ كىچىككىنە بىر كامېرىنىڭ ئىچىدە تۇرغۇلۇق، بۇ ئاغىنىلەر ھەممىنى ئۆزىگە قاراتقۇسى، باشقۇرغۇسى، ھۆكۈمدارلىق قىلغۇسى كېلىدۇ... مانا ھازىرلا بىر ئۇيغۇرنى بىر ئۇيغۇرغا ئۇرغۇزۇپ، تاماشە كۆرۈشتى. بۇنىڭدىن ئارتۇق خورلۇق، بېچارىلىك بولمىسا كېرەك؟ ئامال قانچە، تەقدىرگە باش ئەگمەي ئامالىڭ يوق!

ھېلىمۇ بۇلارنىڭ گاڭگۇڭى، نوچىسى بىلەن ئاغىنە بولۇۋالدىم. ئەكسىچە بولغىنىدا، بۇ يەتتە- سەككىزى بىرىكىۋېلىپ، بۇ بېچارە بالىنى مېنى ئۇرغاندەك دۇمبالاپ ئۇرغان بولسا، چىداپ ئولتىرالماتتىم. گالاچ- گۇلۇچ باشلىناتتى... ئۇ چاغدا كىم پايدا كۆرىدۇ، كىم زىيان تارتىدۇ؟ ئەلۋەتتە، مەن زىيان تارتىمەن، مونۇ بالا زىيان تارتىدۇ. ژىنايىتىمىز تېخىمۇ ئېغىرلىشىدۇ، دېگەن سۆز ئىدى...

ۋاڭ ژۇن دۇرۇس ژىگىت ئېكەن... ياخشى ئادەملەرنىڭ ئاشۇنداق گاڭگۇڭلاردىن چىقىدىغىنىغا كۆزۈم ئوبدان يەتتى. ئۇ ئەقىللىق ژىگىت ئېكەن. مېنىڭ كۆز قاراشلىرىمدىنلا مېنىڭ نېمە دېمەكچى بولغانلىقىمنى بىردىن چۈشەندى... مونۇ بالىنى قاتتىق تاياقتىن قۇتقۇزۇپ قالدى. مەن ئۇنىڭغا يېقىپ قالغانغا ئوخشايمەن، مەن بىلەن ئوچۇق- يورۇق سۆزلىشىۋاتىدۇ. ئەگەر ئۇنىڭ ئېيتقانلىرى راست بولسا، ئۇنىڭ ئۆزىمۇ بۈگۈنكى ژەمىيەتكە، كوممۇنىستىك تۈزۈمگە، كوممۇنىستىك پارتىياگە قارشى ئېكەن. ژۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىياسىنى يامان كۆرىدىغانلىقىنى، ئۆچ كۆرىدىغانلىقىنى ئۆز ئېغىزىدىن ئېيتىۋاتىدۇ. ھە، بۇ مىللەتنىڭ ئىچىدىمۇ كوممۇنىستىك پارتىيانى، ئۇنىڭ سىياسىتىنى ياقتۇرمايدىغان، يامان كۆرىدىغانلىرىمۇ بار ئېكەن. ۋاڭ ژۇن ئەينە شۇنداقلارنىڭ بىرسى ئوخشايدۇ؟

ئۇنىڭ ئېيتىشىغا قارىغاندا، گۆھەر زېمىن ئاتالغان چەكسىز ۋەتىنىمىزنىڭ ھەممە ژايلىرىنى چۈمۈلىدەك بېسىپ كېتىۋاتقان بۇ ئاغىنىلەرنى ئاشۇ كوممۇنىستىك پارتىيا ئالداپ ۋە مەژبۇرىي تۈردە ئىچكىرى ئۆلكىلەردىن ئېلىپ چىقىۋېتىپتۇ. بۇنى مەن ئاڭلىغان، بىلەتتىم. ئامما، ئۇلارنىڭ ئۆز ئېغىزىدىن ئاڭلىمىغان ئىدىم.

ئالدىنىپ چىقتىمۇ، مەژبۇرىي تۈردە چىقتىمۇ، بەرىبىر. بۇ گۆھەر زېمىنغا چىققانلار، چىقىۋاتقانلار ئۆز ئىختىيارى بىلەن ھېچ قاچاندا ئۆز يۇرتىغا، ئۆز ۋەتىنىگە قايتىپ كېتىشمەيدۇ. سەۋەب، ئۇلارنىڭ ئېيتىشىچە، بۇ يەر ياخشى. ھەممە نەرسە بار. باياشەتچىلىك، كەڭچىلىك... نېمە قىلىمەن دېسەڭ، قانداق ياشايمەن دېسەڭ، ساڭا ھېچ كىم توسالغۇلۇق قىلىشمايدۇ، يولىڭنى تورىمايدۇ. بارلىق شاراىتلار يارىتىلغان... بۇ يەردە ساڭا ئىش- خىزمەتمۇ بار، ئۆي- ماكانمۇ بار، يېمەك- ئىچمەكمۇ بار، ئاقچىمۇ بار!... .

ژۈرەكلىرىمنىڭ بىر يەرلىرى ئېچىشىپ كەتكەندەك بولدى. كۆيگەن يۈرەك ئوتىنى سوغ سۇ بىلەن ئۆچۈرۈش ئۈچۈن ئورنۇمدىن ئاستا تۇردىمدە، كرانىكتىن سۇ ئېلىپ ئېچمەكچى بولدۇم...

٭ ٭ ٭

كۈنلەر بىر خىلدا ئۆتۈشكە باشلىدى.

ئېلېكتر لامپوچكىسى كامېرا ئىچىنى گىرىمسەن يورىتىپ تۇرىدۇ. ئۇ كامېرىدا دېرىزە يوق. دېرىزە ھېساۋىدىكى كىچىككىنە تۆشۈكتىن تاڭنىڭ ئاتقانلىقىنى، كەچنىڭ كىرگەنلىكىنى، ھاۋانىڭ ئوچۇق ياكى بۇلۇتلۇق ئېكەنلىگىنىلا بىلىپ تۇرۇشقا بولاتتى، خالاس!

قۇياشنىڭ شەرق ئاسمىنىنى پەرەڭ ياغلىقتەك قىزارتىپ، ئۆز ياستۇغىدىن باش كۆتۈرۈپ چىقىپ كېلىشىنى، يەر- زېمىنغا ئۆز نۇرىنى تەكشى چېچىپ، قىزدۇرۇپ ژۇقۇرى كۆتۈرۈلۈشىنى، چاڭقا چۈش پەيتلىرىنى، قۇياشنىڭ ئۆز ياستۇغىغا باش قويۇش ئالدىدىكى غەرب ئاسمىنىنىڭ ئەژايىپ بىر گۆزەللىككە كىرىشىنى تاماشە قىلغاچ، يەر- ژاھانغا، ئىنسانلارغا، ژىمىكى تىرىكلىككە ھاياتلىق بەخش ئېتىۋاتقانلىغىنى بىر كۆرۈش ئىستىگى، خاھىشى ئۇلغايغان ھالدا قاراڭغۇ، زەي، سېسىقچىلىق قاپلىغان كامېرا ئىچىدە باش- ئاخىرى يوق ئوي- خىياللار ، ئازابلىق خاتىرىلەر، شېرىن ئارزۇ- ئارمانلار ئىلىكىدە ياتقىنىڭ ياتقان! قانچە ياتىدىغىنىڭنىمۇ بىلمەيسەن. سەندىكى بىرلا قورقۇش- ئەندىشە، ئۇ، يەر ئاستى سوراقخانىسىدىكى دايىملىق قايتىلىنىپ تۇرىدىغان بىر خىل سوال- سوراقلار، ئۇرۇپ- قىيناشلار، ئازپلاشلار... ئۇلاردىن قاچان قۇتۇلىدىغانلىغىڭنىمۇ بىلمەيسەن! ئەركىنلىككە، ئازادلىققا چىقىشىڭنى، بۇ دوزاقتىكى ئازابلاردىن تىنچ- ئامان قۇتۇلۇشىڭنى بىر ئاللاھدىن تاڭ ئاتماس ئۇزاق كېچىلەردە نالە قىلىپ سورايسەن! ئۇزۇن ۋە قىسقا مۇددەتلىك، مۇددەتسىز تۈرمە ژازالىرىغا ھۆكۈم قىلىنغانلارنى ئاڭلىغىنىڭدا، ئاشۇ كۈنلەرنىڭ ئەتىمۇ- ئۆگۈنمۇ ئۆز بېشىڭغا كېلىپ قېلىشىدىن ئەنسىرەيسەن، قورقىسەن!... ئەنسىرەشنىڭ، قورقۇشنىڭ ئەڭ دەھشەتلىكى، ئۇ، ئۆلۈم ژازاسى!... يااللا، ياراتقان ئېگىسىنىڭ ئۆزى ساقلىسۇن، ئۇ قارا كۈنلەردىن! ئۆلۈم ژازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغىنىڭدىن كېيىنكى دەھشەتنى ئېيتما. ئەمدى قاچان ئەپچىقىپ ئاتىدېكىن؟ قەيەردە ئاتىدېكىن؟ قانداق ئاتىدېكىن؟ بۈگۈن ئاتمدېكىن، ئەتە ئاتامدېكىن، ئۆگۈنلۈككە ئاتامدېكىن؟... ژەسىتىمنى ئاتا- ئانامغا بېرەمدېكىن ياكى كېچىدە، يوشۇرۇن ھالدا قەيەرگە كۆمۈپ تاشلايدېكىن؟... .

مانا مۇشۇ خىلدىكى ئوي- خىياللار بىلەن ئۆلۈمنى كۈتۈپ يېتىشنىڭ نەقەدەر ئېغىر، ئازابلىغىنى تەسەۋۋۇر قىلىشنىڭ ئۆزى بىر دەھشەت! بۇ دەھشەتنى بېشىغا كەلگەن ئادەمنىڭ بىر ئۆزىلا بىلىدۇ، خالاس!

بىر كۈنى يېرىم كېچىدە بىزنىڭ كامېرىغا پەنژىملىك نۇرمەھەمەت ئىسىملىك بالىنى ئېلىپ كىردى. ئۇنىڭمۇ ئىككى پۇتىغا ئېغىر كىشەن سېلىنغان. دېمەك، ئۇمۇ بىزگە ئوخشاش سىياسىي مەھبۇس ئىدى.

شۇنىڭ بىلەن خىتاي مەھبۇسلىرى يېتىۋاتقان بۇ كامېرىدىكى بىز، ئۇيغۇر سىياسىي مەھبۇسلىرى ئۈچ بولدۇق.

ئارىدىن كۆپ ئۆتمەي، نۇرمەھەمەتكە ئۆلۈم ژازاسى ھۆكۈم قىلىندى!

بۇ شۇم خەۋەر بىزنىلا ئەمەس، بىر كامېرىدا بىللە يېتىۋاتقان خىتاي مەھبۇسلىرىنىمۇ ئەي- ي- يا! دېگۈزۈۋەتتى. ئۇلار ئۆلۈمگە ھۆكۈم قىلىنغان سىياسىي مەھبۇس نۇرمەھەمەتكە؛

- نەچچە ۋاقىتتىن بۇ يان بىزدىن خاتالىقلار ئۆتۈپ، سېنى رەنژىتكەن بولساق، بىزنى كەچۈرۈۋەت، بىزدىن خاپا بولمىغىن؟... ساڭا يامان بولدى، يامان بولدى!- دېيىشتى.

ئۆلۈم ژازاسى ئەتە ئىژرا قىلىنىدۇ دېگەن كۈنى چۈشتىن كېيىن، كامېرىنىڭ تۆمۈر ئىشىكى شاراقلاپ ئېچىلدىدە، گۇندىپايلار نۇرمەھەمەتكە ؛ ئاتا- ئاناڭ كەلدى. سېنىڭ بىلەن كۆرۈشمەكچى! دەپ ئېلىپ چىقىپ كېتىشتى...

مېنىڭ يۈرەك- باغرىم كۆيۈپ، ئېچىشىپ كېتىۋاتىدۇ. بېچارە بالىغا تولا ئۇگال بولدى-دە؟- دەيمەن ئۆزۈمگە- ئۆزۈم. - ئون گۈلىنىڭ بىرسى ئېچىلمىغان شۇنداق بىر ژىگىتنى ئەتە ئېتىپ تاشلايدۇ!... خاڭ ئاستىدىن پارتلاتقۇچ دورىسىنى يوشۇرۇن ئېلىپ چىققىنى ئۈچۈنمۇ ئۆلۈم ژازاسىغا ھۆكۈم قىلىنامدۇ؟ ئاخىر ئۇ بىر يەرنى پارتلاتقىنى، ئادەم ئۆلتۈرگىنى يوق ئېكەنغۇ؟ بار گۇناھى پارتلاتقۇچ دورىسىنى ئوغرىلاپ چىققىنى، خالاس! بۇنىڭ ئۈچۈن بەش ژىلمۇ، ئون ژىلمۇ تۈرمە ژازاسىنى بەرسىمۇ يېتەر ئېدىغۇ... بۇ نېمە دېگەن قاتتىق قوللۇق سىياسەت، نېمە دېگەن قاتتىق قانۇن! بۇ مەملىكەتتە ئىنسان قەدىر- قىممىتىنىڭ شۇ دەرىژىدە تۈگۈگىنىمۇ؟ ئىنسان ھاياتىنىڭ بىر پۇل بولغىنىمۇ؟ شۇ تاپتا بۇ بېچارە بالىنىڭ ئاتا- ئانىسى، قوم- قېرىنداشلىرى نېمە بولۇپ كېتىۋاتقاندۇ؟... ئاھ، مۇنداق ئېغىر كۈنلەر، مۇنداق قارا كۈنلەر قاچانمۇ تۈگەر! بۇ نېمە دېگەن دەھشەت، پاژىە!.

نۇرمەھەمەتنىڭ ئاتا- ئانىسىنى تونۇمىسام، كۆرمىسەممۇ، ئۇلارنىڭ سېيماسى كۆز ئالدىمدا غايىۋانە پەيدا بولغاندەك بولدى...

يېزىدا ياشاپ كېلىۋاتقان ئادەتتىكى ژاپاكەش، دەردمەن، نامرات، ئاق كۆڭۈل، ساددە ئۇيغۇر دېخانلىرىنىڭ بىرسى!

ئۈزلىرىگە مەزگىلسىز قورۇقلار كىرگەن، چاچلىرى ئاقىرىشقا باشلىغان دەردمەن ئانا ئوغلىنى باغرىغا مەككەم بېسىۋېلىپ، تويماي ھىدلاتتى، ئاخىرقى قېتىم ھىدلاتتى!... ئوغلىنىڭ باش- كۆزلىرىنى سىيپاپ، تويمايۋاتقان ئانىنىڭ ئىچىگە ئولتىرىشقان نۇرسىز كۆزلىرىدىن توختىماي قۇيۇلۇۋاتقان ياشلىرى ئوغلىنىڭ مەڭىزلىرىنى، پېشانىلىرىنى ژۇياتتى ۋە ئانا ئۇنى تويماي، قانماي يېنىپ- يېنىپ سۆيەتتى...

ئانا- بالىنىڭ تېنى، ۋۇژۇدى بىر تەڭە، بىر ۋۇژۇتقا ئايلانغاندەك، دىر- دىر تىتىرمەكتە ئىدى!

ئانا- بالىنىڭ ژۈرىگى بىر ژۈرەككە ئايلىنىپ، ئۆز قېپىغا سىغمايۋاتقاندەك سوقاتتى، ھۆپۈلدەپ يېنىپ، كۆيۈپ- ئېچىشاتتى!

ئانىنىڭ بالىنى، بالىنىڭ ئانىنى ئاخىرقى قېتىم قۇچاقلىشى، بۇ ئۇلارنىڭ ژۇدالىق ئالدىدىكى ۋىدالىشىشى ئىدى.

ئاھ، بۇ نېمە دېگەن ئېغىر كۈن، قارا كۈن، دوزاخ كۈن!...

ئانا- بالىنىڭ يېنىدا تۇرغان ئاتا ئوغلىنى باغرىغا بېسىشنى تاقەتسىزلىك بىلەن كۈتكەچ، ئىچىدىن ھۆپۈلدەپ چىقىۋاتقان ئاچچىق ئەلەمنى، دەرد- ھەسرەتنى ئىچىگە ژۇتۇپ، بىقىلداپ، ئۆپكىدەپ ژىغلاتتى...

ئاتىنىڭ ئىككى كۆزىدىن قۇيۇلۇۋاتقان ھەسرەتلىك ئاچچىق ياشلىرى ساقال باسقان ئۈزلىرىدىن ئېرىقلار ھاسىل قىلىپ، بوينىغا قۇيۇلاتتى.

قەددى پۈكۈلگەن ئاتىنىڭ پۈتۈن تېنى، ۋۇژۇدى توختىماي تىتىرەتتى!...

بۇ بېچارە ئاتا بىلەن ئانىنىڭ ئاشۇ ئوغلىنى ئەتە ئېتىپ تاشلايدۇ!... ئۇلار مىڭ بىر ژاپالار، ئارزۇ- ئارمانلار بىلەن ئۆستۈرۈپ، چوڭ قىلغان ئەزىزىدىن، كۆز نۇرىدىن، ژىگەرىدىن، بەختى- بايلىقىدىن، خۇشاللىق- شاتلىغىدىن مەڭگۈگە ئايرىلىدۇ، ژۇدا بولىدۇ!

بۇ نېمە دېگەن دەرد- ئەلەم!

بۇ دەرد- ئەلەمنى، بۇ ژۇدالىقنى بۇ بېچارىلەر ئەمدى قانداقمۇ كۆتۈرەر، قانداقمۇ بەرداشلىق بىرەر؟!...

بىر چاغدا تۆمۈر ئىشىك شاراقلاپ ئېچىلدى. زەنژىر- كىشەن سېلىنغان ئاياغلىرىنى ئېغىر كۆتۈرۈپ باسقان ھالدا نۇرمەھەمەت كىرىپ كەلدى. قاپاقلىرى ئېشىپ، كۆزلىرى قىزىرىپ كېتىپتۇ.

- ئاتا- ئاناڭ كەلگەن ئوخشايدۇدە؟- دەپ سورىدىم، ئۇ بۈگلۈكنىڭ چېتىگە كېلىپ ئولتۇرغاندىن كېيىن.

- ئاپام، دادام، ئىنىم، سىڭلىم تۆرتىيلەن كەلگەن ئېكەن، - دېدى ئۇ مەيۈس، تىترەك ئاۋازدا. لېكىن، ئۇ ئۆزىنى ھېچ نەرسە بولمىغاندەك، ھېچ نەرسە بولمايدىغاندەك خاتىرژەم، كۆڭلى توق، خۇش كۆرسۈتۈشكە تىرىشاتتى. ئامما ژۈرىگىدە ژىغلاۋاتقانلىغى كۆزلىرىدىن ئاپ- ئاشكارا بىلىنىپ تۇراتتى. ئىچىدىن ھۆپۈلدەپ كېلىپ، ئېتىلىپ چىقاي دەپ تۇرغان ئاچچىق پۇخاننىڭ سىرتىغا چىقىشىغا يول قويماي، ئىچىگە ژۇتۇپ تۇراتتى.

- ئاداش. - دېدى ئۇ تىترەك ئاۋازدا. - بۈگۈن مەن ئۇخلىمايمەن. تۆۋبە نامىزىمنى ئوقۇۋالاي، ئاندىن قۇرئان ئوقۇيمەن!

- مەيلى، شۇنداق قىلغىن. - دېدىم مەن بۈگۈن بار، ئەتە يوق. بىر پاي ئوق بىلەن ئۇ دۇنىيالىق بولۇپ، ژىسمى توپىغا، ئۆزى روھقا ئايلىنىپ كېتىدىغان نۇرمەھەمەتكە ئىچىم ئاغرىپ، ژۈرىگىم كۆيۈپ- ئېچىشىپ. - ئاتا- ئاناڭ، قېرىنداشلىرىڭ بىلەن ئاخىرقى قېتىمدا ئارامخۇدا سۆزلىشىۋېلىشقا، خوشلىشىۋېلىشقا توسقۇنلۇق قىلمىغاندۇ؟- دەپ سورىدىم.

ياق، ئەكسىچە. ساقچىلار بىلەن گۇندىپايلار بۈگۈن باشقىچە مۇناسىۋەت قىلىشتى. تولىمۇ خۇش- خويلۇق بىلەن پاراڭلاشتى. قانداق پىكرىڭ بار دەپ سوراشتى. مەن دېدىم؛ ھېچ قانداق پىكرىم يوق. سەن خەققە مەن قانداق پىكىر قىلىمەن . مېنىڭ پىكرىمنى ئاڭلاشقان بولساڭ، مەن بۇ كۈڭە قالماس ئىدىم! دېگەڭە ئوخشاش گەپلەرنى قىلدىم.

ئەڭ ياخشىسى ئاپام، دادام، ئىنىم، سىڭلىم بىلەن ئاخىرقى قېتىم كۆرۈشۈۋالدىم، سۆزلىشىۋالدىم. ئۇلارنى قېنىپ- قېنىپ سۆيۈۋالدىم، ئاداش. مەن شۇنىڭغا خۇشال!...

ئۆپكەم ئۆرلەپ كەتتى. كۆزلىرىمدىن ياشلار قۇيۇلدى.

- كۆڭلىڭنى بۇزما، ئاداش، - دەپ ئۇ مۈرەمگە قولىنى قويدى. - بۇ ئاللانىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشى... بۇ يالغۇز مېنىڭلا بېشىمغا كېلىۋاتقان كۈن ئەمەس، ئۇنى ئۆزۈڭ ياخشى بىلىسەن؟

- توغرا ئېيتىسەن، ئاغىنە. - دېدىم. مەن ئۇنىڭغا نېمە دەپ تەساللا بېرىشنى بىلمەس ئىدىم.

- قەيسەر، سېنىڭدىن ئاخىرقى ئىلتىماسىم، مەن ژۇيۇنۇپ، پاكىزلىنىۋالاي، ساقال- بۇرۇتلارنى ئېلىۋالاي. ئاندىن غۇسۇل قىلىۋالاي. يۇسۇپژان ئىككىڭلار مېنى سۇغا ئېلىپ قويۇڭلار؟ ئۇ دۇنياغا پاكىز- تازا، ئىسلام شەرىئەت قانۇنى بويىچە كەتكىنىم ياخشى!...

- ماقۇل ئاداش، ماقۇل، - دېدىم.

باشقا نېمە دېيىش مۇمكىن؟ مېنى سۇغا ئېلىپ قويۇڭلار؟ ئۇ دۇنياغا پاكىز- تازا كېتەي!. بىر تۈرمىدە، بىر كامېرىدا بىللە يېتىۋاتقان، سىرداش- مۇڭداش بولۇپ قالغان، بىر ئىدېيا، بىر مەقسەت يولىدىكى كۈرەشكە ژاننى تىكىپ قويغان سەپدىشىڭدىن شۇنداق سۆزنى ئاڭلاپ ئولتىرىشتىن ئارتۇق بۇ پانىي دۇنىيادا ئېغىر نەرسە بولمىسا كېرەك؟ بۇنىڭ ئۆزى بىر دەھشەت ئېكەن!...

نۇرمەھەمەت بىلەن يۇسۈپژان يېزىدا تۇغۇلۇپ، چوڭ بولغانلىقى ھەم يېزىدا خىتايلار بىلەن كۆپ ئارىلاشماي ياشاۋاتقانلىغى ئۈچۈن خىتاي تىلىنى مۇكەممەل بىلىپ كەتمەتتى. مەن كىچىكىمدىن شەھەردە خىتاي بالىلىرى بىلەن بىللە ئويناپ، ئارىلىشىپ چوڭ بولغانلىقىمدىن، بۇلارنىڭ تىلىنىمۇ، يېزىغىنىمۇ، پسىخولوگىياسىنىمۇ ياخشى بىلەتتىم.

بۇ ئىقلىم شۇنداقكېن، قانچە يۇگاچ- يۇمشاق بولۇپ، قورقانچاقلىق كۆرسەتسەڭ، شۇنچە بوزەك قىلىشىدۇ. قانچە ژۈرەكلىك، قورىقماس بولساڭ، تۇرۇش دېسە، ئۇرۇشدەپ مەيدانغا چىقساڭ، سېنىڭدىن تەپ تارتىدۇ. سېنىڭ بىلەن ھېساپلىشىدۇ. سېنى ھۆرمەت قىلىشىدۇ... مەن بۇلارنىڭ گاڭگۇڭ، نوچىلىرى بىلەن قانداق سۆزلىشىشنى، ئۇلار بىلەن قانداق مۇئامىلە قىلىشنى ئوبدان بىلگىنىم ئۈچۈن ئاسانلىقچە بوزەك بولماتتىم.

خىتاي كامېرىسىدا مەن يالغۇز ئۇيغۇر بولساممۇ، قورىقماتتىم. بىر كۈنى كۆرەڭلىك قىلغان بىرسىنى باش بىلەن بىرنى ئۇرۇۋېدىم، ئېغزى- بۇرنى قانغا بويالغان ئۇ، ئون- ئون بەش مىنۇت ئورنىدىن تۇرالماي ياتتى. يەنە بىرسىنىڭ كانىيىنى تۇتۇۋېلىپ، شۇنداق سىقىۋېدىم، ئۇنىڭ كۆزلىرى ئالىيىپ، پۇت- قوللىرى دىرىلداپ تىترەپ كەتتى. بۇ گۇي ئۆلۈپ قېلىپ، بالانىڭ يوغىنىغا قالمايدېدىمدە، كانىيىدىن قولۇمنى ئېلىپ، بېشىغا مۇشت بىلەن بىرنى ئۇرۇۋېدىم، ئەي- ي- يادەپ ئوڭدىسىغا چۈشتى...

كېيىن بۇ كامېرىغا يۇسۈپژاننى ئېلىپ كىرىشتى. ئاندىن نۇرمەھەمەتنى ئەكىردى. مەن باشقىلارنىڭ ئۇلارغا گاڭگۇڭلۇق قىلىشىغا ، ئۇلارنى بوزەك قىلىشىغا يول قويمىدىم.

نۇرمەھەمەت ژىگەرلىك، ۋىجدانلىق ژىگىت ئىدى.

ئۇ زۇلۇمدا ياشاۋاتقان ژاپاكەش خەلقىنىڭ تەغدىرىگە بەك ئېچىناتتى.

ئۇ خورلۇققا، ھاقارەتكە، دەپسەندىلىككە، ئادالەتسىزلىككە قارشى ئىدى.

ئۇ ئۆز خەلقىنىڭ ئەركىنلىكتە، ئازاتلىقتا، ھۆرلۈكتە ياشىشىنى ئارمان قىلاتتى!...

بۇ كۈنى مەن ۋاڭ ژۇن باشلىق كامېرىدىكى مەھبۇسلارغا، نۇرمەھەمەتنىڭ ئاخىرقى سەپەرگە- - ئۇ دۇنياغا كېتىشنىڭ ئالدىدا ئىسلام شەرىىتى بويىچە پاكىز ژۇيۇنۇپ تازلىنىۋېلىنىشى، ئاندىن ناماز ئوقۇپ، تاڭ ئاتقىچە ئاللاھقا ئىبادەت قىلغۇسى كېلىدىغانلىقىنى، بىز ھەممىمز تاڭ ئاتقىچە كۆپ ۋاراڭ- چۇرۇڭ قىلماسلىقىمىز كېرەكلىكىنى ئېيتقىنىمدا، ئۇلار ئەتە ئېتىپ ئۆلتۈرۈلىدىغان نۇرمەھەمەتكە ئىچى ئاغرىپ، رەھىمى كەلگەندەك ئىپادە بىلدۈردى. باياتىن قىلىۋاتقان پاراڭلىرىنى توختاتتىدە، ياخشى، ياخشىدېيىشىپ، ئولتارغان ئورۇنلىرىغا سوزۇلۇپ يېتىشىپ، ئۇيقۇغا كېتىشتى. مېنىڭ بۇ ئىشىمدىن نۇرمەھەمەت بەك رازى بولدى. ئۇ ئۆمرىنىڭ ئاخىرقى كۈنىنى بۇلارنىڭ ۋارقىراپ- ژاقىراپ سۆزلەشلىرىنى، كۈلكىلىرى بىلەن ۋاراڭ- چۇرۇڭلىرىنى ئاڭلىماي، تىپ- تىنچ ھالدا تۆۋبە نامىزىنى ئارامخۇدا ئوقۇۋېلىپ، تاڭنى قۇرئان ئايەتلىرىدىن سۈرىلەرنى ئوقۇش بىلەن ئاتقۇزۇش ئىمكانىيىتىگە ئېگە بولغانلىقىدىن تولىمۇ مەمنۇن بولغان ئىدى.

نۇرمەھەمەت يۇسۈپژان ئىككىمىزنىڭ ياردىمى بىلەن پاكىز ژۇيۇنۇپ تازىلاندى. ساقاللىرىنى ئېلىپ، بۇرۇتىنى چىرايلىق چەكتى. ئاندىن تۆۋبە نامىزىنى ئوقۇشقا ئولتاردى. تۆرت رەكەت تۆۋبە نامىزىنى ئوقۇپ بولۇپ، ئۇزاقتىن- ئۇزاق دۇگا قىلدى.

- ئاغىنىلەر، سىلەرگە رەھمەت. مەن سىلەردىن رازى!- دېدى ئۇ بىردە ماڭا، بىردە يۇسۈپژانغا مىننەتدارلىق بىلەن ئۇزاقتىن- ئۇزاق تىكلىنىپ. - ئاللاھغا شۈكرى، سىلەرنىڭ بارىڭلاردا ژۇيۇنۇپ، تازىلىنىپ- پاكىزلىنىۋالدىم، - ئۇنىڭ ئاۋازى تىترەك ئارىلاش چىقتى.

مەن نېمە دېيىشىمنى بىلمەس ئىدىم. ئەگەر ئۇ ژىراق- يېقىن سەپەرگە ئاتلانغان بولسا، ئاق يول تىلەر ئىدىم. ئامما ئۇ، بېرىش بارۇ، قايتىش يوق مەڭگۈلۈك سەپەرگە ئاتلىنىش ئالدىدا تۇرىدۇ. ساناقلىق سااتلاردىن كېيىن، تاڭ ئاتىدۇ. ھەيەل قىلماي، بۇ دوزاخنىڭ تۆمۈر ئىشىكى شاراقلاپ ئېچىلىدىدە، گۇندىپايلار ئۇنى ئېلىپ چىقىپ كېتىدۇ... شۇنىڭ بىلەن ئۇ، بۇ يورۇق دۇنىيادا يوق!

- تەغدىرنىڭ يازمىشى شۇنداق ئېكەن، قانداق قىلىمىز، ئامال يوق، - دەپ ئارىدىكى كۆڭۈلسىز ژىم- ژىتلىقنى بۇزۇپ ئۈن قاتتىم. - بىز سېنى مەڭگۈ ئۇنتۇمايمىز!

- سەن ۋەتەننىڭ ئازاتلىغى، خەلقىمىزنىڭ ھۆرلۈكى يولىدىكى كۈرەشتە شېھىت بولۇۋاتىسەن!- دېدى يۇسۈپژان.

- توغرا ئېيتىسىلەر، دوستلىرىم. ھەممىمىزنىڭ تەقدىر- كەچۈرمۈشلىرى بىر. بىز ھەممىمىز ئۇلۇغ مەخسەتلەر يولىدىكى كۈرەشكە ئاتلانغان ئېدۇق. مېنىڭ قىلىدىغان ئىشلىرىم تېخى نۇرغۇن ئىدى. ئەپسۇس، ئۈلگۈرەلمىدىم، قىلالمىدىم... ئەسىرلەر بويى داۋام قىلىپ كېلىۋاتقان ئازادلىق، ئەركىنلىك كۈرىشىمىز ھېچ قاچاندا توختىمايدۇ. سىلەرگە ئوخشاش دوستلىرىم بار، ۋەتەن ئىشقىدا يېنىۋاتقان ئون مىڭلىغان، يۈز مىڭلىغان ژىگىت- قىزلىرىمىز بار، خەلقىمىز بار، شۇلار داۋاملاشتۇرىدۇ! مەن بۇنىڭغا ئىشىنىمەن!- دەپ دوكلات ئوقۇۋاتقان ناتىقتەك سۆزلىدى. كېيىن شۇنداق دېدى. - سىلەرنىڭ بۇ دوزاقتىن ساق- سالامەت چىقىپ كېتىشىڭلارغا ئاللانىڭ ئۆزى يار- يۆلەك بولسۇن!

- ئېيتقىنىڭ كەلسۇن، ئاغىنە، - دېدىم مەن. - سەن ناھايىتى ياخشى گەپ قىلىۋاتىسەن، كۈرەش ھېچ قاچاندا توختىمايدۇ!

- ئاللاھ بۇ بىز، ئۇيغۇرلارنى نېمىگە بۇنچە بەختسىز ياراتقاندۇ؟- دەپ سۆزگە ئارىلاشتى يۇسۈپژان. - مانا يېقىندىلا كۆپلىگەن خەلقلەر ئازادلىققا، ئەركىنلىككە چىقتى. قازاق، قىرغىز، ئۆزبېك، تۈرىكمەن، ئەزەربەيژان ئوخشاش تۈركىي تىللىق خەلقلەرنىڭ ھەممىسى ئۆزلىرىنىڭ مۇستەقىل دۆلەتلىرىنى قۇرۇپ، بەختلىك ھايات كەچۈرۈۋاتىدۇ. بىز، ئۇيغۇرلار قاچانمۇ ئەشۇلارغا ئوخشاش ئۆز ۋەتىنىمىزگە ئۆزلىرىمىز ئېگە، غوژا بولۇپ ياشايدىغان بەختلىك كۈنلەرگە يېتەرمىز؟...

- ئاللاھ بۇيرۇسا، ئۇ كۈنلەرمۇ كېلىدۇ، - دېدى نۇرمەھەمەت. - ئازاتلىقنى، ئەركىنلىكنى، مۇستەقىللىقنى سوراپ، يالۋۇرۇپ ئالىدىغان نەرسە ئەمەس، ئۇنى كۈرەش يولى بىلەن قولغا كەلتۈرۈش كېرەك! ئۇ كۈرەشنى سىلەرگە ئوخشاش دوستلىرىم داۋاملاشتۇرىدۇ، دەپ ئىشەشلىك ئېيتالايمەن...

سۆھبىتىمىز شۇ ماۋزۇ ئۈستىدە ئۇزاق داۋام قىلدى.

سۆھبىتىمىز ئاخىرىدا نۇرمەھەمەت شۇنداق دېدى؛

- ئاغىنىلەر، يەنە بىر نەچچە سااتلاردىن كېيىن مەن بۇ دۇنىيادىن يوق بولىمەن دېگەن سۆز. بۈگۈن مېنى ئېتىپ تاشلايدۇ!...

بۇنداق سۆزنى ئېيتىش ئەمەس، ئاڭلاشنىڭ ئۆزى قانچىلىك ئېغىر؟ دەھشەت!

بۈگۈن ئۇ ئۆزىنىڭ ئېتىپ ئۆلتۈرىلىدىغانلىغىنى، ئارقىسىدىن، بېشىنىڭ ئارقىسىغا تەڭلەڭەن تاپانچىنىڭ گۈپ قىلىپ ئېتىلىشىدىن چىقىدىغان بىر پاي ئوق بىلەن بۇ ھاياتتىن يوق بولۇپ كېتىدىغانلىقىنى بىلىپ، ئۆلۈمنى كۈتۈپ ئولتىرىدۇ. ئۆلۈمنى كۈتۈش قانچىلىك دەھشەت!

ئەگەر ئۇ قاتىل، ساتقۇن بولغان بولسا، ئۇنىڭ يولى باشقا ئىدى؟!...

ئۇ ئىنسانلارغا ئەمەس، ژانلىق مەۋژۇداتلارغا ئازار بېرىشنى، ھەتتا يولدىن يول ياساپ ئۆتۈۋاتقان چۆمۈلىلەرنى دەسسەپ ئۆتۈشنى ئىستىمەيدىغان بىر ژىگىت ئىدى!...

ئۇنىڭ بار گۇناسى پارتلاتقۇچ دورىسىنى ئوغىرلىغانلىغى، خالاس!

ئاشۇ نەرسىلەر بىلەن بومبا ياساپ، ئەڭ بولمىغاندا رەقىپلىرىمدىن بىر نەچچىسىنىڭ ژېنىنى ژەھەننەمگە يوللىغان بولسام، ئۇنىڭدىن كېيىن مېنى ئېتىۋەتكەن تەقدىردىمۇ مەيلى ئىدى؟! خەپ، خەپ، ئاشۇ ئىشنىمۇ قىلالمىدىم!. نۇرمەھەمەتنىڭ شۇ تاپتا ئوت بولۇپ يېنىۋاتقان كۆزلىرىدىن مۇشۇ سۆزلەرنى ئۇقتۇم.

- يۇسۈپژان مۇددەتسىز تۈرمە ژازاسىغا ھۆكۈم قىلىندى، - دەپ سۆزىنى داۋام قىلدى نۇرمەھەمەت. - ئاللاھ بۇ كۈنلەردىن سېنى ساقلىسۇن. بۇ دوزاقتىن سەن بولساڭمۇ ساق- سالامەت قۇتۇلۇپ چىقىپ كېتەرسەن، دوستۇم؟- دېدى ماڭا قاراپ.

شۇ ئارىدا، كېچىدىن بېرى پۇشۇلداپ، خورەك تارتىشىپ ئۇخلىشىۋاتقان مەھبۇسلاردىن بىر ئىككىسى ئۇ يان- بۇ يان ئۆرۈلۈپ، ئويغاندى. بىرىنچى بولۇپ ئورنىدىن تۇرغان ۋاڭ ژۇن بۈگلۈكتىن يەرگە چۈشتى-دە، بۇلۇڭغا بېرىپ سىيىپ بولغاندىن كېيىن، ئۆز ئورنىغا كېلىپ قايتىدىن ياتتى ۋە بىزگە قاراپ شۇنداق دېدى؛

- سىلەر ئۇخلىمىغان ئوخشىمامسىلەر؟

- قانداق ئۇخلايسەن!- دېدىم مەن.

- توغرا ئېيتىسەن، ئۇخلالمايسەن. مەن چۈشىنىمەن، ئاغىنىلەر. - دېدى ئۇ بىزنىڭ قايغۇمىزغا ھېسداشلىق بىلدۈرگەندەك.

- مەيلى ، ئاغىنىلەر، سىلەر ئازراق بولسىمۇ دەم ئېرىڭلار. تاڭ ئاتايمۇ دەپ قالغان بولسا كېرەك، مەن ئازراق قۇرئان ئوقۇي، - دەپ نۇرمەھەمەت ئۆزىنى قىلۋىيگە قارىتىپ، ئايىغىدىكى كىشەن- زەنژىرنىڭ ئاۋازىنى ئانچە چىقارماي، قوللىرى بىلەن كۆتۈرۈپ، بەداشقاننى قۇرۇپ ئولتاردى.

- ئەۋزۇ بىللاھى مىنەش شەيتانىر رەژىم، بىسمىللاھىر رەھمانىر رەھىم!...

ئۇ پەس ئاۋازدا قۇرئان سۈرىلىرىدىن ئايەتلەر ئوقۇشقا باشلىدى.

كۆزىم ئىلىنىپ كەتكەن ئېكەن. بىر چاغدا تاراق- تۇرۇق، ۋاراڭ- چۇرۇڭدىن ئويغىنىپ كەتتىم. ساات سەككىز بوپتۇ. مەھبۇسلار ژاۋۇر، كروژكىلىرىنى تۇتقىنىچە، تۆمۈر ئىشىكنىڭ كىچىككىنە تۆشۈكىدىن ئەتىگەنلىك تاماقلىرىنى نۆۋەتمۇ- نۆۋەت ئېلىۋېتىپتۇ.

ئورنۇمدىن تۇردىمدە، ئۈز- قوللىرىمنى ژۇيۇۇپ كېلىپ، مەنمۇ ئۆز تامىغىمنى ئالدىم.

كامېرىدىكى بىز ئۈچ ئۇيغۇر تامىغىمىزنى ئايرىم قىلىۋالغان ئېدۇق. سىياسىي مەھبۇس ئاتالغان بۇ ئۈچىمىز ئايرىم دەستىخاندا ئولتىراتتۇق. بۇ ئاغىنىلەرنىڭ بەزىلىرى ئولتىرىپ تاماق يېسە، بەزىلىرى ئۆرە تۇرۇپ، بەزىلىرى مېڭىپ ژۈرۈپ تاماقلىناتتى...

ئۈچىمىز ئۈچ بۇژەك بولۇپ، ئادەتتىكىدەك بىسمىللادەپ، ئەتىگەنلىك ناشتىغا ئولتاردۇق. ئەتىگەنلىك ناشتىمىز بەسەي ۋە ھەر خىل كۆكتات- كوكاتلاردىن قورۇلغان سەي بىلەن بىردىن موما /نان/ ۋە بىر كروژكىدىن قاينىتىلغان سۇ، خالاس.

- نېمە ئولتىرىسىلەر، يېمەمسىلەر؟- دېدى نۇرمەھەمەت بىزگە.

گەلدىن بىر نەرسە ئۆتەر ئەمەس. بىر- بىرسىمىزگە قاراپ ژىم- ژىت ئولتىرىمىز. ھەر كىم ئۆز خىياللىرى بىلەن بەند ئىدى.

- ئۇنداق قىلماڭلار، ئاغىنىلەر، قېنى ئېلىڭلار!- نۇرمەھەمەت بىرىنچى بولۇپ چوكىنى قولىغا ئالدى. - بۇ مېنىڭ سىلەر بىلەن بىر دەستىخاندىكى ئاخىرقى ئولتىرىشىمغۇ؟...

كۆڭلۈم بىردىن بۇزۇلۇپ كەتتى. ئىچىم ھۆپۈلدەپ يېنىپ، كۆزلىرىمگە لۆممىدە ياش كەلدى. نۇرمەھەمەت كۆرمىسۇن دەپ، يەرگە قاراۋالدىم. ژاۋۇرنى قولۇمغا ئالدىمدە، ئۇنىڭ ئىچىدىكى نەرسىلەرنى چوكا بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ ئولتىرىمەن.

- ئۆزەڭمۇ يېمەمسەن؟- دېدى يۇسۈپژان ئۇنىڭغا.

- مەن يېمىسەممۇ بولاتتى. مەيلى، سىلەر بىلەن بىللە يەي، - دېدى نۇرمەھەمەت ئاستا سۆزلەپ. - بىز ئۇيغۇرلاردىكى بىر پارچە ناننى تەڭ بۆلۈشۈپ يېگەن دېگەن دانا سۆزنى سىلەرمۇ ياخشى بىلىسىلەر؟- دەپ ئۇ ئۆزىگە تېگىشلىك بىر تال مومىنى تەڭ ئۈچكە بۆلدى. - قېنى ئاغىنىلەر، ئالدى بىلەن مېنىڭ نېنىمنى، ئاندىن سىلەرنىڭكىنى تەڭ بۆلۈشۈپ، بىللە يەيلى؟...

نۇرمەھەمەتنىڭ ئاخىرقى ئىلتىماسى بويىچە ھەر قايسىمىز ئۆزىمىزگە تېگىشلىك مومىنى ئۈچكە بۆلۈپ، تەڭ يېيىشتۇق.

ئارىدىن بىر ئىككى سااتقا يېقىن ۋاقىت ئۆتتى.

بىر چاغدا تۆمۈر ئىشىك شاراقلاپ ئېچىلدى. ئىككى گۇندىپاي كىرىپ كەلدى. ئۇلار ئالدى بىلەن نۇرمەھەمەتكە، ئاندىن بىزگە قاراپ، ئادەتتىكىدەك قوپاللىقتا ئەمەس، سىلىق- سىپايىلىك بىلەن سۆزلەپ، مېھرىبانلىق ئىپادىسىنى بىلدۈردى...

شۇ چاغدىلا نۇرمەھەمەتنىڭ چىرايى ئاپئاق تاتىرىپ كەتتى. كۆزلىرىدىن ئۇنىڭ ئىچكى دۇنىياسىدىكى ئۆزگۈرىشلەرنى بىردىن بايقىدىم. نۇرمەھەمەتنىڭ ئاشۇ چاغدىكى كۆرۈنۈشىنى تەسۋىرلەپ بېرىشكە ئاژىزمەن.

ئۇنىڭ پۈتۈن تېنى، ۋۇژۇدى بىلىنەر- بىلىنمەس تىترەۋاتاتتى.

ئۇ ئۆزىنى تولىمۇ مەغرۇر تۇتاتتى.

ئۇنىڭ ئۆزى، كۆزلىرى قورقۇشنى ئۇنتۇغان، كۆزلىرىدە ئوت، غەزەپ- نەپرەت ئۇچقۇنلىرى چاقناپ تۇراتتى.

- خەير خوش، دوستلار!- دېدى ئۇ ئۇيغۇرچە، خىتايچە سۆزلەپ.

كامېرا ئىچىدىكىلەر ئۇنىڭ بىلەن بىرمۇ- بىر قۇچاغلىشىپ خوشلاشتى.

- نۇرمەھەمەت، سەن بىزدىن رازى بول؟!- دېدى ئۇنى بىرىنچى بولۇپ باغرىغا باسقان ۋاڭ ژۇن.

- مەن رازى! سىلەر ئامان بولۇڭلار، بۇ دوزاقتىن ساق- سالامەت چىقىڭلار!- دېدى تىترەك ئاۋازدا. شۇ چاغدا مەن ئۇنىڭ كۆزلىرىدە ياش كۆردۈم...

نۇرمەھەمەت يۇسۈپژان بىلەن قۇچاغلىشىپ، خوشلاشتى. ئاخىرىدا ئىككىمىز قاتتىق، ئۇزاق قۇچاغلاشتۇق.

- ئەلۋىدا، دوستۇم!- دېدىم ئۇنىڭ قۇلىغىغا پىچىرلاپ. - سەن ئارمان قىلغان ئۇلۇغ كۈنلەر ئەلۋەتتە، كېلىدۇ! خەلقىڭ سېنى، ساڭا ئوخشاش ئوغلانلىرىنى ھېچ قاچاندا ئۇنتۇمايدۇ! كۈرەش ھامان داۋام قىلىدۇ!...

- ئەلۋەتتە، دوستۇم. - دېدى ئۇمۇ قۇلىغىمغا پىچىرلاپ. - مەن سىلەرگە ئىشىنىمەن، خەلقىمگە ئىشىنىمەن! كۈرەش داۋام قىلىدۇ! مېنىڭ خەلقىم چوقۇم ھۆرلۈككە، ئەركىنلىككە، ئازادلىققا چىقىدۇ! بۇنىڭغا مەن ئىشىنىمەن. خوش دوستۇم، خوش، ئەلۋىدا!...

نۇرمەھەمەتنى گۇندىپايلار ئېلىپ چىقىپ كېتىشتى.

ئۆزۈمگە- ئۆزۈم ئېگە بولالمىغان ھالدا ئىشىكنىڭ تۈۋىگە بېرىپ، ئۇنىڭ يوچۇغىغا قۇلىغىمنى ياقتىم.

نۇرمەھەمەتنىڭ ئاياغلىرىغا سېلىنغان كىشەن- زەنژىرلەرنىڭ شاراق- شۇرۇق، شاراق- شۇرۇققىلغان ئاۋازلىرى ئاستا- ئاستا ژىراقلاشقا باشلىدى.

ھەيەل ئۆتمەي تاشقىرىدىن يۈرەك- باغرىمنى ئېزىپ تاشلىغان داد- پەرىيات، قىيقاس- چۇقان ئاڭلاندى.

- ۋاي بالام، قوزام بالام!...

بۇ نۇرمەھەمەتنىڭ ئانىسىنىڭ زارى ئىدى.

- ۋاي بالام، ژېنىم بالام، تايانچىم بالام!...

بۇ بېچارە ئاتىنىڭ نالىسى ئىدى.

- ۋاي ئا- ك- كا- ئام! چىرايلىق ئاق- كا- ئام!...

بۇ ئۇنىڭ سىڭلىسىنىڭ زارلىغان ئاۋازى ئىدى.

- ژېنىم ئاكام، ئالتۇن ئاكام!...

بۇ ئۇنىڭ ئىنىسىنىڭ زار قاخشىغان پەرىيادى ئىدى.

بۇ داد- پەرياد، ئاھۇ- زار پۈتۈن تۈرمە ئىچىنى زىل- زىلگە كەلتۈرۈۋەتكەندەك بولدى.

بۇ داد- پەرياد، ئاھۇ- زار غۇلژا ئاسمىنىدا چاقماق بولۇپ چېقىلغاندەك بولدى!...

نۇرمەھەمەت شەمشىدىڭە چىقىرىلغان ئۆلۈم ژازاسى ھۆكۈمى شۇ كۈنى ئىژرا قىلىندى.

بۇ 4- ئاينىڭ 27- كۈنى ئىدى.

ئاچچىق پۇغان

شۇنىڭ بىلەن ئارىدىن بىر نەچچە كۈنلەر ئۆتۈپ، مېنى ئوبلاستلىق تۈرمىگە ئېلىپ كېلىشتى. بۇ تۈرمىدە سوال- سوراقسىز ئۈچ كۈن ياتتىم. تۆرتىچى كۈنى ئەتىگەنلىكى ساات ئونلاردا سوراقخانىغا ئېلىپ چىقىشتى. ئۈرۈمچى شەھەرلىك ساقچى ئىدارىسىدىن، ۋىلايەتلىك، ئوبلاستلىق ھەم غۇلژا شەھەرلىك ساقچى ئىدارىلىرىدىن كەلگەن تۆرت خىتاي ساقچىسى بىلەن بىر ئۇيغۇر ساقچى مېنى سوراق قىلدى.

بۇ يەردە يېڭى ھايات تۈرمىسىدىكىدەك ئۇرۇپ- قىيناشلار، ئازابلاشلار بولغىنى يوق. بۇ يەردىكى ئەھۋالنى كۆرۈپ ھەيران قالدىم. ئۆزۈمنى باشقا بىر مەملىكەتتىكى، خىيالى بىر دۇنىيادىكى قانۇن ئورگانلىرى خادىملىرىنىڭساقچىلىرىنىڭ ئالدىدا سوراق قىلىنىۋاتقاندەك ھېس قىلدىم. تۆرت خىتاي ۋە بىر ئۇيغۇر ساقچىنىڭ سىلىق- سىپايىلىغى، سەمىمىيلىكى، مېھرىۋانلىغى، ئەڭ مۇھىمى ئۇلارنىڭ ئىنسانىيلىغى ئالدىدا لال بولدۇم.

- قېنى، سامسىدىن يېگىن! سامسىنىمۇ سېغىنىپ قالغانسەن؟...

- مونۇ پېچېنە، كەمپۈتلەردىن ئالغىن؟

- قېنى، چاي ئىچكىن!

- ئۇسۇلۇق سۇنىڭ قايسىدىن ئىچكىڭ بار؟

- مانا، تاماكا چەككىن!...

سوراقخانا بۆلمىسىنىڭ بىر چېتىدىكى ئۈستەل ئۈستىگە قويۇلغان ئاشۇ نەرسىلەرنى مېنىڭ يەپ- ئىچىشىمنى، ئۆزۈمنى ئەركىن تۇتۇپ، بەھۆزۈر ئولتىرىشىمنى كەينى- كەينىدىن تەلەپ قىلىشتى ئۇلار.

مەن ئۇلارنىڭ زورلىشى بىلەن ئىككى تال سامسىنى يەۋالدىم. بىر ئىككى پىيالە چاي ئىچتىم. ئاندىن رەھمىتىمنى ئېيتتىم.

- يېڭى ھايات تۈرمىسىدە كۆپ ئەزىيەت چەكمىگەنسەن؟ سوال- سوراق ۋاقتىدا ئۇرۇپ- سوقمىغاندۇ سېنى؟...

نېمە دېيىشىم مۇمكىن؟ ئۇردى، سوقتى، قىينىدى، ئازابلىدى دېيىشىم كېرەكمۇ؟ ياق، مۇمكىن ئەمەس!... قارغا قارىغىنىڭ كۆزىنى قاچان چوقۇغان؟ شۇڭا ھېچ قانداق ئىنكاس بىلدۈرمىدىم.

- بۇ ھاياتتا، ياشلىقتا خاتالاشمايدىغان، خاتالىق ئۆتكۈزمەيدىغان ھېچ كىم بولمايدۇ. سەنمۇ خاتالاشقان، تۈز يولدىن ئاداشقان بولساڭ كېرەك؟...

- بىزنىڭ قانۇنىمىزدا بىلىپ- بىلمەي قىلغان خاتالىقلىرىنى، ئۆتكۈزگەن كامچىلىقلىرىنى بوينىغا ئالغان، گۇناھىغا، ئەيىۋىگە ئىخرار بولغانلارغا كەڭچىلىكلەر بېرىلگەن!...

- سەن تېخى ياش، كېلەچىگىڭ ئالدىڭدا. بىزنىڭ ژەمىيىتىمىزگە ساڭا ئوخشاش ژىگىتلەر كېرەك! سىلەر ژەمىيەت ئۈچۈن، خەلق ئۈچۈن، ۋەتەن ئۈچۈن خىزمەت قىلىشىڭلار كېرەك!...

- ژەمىيەتنىڭ خاتىرژەملىگى، مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى، ۋەتەننىڭ بىرلىكى، خەلقنىڭ بېخەتەرلىگى ساڭا ئوخشاش ياشلارنىڭ ۋەتەڭە دېگەن ساداقەتلىكىدە كۆرۈنىدۇ!...

- سەن ژەمىيەتكە چىقىپ خىزمەت ئىشلىشىڭ كېرەك. بىز ساڭا بارلىق شاراىتلارنى يارىتىمىز، ياردەم قىلىمىز!...

پاھ، پاھ، نېمە دېگەن چىرايلىق، ياخشى سۆزلەر بۇلار، ھە! ھەسەلدىنمۇ تاتلىقلىقىنى دېمەمسەن!... سىلەر قايسى ۋەتەننى ئېيتىۋاتىسىلەر؟ قايسى خەلقنى دەۋاتىسىلەر؟... ماڭا ئوخشاش ژىگىتلەر ژەمىيەتكە كېرەكمىش! بىزگە ئوخشاش ژىگىتلەر ژەمىيەتكە كېرەك بولسا، تۈرمە- زىندانلىرىڭدا گۇناسىز يېتىۋاتقان سان مىڭلىغان ياشلارنى قىيناپ- ئازابلىماي، ئېتىپ ئۆلتۈرمەي، مۇددەتسىز تۈرمە ژازالىرىغا ھۆكۈم قىلماي، كىچىككىنە بولسىمۇ ئىنسانىيلىق كۆرسەتمەمسىلەر؟... نېمىشقا يالغان گەپ قىلىشتىن ئۇيالمايسىلەر؟ سىلەرنىڭ، سىلەردىنمۇ ژۇقۇرىدىكىلەرنىڭ ژار سېلىپ ئېيتىۋاتقان سۆزلىرىڭلار باشقا، ئەمەلىي ئىش- ھەرىكەتلىرىڭلار تامامەن باشقا... بۇنى ھەممە ئادەم بىلىدۇ، كۆرۈۋاتىدۇ، بېشىدىن كەچۈرۈۋاتىدۇ!دېگەڭە ئوخشاش سۆزلەر خىيالىمدىن ئۆتتى.

- سەن نېمە ئۈچۈن قولغا ئېلىنىپ، تۈرمىدە يېتىۋاتقىنىڭنى بىلەمسەن؟...

مەن ئىلگەركى سوراقلاردا ئېيتقان سۆزلىرىمنى بىرمۇ- بىر ئۆز ئەينى بويىچە تەكرارلىدىم ۋە ئۆزۈمنىڭ گۇناسىز تۈرمىدە يېتىۋاتقانلىغىمنى ئېيتتىم.

- سەن كۆپ خۇپسەنلىك قىلما. سېنىڭدە سىياسىي مەسىلە كۆپ. بۇنى ئىسپاتلايدىغان پولاتتەك فاكتلار بىزدە يېتەرلىك! شۇنىڭ ئۈچۈن، ئەڭ ياخشىسى، سەن خاتالاشقانلىقىڭنى، خاتا يولدا ماڭغانلىقىڭنى، بىر ئوچۇم ئۇنسۇرلارنىڭ ئىغۋاسىغا ئالدىنىپ قالغانلىقىڭغا ئىخرار بولدە، گۇناھىڭنى يېنىكلەت؟ شۇ چاغدا ساڭا، بىزنىڭ قانۇنىمىز، سىياسىتىمىز بويىچە كەڭچىلىك، يېنىكچىلىكلەر بولىدۇ!

- مېنىڭدە ھېچ قانداق مەسىلە بولمىسا، گۇناھ- ئەيىب بولمىسا، نېمىنى بوينۇمغا ئېلىشىم كېرەك؟- دېدىم.

- سەن بۇنداق تەتۈرلۈك، ژاھىللىق قىلما. ئۆزۈڭگە ياخشى ئەمەس. سەن تېخى ياش، كېلەچىگىڭنى ئويلا؟

- مېنىڭدە نېمە قىلغان كېلەچەك بولسۇن! ھەممىسى كۇمپەي- كۇم بولغان، بەربات بولغان، ئاتام رەمىتى بىلەن قارا يەرنىڭ ئاستىغا كۆمۈلۈپ كەتكەن!- شۇندا ئاتام كۆز ئالدىمغا كەلدىدە، كۆڭلۈم بۇزۇلۇپ كەتتى... ئۆزۈمنى ئاران تۇتۇۋالدىم.

- ئاتىسى ئۆلمەيدىغان، ئانىسى ئۆلمەيدىغان ھېچ كىم بولمايدۇ. ھەممىنىڭ ئاتىسى ئۆلىدۇ، ئانىسى ئۆلىدۇ... سېنىڭ قېرى ئاناڭ بار، شۇ ئاناڭنى ئويلىشىڭ كېرەك؟ ئەگەر سەن بىزگە خىزمەت قىلساڭ، پارتىيا ساڭا ئاتا بولىدۇ، ساڭا غەمخور بولىدۇ، سېنى ئالىي مەكتەپلەردە ئوقۇتىدۇ. ئالدىڭغا قويغان مەخسەتلىرىڭگە، ئارزۇ- ئارمانلىرىڭغا شۇ چاغدا يېتىدىغان بولىسەن!...

شۇنىڭدىن كېيىن ئۇلار غۇلژىدا مەشرەپ ئويۇنىنى تەشكىللىگەن، فۇتبول ئويۇنىنى ئۇيۇشتۇرغان، ئاخىرسىدا فېۋرال ۋاقىەسىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئابدۇسالام قارى، ئابدۇخېلىل ئابدۇمېژىت بىلەن خوتەندىن كېلىپ، غۇلژا شەھىرىنىڭ تاشكۆرۈك مەھەللىسىدە بىر دەۋر ياش بالىلارغا دىنىي دەرس بېرىش بىلەن شۇغۇللانغان ئابابەكرى ئابدۇمېژىت ھەم ۋەتەننىڭ بىرلىكىنى پارچىلاپ، مۇستەقىل شەرقىي تۇركستان دۆلىتىنى قۇرۇشقا ھەرىكەت قىلغان ئىبراھىم ئىسماىل، تۇرسۇن سەلەيلەر بىلەن قاچان، قەيەردە، قانداق شاراىتتا تونۇشۇپ، ئەشۇلارنىڭ يوشۇرۇن تەشكىلاتلىرىغا ئەزا بولغانلىقىمنى، ژىغىن- مەژىلىسلەردە قانداق مەسىلىلەر ھەققىدە سۆزلەر بولىدىغانلىقىنى، يوشۇرۇن تەشكىلاتلارنىڭ مەقسەت، مۇددىئاسى نېمىلەردىن ئىبارەتلىگى، ئۇلارنىڭ قانچىلىك ئەزالىرى بار ئېكەنلىگىنى ۋە چەت ئەللەردىكى ئۇنسۇر كۈچلەر بىلەن ئالاقە- مۇناسىۋەتلىرىنى بىرمۇ- بىر، تەكرارمۇ- تەكرار سوراشتى. مەن ئىلگەركى ئېيتقانلىرىمدا؛ ئۇلارنى تونۇمايمەن، بىلمەيمەن! سىلەر مېنى باشقا بىرسى بىلەن چاتاشتۇرىۋاتىسىلەر؟ دېگەندىن باشقا ئارتۇق بىر ئېغىز سۆز ئېيتقىنىم يوق.

- سەن ئۇلارنى تونۇمايمەن، بىلمەيمەندېگىنىڭ بىلەن ئۇلار سېنى ئۆزلىرىنىڭ ئاكتىۋ ئەزالىرىنىڭ بىرسى ئېكەنلىگىنى ئېيتىشتى... ئاشۇ رەھبەرلىرىڭنىڭ ھەممىسى قولغا ئېلىندى! ئۇلار ھازىر تۈرمىدە... شۇنىڭ ئۈچۈن سەن ياخشى ئويلان، ئۆزۈڭنى- ئۆزۈڭ نابۇت قىلما؟ بىزنىڭ ساڭا ژېنىمىز ئېچىيدۇ. سەۋەب، سەن تېخى ياش. يالغۇز ئاناڭ بار... بىزنىڭ سىياسىتىمىزنىڭ ئادىل سىياسەت، قانۇنىمىزنىڭ ئادىل قانۇن ئېكەنلىگىنى ئۇنتۇما. ھەر قانداق بىر ژىنايەت ئۆتكۈزگەن كىشى ئۆزىنىڭ خاتالاشقانلىقىنى چۈشىنىپ- بىلسە، ژىنايىتىنى- گۇناسىنى بوينىغا ئېلىپ، ئىخرار بولسا، تۆۋبە قىلسا، ئۇنداق ئادەمگە دائىم يېنىكچىلىك، كەڭچلىك بولىدۇ، كەچۈرۈم قىلىنىدۇ...

ئوبلاستلىق تۈرمىنىڭ ژىنايىتىگە ئىخرار قىلدۇرۇشتىكى ئالداش ئۇسۇلى بىلەن ئېلىپ بېرىلغان بۇ خىل سوال- سوراقلار بىر ئاي داۋام قىلدى. لېكىن، ئۇلار مېنىڭدىن ئۆزلىرى كۈتكەن ژاۋاپلارنى ئالالمىغاندىن كېيىن، مەن ژاھىل، تەتۈر ئۇنسۇرنى غۇلژا شەھەرلىك تۆتىنچى دىۋىزىيا تۈرمىسىگە چۈشتىن كېيىن ساات بەشلەر چامىسىدا ئېلىپ كېلىپ سولاشتى.

تۆتىنچى دىۋىزىيا تۈرمىسىدىكى قىيناپ - ئازابلاشلار ۋەيلۇن دوزىغىدىنمۇ بەتتەر ئېكەنلىگىنى بۇ يەرگە كەلگەن كۈنىمدىن تارتىپ كۆرۈشكە باشلىدىم... ھە دېگەندە مېنى مەخسۇس ياسالغان كامېرىغا سولاشتى. بۇ كامېرىنىڭ ئېگىزلىكى تەخمىنەن بىر مېتىر ئون، بىر مېتىر ژىگىرمە سانتىمېتىر، كەڭلىكى ئاتمىش- يەتمىش سانتمېتر كېلەتتى. بۇ ژازا كامېرىدا قول- ئايىغىڭنى ئۇزۇن سۇنۇپ يېتىش ياكى ئولتىرىش مۇمكىن ئەمەس. زوڭزىيىپ ئولتىرىشتىن باشقا ئامال يوق.

بۇ كېچىنى قانداق ئۆتكۈزگەنلىكىم بىر ئۆزۈمگە، بىر ئاللاھغىلا مەلۇم. تىك تۇرالمايسەن، پۇتلىرىڭنى ئۇزۇن سۇنۇپ ئولتىرالمايسەن، ياتالمايسەن!... تەشنالىقتىن بىر ژۇتۇم سۇغا زارسەن. تاماقلىرىڭ چاك- چاك قۇرۇپ كېتىۋاتقان. پۇت- قوللىرىڭ قېتىپ، كۈيۈشۈپ كەتكەن. ئاغرىق- ئازابقا چىدىماي بىردەم تۇرىسەن، بىردەم زوڭزىيىپ ئولتىرىسەن. تۇرغاندىمۇ قەددىڭنى رۇسلاپ، تىك تۇرالمايسەن. بېشىڭنى، ئۆزۈڭنى دوقىدەك ئېگىپ تۇرىسەن، پۈكلىنىپ قالىسەن. ئۆزۈڭ بىلەن ئۆزۈڭ سۆزلىشىسەن؛ بۇنداق تۈرمە- زىندانلار دۇنىيانىڭ ھېچ بىر مەملىكىتىدە بولمىسا كېرەك؟ ئادەمنىڭ ھايۋان قاتارلىق قەدىر- قىممىتى يوق بۇ دۆلەتتىكى مۇشۇ خىلدىكى قىيناپ- ئازابلاشلارنى دۇنيا بىلەرمۇ؟ ياق، بىلمەيدۇ! ھېچ كىمگە بىلدۈرمەيدۇ!... ئېھ ئاللاھ، بۇ دوزاقتىن ساق چىقارمەنمۇ ياكى ئۆلۈپ كېتەرمەنمۇ؟ ياراتقان ئېگەم، ئۆزۈڭ ساقلىغايسەن! سېنىڭ قۇدرەت- كارامىتىڭ چەكسىز!... ساقلايمەن دېسەڭ، ئوتنىڭ ئىچىدە پاختىنى ساقلايسەن... ئۆزۈڭ ئەزىز ياراتقان بەندەڭنى بۇلارغا خار قىلمىغايسەن؟!...

بۇ ۋەيلۇن دوزىغىنىڭ ئىچىدىكى سېنىڭ مۈشكۈل ھالىڭنى كۆرۈۋاتقان پەقەت بىر ئاللانىڭ ئۆزى بولۇۋاتقانلىقتىن، ساڭا ئاللاھدىن مەدەت، كۈچ- قۇۋۋەت، چىداملىق، بەرداشلىق، ژاسارەت تىلىشىڭدىن باشقا ئامال يوق ۋە بولۇشىمۇ مۇمكىن ئەمەس ئىدى.

بۇ تاڭ ئاتماس كېچىنىڭ ئۇزۇنلىغىچۇ!... بۇ قاراڭغۇ كېچە نېمە دېگەن ئۇزۇن، ھە؟ بەلكىم، بېزىلەر ئۈچۈن بۇ ئۇزۇن كېچە ئادەتتىكىدىن قىسقا بىلىنىۋاتقاندۇ؟ ئۇلار دوست- بۇرادەرلىرى بىلەن سورۇن قۇرۇپ ئولتىرىۋاتقاندۇ؟... قىران ژىگىتلەر بىلەن گۈزەل قىزلار مۇھەببەتلىشىۋاتقاندۇ؟... ھېچ نەرسىدىن غەم- قايغۇسى يوق بەيۋەچچىلەر چىرايلىق خېنىم، چوكانلار بىلەن ئەيشى- ئىشرەت قىلىشىۋاتقاندۇ؟... پەقەت پۇل تېپىشنى، باي بولۇشنى، خىزمەتتە ئۆسۈشنى ئالدىغا مەقسەت قىلىپ قويغان ئايرىم ئەمەلدارلار ئۆز ئويىدا، ئۆز كويىدا بۇ ھاياتنىڭ لەززىتى بىلەن راھىتىدىن ھۆزۈرلىنىۋاتقاندۇ؟ مېنى بۇ يەرگە ئەكىرىپ سولىغانلار ئىشتانلىرىنىڭ پاقالچەكلىرىنى تۈرۈۋېلىپ، يەپ- ئىچىشىپ، زامان بىزنىڭ، دۆلەت بىزنىڭ!دەپ ۋارقىراپ سۆزلىشىپ، قاقاخلاپ كۈلۈشۈپ، كەيپە- ساپا سۈرىشىۋاتقاندۇ؟...

ئېھ، تەڭشەلمىگەن دۇنيا! بىرسىگە كەڭ، بىرسىگە تار يارالغان دۇنيا!

- ئېھ ئاللاھ، بۇ دوزاقتىن قۇتۇلىدىغان كۈنلەر كېلەرمۇ؟ قاچان كېلەر؟... مەن يالغۇزىدىن تىرىك ئايرىلغان بېچارە ئانام نېمە كۈنلەرنى كۆرۈۋاتقاندۇ ھازىر!...

ئىچىمدىن ھۆپۈلدەپ چىققان ئاچچىق پۇغان تامىغىمغا تىرەلدىدە، بىر چاغدا ئېتىلىپ چىقتى. ھۆكۈرەپ ژىغلاۋەتتىم. ژىغىلغاندىمۇ راسا ژىغىلدىم. ژۈرىگىم بىلەن ژىغلىدىم. ئىچ- ئىچىمگە تولۇپ كەتكەن ئاچچىق پۇغان كۆز ياشلىرىم، داد- پەرياد، ئاھۇ- زارىم بىلەن قوشۇلۇپ چىقىۋاتقاندەك بولۇپ، بۇ دوزاقلاردا كۆرۈۋاتقان خورلۇقلار، ھاقارەتلەر، دەپسەندىلىكلەر، ئۇرۇپ- قىيناش، ئازابلاشلار كىچىككىنە بولسىمۇ بېسىلغاندەك بولدى.

ئانام كۆز ئالدىمدا غايىۋانە پەيدا بولدى...

ئاتامنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىنكى ئانامنىڭ قەددى تېخىمۇ بەتتەر پۈكلۈنۈپ كەتكەندەك ئىدى. بىر چاغلاردىكى ئانامنىڭ گۈزەل ھۆسنى ژامالىدىنقان تامچىپ تۇرغان ئاپئاق، قىزغۇچ مەڭىزلىرىدىن، گلاستەك چىرايلىق لەۋلىرىدىن، ئوت چاقناپ، كۈلۈپ تۇرغان كۆزلىرىدىن ئەسەرمۇ قالمىغان. بېمەزگىل قېرىغان ئانام تولىمۇ ئورۇقلاپ، تولۇق ئۈزلىرى، مەڭز گۆشلىرى تارتىشىپ، ئۇستىخانلىرىغا چاپلىشىپ قالغاندەك ئىدى. چىرايلىق ئۈزلىرىنى چىغدەك قورۇقلار باسقان. ئارىلاپ ئاق ئارىلىغان قاپ- قارا قويۇق چاچلىرى شالاڭلاپ، سىمابتەك ئاق تۈسكە ئۆزگەرگەن. ئىچىگە ئولتىرىشقان كۆزلىرىنىڭ نۇرى ئۆچكەندەك، ياشاڭغىراپ تۇرىدۇ.

ئۈستىگە ئاق كۆڭلەك كىيىپ، بېشىغا ئاق رومالىنى يېيىپ سېلىۋالغان ئانام كۆز ئالدىمدا ئاشۇ قىياپىتى بىلەن پەيدا بولغان ئىدى.

ئانامنىڭ ئاۋازى ماڭا غايىپتىن كېلىۋاتقاندەك ئىدى. مەن ئانام بىلەن چۈشىمدە سۆزلىشىۋاتقاندەك ئىدىم.

- ئانا، نېمىگە بۇنچە ئورۇقلاپ كەتتىڭىز؟... تاماقتىن قىينىلىپ قالغان ئوخشىمامسىز؟- دەپ سورايمەن ئانامدىن.

- مەن قاچانمەتەم سېمىز ئىدىم، ئوغلۇم! ساڭا شۇنداق كۆرۈنۈۋاتقان بولسام كېرەك؟- دەپ ژاۋاپ بەردى ئانام.

- ياق، ئانا، سىز بۇنچىلىك ئورۇق ئەمەس ئېدىڭىزغۇ؟... ياكى ئىلگەركى كېسىلىڭىز قوزغىلىپ قالدىمۇ؟

- ئانچە- مۇنچە قوزغالغاندەك بولدى، ئوغلۇم!

- دوختۇرخانىدا داۋالانمىدىڭىزمۇ؟

- داۋالانغاندەكمۇ بولدۇم.

- دوختۇرلار نېمە دېيىشتى؟

- ياخشى بولۇپ كېتىسىز، دېيىشتى.

- ئىلاھىم، مېنىڭ تەلىيىمگە ياخشى بولۇپ كېتىڭ، ئانا؟- دەپ ھۆكۈرەپ ژىغلاۋەتتىم.

- ژىغلىما، ئوغلۇم، - ئانامنىڭ ئورۇق، قاتاڭغۇر، ئامما مەن ئۈچۈن پاختىدەك يۇمشاق، ئوتتەك ئىسسىق قوللىرى باشلىرىمنى، ئۈزلىرىمنى سىلىغاندەك بولدى. بۇنىڭدىن مەن شۇنچىلىك راھەتلەندىمكىن، تەن- تېنىم ھۆزۈرلىنىپ، ئاغرىق- ئازابلارنى تامامەن ئۇنتۇغاندەك بولدۇم.

- ئانا، ئاللاھ بۇيرۇسا مەن بۇ دوزاقتىن ساق- سالامەت چىقىمەن!

- ئاغزىڭغا شېكەر، ئوغلۇم!

- ئانا، مەن بۇ يەردىن چىققاندىن كېيىن سىزگە كېلىن ئەكېلىپ بېرىمەن!... ئۇ سىزنىڭ خىزمىتىڭىزنى قىلىدىغان بولىدۇ؟

- ياراتقان ئېگەم بۇ ياخشى نىيىتىڭگە يەتكۈزگەي، ئوغلۇم!

- ئانا، مەن ئوغۇل- قىزلىرىمنىڭ، سىزنىڭ نەۋىرلىرىڭىزنىڭ كۆپ بولۇشىنى خالايمەن. بالىنىڭ كۆپ بولغىنى تولىمۇ ياخشى ئېكەن؟... مەن مانا يالغۇزدىن يالغۇز. يە ئاكام يوق، يە ئىنىم يوق، يە ھەدەم يوق، يە سىڭلىم يوق، تىكەندەك يالغۇزمەن!

- سېنىڭ ئاكاڭمۇ بولغان، ھەدەڭمۇ بولغان... ئاللاھ ئۇلارنىڭ ئۆمرىنى كوتا قىلغان ئېكەن، - دەپ ئانام كۆز ياشلىرىنى ياغلىغىنىڭ ئۇچى بىلەن سۈرتتى.

- كۆڭلىڭىزنى بۇزماڭ، ئانا؟- دەيمەن مەسۇم، كۆڭلى سۇنۇق، يېرىم ئانامغا بۇ سۆزنى ئېيتقىنىمغا پۇشايمان قىلىپ.

- سەن بىر تال بولساڭمۇ، ئونغا بەرگۈسىز بالا بولدۇڭ، ئوغلۇم! ئاللاھ ئۆمرىڭنى ئۇزۇن قىلغاي! بىر ئېتەك بالا تېپىشنى قايسى مۇسۇلمان ئويلىمايدۇ، ئارمان قىلمايدۇ دەيسەن. بىراق، بۇ ھۆكۈمەت ئىككىدىن ئارتۇق بالا تۇغۇشقا رۇخسەت قىلىشمايدۇ. باشقا دۆلەتلەردە بولسا، ھۆكۈمەت كۆپ بالا تۇغقان ئانىلارنى مۇكاپاتلايدېكەن، ئاقچا بېرىدېكەن، مېدال بېرىدېكەن؟... ھە، بىزنىڭ مەملىكەتتە بولسا، ئىككىدىن ئارتۇق بالا تۇغىمەن دېگەن ئانىلارنى ژازالايدۇ. قوساقتىكى تۆرەلمىلەرنى زورلۇق بىلەن ئوپېراسىيا قىلىپ ئۆلتۈرۈۋاتىدۇ!...

بىزنىڭ كوچىنىڭ ئاخىرىدىكى قاسىماخۇن تۆمۈرچىنىڭ ئوغلى ئاسىمژاننى بىلىسەنغۇ؟ ئاشۇ ئاسىمژاننىڭ ئايالى سانىيەم مېنىڭ دوستۇم سېلىمخاننىڭ يالغۇز قىزى ئىدى. سانىيەم تولىمۇ ئوبدان، خۇش چىراي، مېھماندوست، بەك چىرايلىق ئايال بولغان ئىدى...

- سانىيەم ھەدەم بىرەر پېشكەللىككە ئۇچرىمىغاندۇ؟- تاقەتسىزلىنىپ سورىدىم.

- بېچرا سانىيەمگە بەك ئۇۋال بوپتۇ، - دەپ ئانام ئېغىر خورسىندى. - سانىيەمنىڭ ئەھۋالىنىڭ ئېغىرلىشىۋاتقانلىغىنى ئاڭلاپ، تەشۋىش ئوتىدا كۆيدۈم. يوقلاپ قوياي دەپ، ئۇلارنىڭ ئۆيىگە بارسام، ئانىسى سېلىمخان قىزىنىڭ بېشىدا ژىغلاپ ئولتىرىپتۇ. بېچارىلەرنىڭ دەرد- ھەسرىتىنى ئېيتسا ئېيتسا تۈگۈمەيدۇ.

- نېمىشقا، نېمە بوپتۇ؟

- ئاسىمژان بىلەن سانىيەمنىڭ ئىككى بالىسى بار ئېكەن. چوڭى سەككىز ياشتا، كىچىكى ئالتە ياشتا ئېكەن. ئۇلار يەنە بىر بالا تېپىش ئارزۇسىدا ژۈرۈپ، ئاللاھ بېرىپ، سانىيەم قورساق كۆتۈرۈپتۇ. قوساقتىكى تۆرەلمە بەش- ئالتە ئاي بولغۇچە، سانىيەم ئۆزىنىڭ ئېغىر بوي ئېكەنلىگىنى ئادەملەردىن يوشۇرۇپ ژۈرۈپتۇ. قانچە يوشۇرغىنىڭ بىلەن ئاشكارا بولىدىغان گەپ. ئەگەر ئۇنى مېلىدىكى تۇغۇت چەكلەش ئىدارىسىنىڭ ئادەملىرى ئاڭلاپ قېلىشسا، دەررۇ دوختۇرلارنى چاقىرتىپ، قوساقتىكى بالىنىڭ قانچە ئايلىق بولغىنىغا قارىماي، ئوپېراسىيا قىلىپ ئېلىپ تاشلىشىدۇ. بۇنىڭدىن قورقۇپ، ئەنسىرەپ- تەشۋىشلەڭەن ئەر- خوتۇن شۇنداق قارارغا كەپتۇ؛سانىيەم تۇرپاندىكى تۇغقانلىرىنىڭ ئۆيىگە بېرىپ، تىنچ- ئامان بوشىنىۋېلىش ئۈچۈن شۇ ياققا يوشۇرۇن كېتىپتۇ.

- تۇرپاندىكى تۇغقانلىرىنىڭ ئۆيىدە يوشۇرۇن ھالدا بوشىنىپتىمۇ؟- سورىلىم ئانامدىن.

- ھە، پاقلاندەك ئوغۇل تۇغۇۋاپتۇ!

- ياخشى بوپتىغۇ؟

- ياخشى بولغىنىغۇ ياخشى بولغان، - دېدى ئانام پەس ئاۋازدا. - ئاسىمژان ئايالىنى بوۋىغى بىلەن تۇرپاندىن ئۆيىگە ئېلىپ كەلگەن كۈنىلا بۇ خەۋەر يېتىدىغان يېرىگە يېتىپتۇ. تۇغۇت چەكلەش ئىدارىسىنىڭ چالا قۇيرۇق ئاكتىۋلىرى ئاسىمژاننىڭ ئۆيىگە كېلىپ، پلاندىن تاشقىرى بالا تاپقىنى ئۈچۈن ئەر- خوتۇن ئىككىسىگە خېلى نۇرغۇن ئاقچا ژەرىمانە ساپتۇ. ئاسىمژان بىر ئىدارىدە ئىشلەتتىكەن. سەن دۆلەت كادرى تۇرغۇلۇق، پارتىيامىزنىڭ سىياسىتىگە خىلاپلىق ئىش قىلدىڭ. پارتىيامىزنىڭ تۇغۇت چەكلەش سىياسىتىگە قارشى چىققان ساڭا ئوخشاش ئادەملەرگە ژەمىيەتتە خىزمەت يوقدەپ ئىشتىن بوشىتىۋېتىپتۇ. بۇنى ئاز دېگەندەك، ئەمدى يەنە تۇغمىسۇندېدىمۇ، بىلمەيمەن، دوختۇرلار سانىيەمنىڭ ئۇنىمىغىنىغا قويماي، سېنى تەكشۈرۈشتىن ئۆتكۈزۈشىمىز كېرەكدەپ، بىر نەرسىلەرنى قىلغان ئوخشايدۇ. ياش تۇغۇتلۇق سانىيەم شۇنىڭدىن كېيىن ھە دېسىلا ئىچىدىن قان كېتىپ، ھالسىزلىنىپ، ئاخىرى ئورۇن تۇتۇپ يېتىپ قاپتۇ...

- بېچارە ئايالغا بەك ئۇگال بوپتىدە، - دېدىم مەن.

- ئەۋۇ كۈنى قوشنىمىز ھېپىزىخان قورغاس ناھىيىسىگە چىقىپ، بۇنىڭدىنمۇ يامان بىر خەۋەرنى ئېلىپ كەلدى. - دېدى ئانام ئۇلۇغ- كىچىك تىنىپ. - ھېپىزىخاننىڭ ئۇ يەردىكى بىر تۇغقانى ۋاپات بولۇپ، ئۇ ئاشۇ ئۆلۈمگە چىققان ئېكەن. ژىنازا نامىزىغا كەلگەن ھەممىلا ئادەملەرنىڭ ئاغزىدا شۇ گەپ دەيدۇ.

- نېمە گەپ ئېكەن ئۇ؟- سورايمەن ئانامدىن.

- ئۇ يەردە بىر ياش كەمبەغەل دېھقان بار ئېكەن. ئايالى، ئىككى قىزى، سەكسەندىن ئاشقان قېرى ئاتىسى بىلەن ئانىسى بىللە ياشاتتىكەن. ئۆلچۈك يېرىگە ئۇ بۇ نەرسىلەرنى تېرىپ، كۈنىنى ئاران- ئاران ئۆتكۈزۈۋاتقان تولىمۇ نامرات ئاىلە ئېكەن ئۇلار. ئۇ ياش دېھقان؛ بۇ ئىككى قىزىمنىڭ بىرسى ئوغۇل بولغىنىدا، تولىمۇ ئوبدان بولاتتى. ئەتە- ئۆگۈن بىز، خوتۇن ئىككىمىز ئاتا- ئانامغا ئوخشاش قېرىيمىز، كۈچ- قۇۋەتتىن، كەتمەن چېپىشتىن قالىمىز. ئوغلۇمىز بولغىنىدا، ئۇ بىزنى باقاتتى. ئۆيۈمىزنىڭ چىرىغىنى ياندۇرۇپ، ياشاتتى... قىز بالا دېگەن سىرتنىڭ ئادىمى. ئەرگە تەككەندىن كېيىن، سەن ئۇنىڭغا ئېگە بولالمايسەن... ئاللاھ بىزگىمۇ بىر ئوغۇل بەرسە، بىزمۇ باشقىلارغا ئوخشاش كېلىن ئالساق قانداق ياخشى بولاتتى، دېگەن ئارمان بىلەن ژۈرگىنىدە، ئايالى ھامىلىدار بولۇپ قاپتۇ. ئۇلار كېچە- كۈندۈز ياراتقان ئېگىسىدىن ئوغۇل بالا سوراپتۇ. لېكىن، بۇ دېخاننىڭ ئايالىنىڭ ھامىلىدار بولۇپ قالغانلىقىنى بىلىپ قالغان پىلانلىق تۇغۇت ئىشخانىسىنىڭ ئادەملىرى ئۇ ئايالنىڭ قوسىغىدىكى بالىنى ئوپېراسىيا قىلدۇرۇپ، ئېلىپ تاشلاپتۇ. قوساقتىكى بالا ئوغۇل ئېدىكەن.

- بېچارە دېھقان ئاللاھ ئاتا قىلغان ئوغۇل پەرزەنت سۆيۈشتىنمۇ مەھرۇم بوپتىدە؟- دېدىم مەن ئۇ بېچارىلەرگە ئىچىم ئاغرىپ.

- ئۇلارغا ئاللانىڭ ئىچى ئاغرىسۇن دېگىن، بالام، - دەپ ئانام ئېغىر خورسىنىپ، ئۇلۇغ- كىچىك نەپەس ئالدى. - بىر ھەپتە ئىلگىرى ئۇ بېچارە ئايالمۇ ئۆلۈپ قاپتۇ!...

- يامان بوپتۇ. - دېدىم مەن. - بۇنىڭدىن ئارتۇق ۋەھشىيلىك دۇنىيانىڭ ھېچ بىر يېرىدە يوق، ئانا! قوساقتىكى تۆرەلمىلەرنى زورلۇق بىلەن ئوپېراسىيا قىلىپ ئېلىپ تاشلىغاندىن كېيىن، بېداۋا كېسەللەرگە گىرىپتار بولۇۋاتقان، ئۆلۈۋاتقان ئانىلارنىڭ سانىنى ھېچ كىم بىلمەيدۇ، بىلگۈزمەيدۇ ھەم!

- ھېپىزىخان ماڭا ھەممىنى بىر باشتىن ئېيتىپ بەردى، - دەپ سۆزىنى داۋام قىلدى ئانام. - يېزا دوختۇرخانىسىدا قوساقتىكى بالىنى تۇغمايسەن دەپ، ئوپېراسىيا قىلىپ ئېلىپ تاشلىغاندىن كېيىن، ئۇ ئايالنىڭ بالاياتقۇسى زەھەرلىنىپ، چوڭ كېسەللىككە ئۇچراپتۇ. كېسىلى كۈندىن كۈڭە ئېغىرلىشىپ، ئېرىنىڭ دېخانچىلىق ئىشلىرىغا ياردەملىشىشتىنمۇ قاپتۇ. ھەتتا ئۆزىنىڭ ھاژىتىدىن چىقالمايدىغان، ئورنىدىن تۇرالمايدىغان ھالغا چۈشۈپتۇ. شۇنىڭدىن كېيىن، ئۇ بېچارە دېھقان يالغۇز موزايلىق كالىسىنى سېتىپ، ئايالىنى داۋالاتقان ئوخشايدۇ. ياخشى بولماپتۇ. كېسىلى كۈندىن كۈڭە ئېغىرلىشىپتۇ. بېچارە دېھقان نېمە قىلىشىنى بىلمەي؛ ئەگەر بۇ ھۆكۈمەت پىلانلىق تۇغۇت سىياسىتىنى ئېلىپ بارىمىز دەپ، ئايالىمنىڭ قوسۇغىدىكى بالىنى ئېلىپ تاشلىمىغان بولسا، ئايالىم بۇ ئېغىر كېسەللىككە يولۇقماتتى. مەن ئەمدى ئايالىمنى ئوپېراسىيا قىلدۇرۇشقا كۆرسەتمە بەرگەن ئاشۇ ناھىيىنىڭ ئۆزىگە بارايدەپ، داۋا قىلىپ ناھىيىگە بېرىپتۇ. ناھىيىدىكىلەر ؛ يېزىدىكى بىزنىڭ ئوپېراسىيا دوختۇرلىرى ئايالىڭنى توغرا ئوپېراسىيا قىلمىغان ئوخشايدۇ. سەن شۇ يەرگە بار!دەپ يولغا ساپتۇ. يېزا دوختۇرخانىسىغا بارسا، ئۇ يەردىكىلەر؛ بىز ژۇقۇرىنىڭ سىياسىتىنى ئەمەللەشتۈردۇق. ئوپېراسىيا قىلىشتا ھېچ قانداق خاتالىق بولغىنى يوق. ئايالىڭنىڭ ئۆزىنىڭ كونا كېسىلى بولۇشى مۇمكىن، شۇ كېسەللىكى قوزغالغان ئوخشايدۇ. داۋالىتىش كېرەك، داۋالانسا ياخشى بولۇپ كېتىدۇ. سەن ناھىيىگە بار!دەپتۇ.

شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ دېھقان ئۇ- بۇلارنىڭ مەسلىھەتى بىلەن ناھىيەلىك سوت مەھكىمىسىگە بېرىپ، شىكايەت قىپتۇ. ئۇ يەردىكىلەر ؛ سەن پىلانلىق تۇغۇت ئىدارىسىگە بېرىپ، داۋا قىل!دەپ قايتۇرۇۋېتىپتۇ. داۋاگەر ئاژىز بولسا، قازى مۇتتەھەمدېگىنىدەك، بېچارە دېھقان داۋا- شىكايىتىنى ھېچ يەردە ئاقتۇرالماپتۇ. ئاخىر ئۇ ئايالىغا خوتۇن، سەن مەندىن رەنژىمە. قولدىن كەلگەننىڭ ھەممىسىنى قىلىۋاتىمەن. ئامال يوق. سېنى داۋالىتىمەن دەپ، ھەممە نەرسىدىن ئايرىلدىم. موزايلىق كالىنىمۇ سېتىۋەتتىم. يانچۇقتا بەش كوي ئاقچا يوق. سەن مېنىڭدىن خاپا بولما، رەنژىمە، مەندىن رازى بول، مەن سېنى ھۆكۈمەتنىڭ ئالدىغا ئاپىرىۋېتەي. مۇشۇ ھۆكۈمەتقۇ سېنى مۇشۇ كۈڭە قويغان؟... شۇ يەردە ئۆلۈپ كەتسەڭ، بىزدىن رازى بول، خوتۇن!دەپ، ئايالىنى قول ھارۋۇسىغا سېلىپ، ناھىيەلىك پىلانلىق تۇغۇت ئىشخانىسىغا ئاپىرىپ؛ مېنىڭ بۇ ئايالىم سىلەرنىڭ پىلانلىق تۇغۇت سىياسىتىدىن كېيىن مۇشۇ كېسەلگە گىرىپتار بولدى!... بۇ خوتۇننى سىلەر ئەمدى داۋالاپ ساقايتامسىلەر، ساقايتمامسىلەر ئىختىيار ئۆزۈڭلاردا. ئۆلۈپ قالسا، ئۆزۈڭلار كۆمۈپ قويارسىلەر؟!دەپ، ئايالىنى شۇ يەرگە تاشلاپلا، ئارقىسىغا قارىماي دەررۇ كېتىپ قاپتۇ.

ناھىيەلىك پىلانلىق تۇغۇت ئىشخانىسى رەھبەرلىرى قايناۋاتقان قازاننىڭ ئېغزىنى شۇ زامانلا يېپىپ، ئۇ ئايالنى ئۈرۈمچىگە ئاپىرىپ داۋالىتىپ، بىر ئاز ياخشى بولغاندىن كېيىن، ئۆيىگە ئەكېلىپ قويغان ئېكەن. ئۇ بېچارە ئايال ئاران- ئاران مېڭىپ، ئىشىك ئالدىلىرىغا چىقىپ، بىر ئاز زامان ژۈرۈپ، ئاخىرى ئۆلۈپ قاپتۇ.

مانا، كۆردۈڭمۇ ئوغلۇم. - دەپ ئانام بىر نەچچە دەقىقە شۈپ- شۈك تۇرۇپ قالدى-دە، ئاندىن سۆزىنى ئاستا داۋام قىلدى. - سەن ئۆيلەنسەم، كۆپ ئوغۇل، قىزلارنى تاپسام، دەپ ئارمان قىلىۋاتىسەن. ئۈمۈتىڭ ياخشى. لېكىن، ئىككىدىن ئارتۇق بالا تۇغىمەن دېگەن ئانىلارنىڭ ئەھۋالى مۈشكۈل بۇ كۈنلەردە.

- توغرا ئېيتىسىز، ئانا. - دېدىم ژىددىيلىشىپ. - بۇ دەھشەتلىك قارا كۈنلەرمۇ ئۆتۈپ كېتەر. بىزنىڭ ئانىلىرىمىز، ئاياللىرىمىز بىر ئېتەك بالا تۇغىدىغان، كۆپ بالا تۇغقانى ئۈچۈن ھۆكۈمەت ژازالاش ئەمەس، مۇكاپاتلايدىغان كۈنلەرگىمۇ يېتەرمىز، ئانا؟!

- ئاغزىڭغا شېكەر، ئوغلۇم!

- ئانا، ژېنىم ئانا، سىز مېنى كەچۈرۈڭ، سىزنىڭ خىزمىتىڭىزدە بولالمايۋاتىمەن؟ سىزنىڭ ئالدىڭىزدا پەرزەنتلىك بورچۇمنى ئۆتەلمەيۋاتىمەن؟- دەپ ئانامنىڭ ئالىقانلىرىغا يېنىپ- يېنىپ سۆيدۈم.

- ياق، ھەرگىز ئۇنداق دېمە، ئوغلۇم، - دېدى ئانام. - بۇ يالغۇز سېنىڭلا بېشىڭغا كېلىۋاتقان كۈن ئەمەس. بۇنداق قارا كۈنلەر ساڭا ئوخشاش سانسىزلىغان قىران ژىگىتلەرنىڭ، ماڭا ئوخشاش قەلبى يارىلانغان مىڭلىغان ئانىلارنىڭ بېشىغا كېلىۋاتقانلىقىنى ياخشى بىلىمەن... ئىرادىلىك بول، ئوغلۇم! ئاتاڭ رەمىتى ساڭا قەيسەردېگەن ئىسىمنى بىكار قويمىغان؟... سەن ئاتاڭ ئىككىمىزنىڭ قەيسەر ئوغلى، ئېگىز چوققىدىكى قىرانىمىز سەن! سېنىڭدىن كۈتۈدىغان ئۈمۈتلىرىمىز چوڭ؟

- مەن ئىرادىلىك، ژاسارەتلىك بولىمەن، ئانا! سىلەرنىڭ ئۈمۈتىڭلارنى ئاقلاشقا تىرىشىمەن!

- بارىكاللا، ئوغلۇم! مەن ساڭا ئوخشاش بالىنى تۇغقانىمغا، ئاق سۈت بېرىپ، چوڭ قىلىپ ئۆستۈرگىنىمگە رازىمەن. ئىسمىڭغا ژىسمىڭ لايىق ژىگىت بولۇپ ئۆسكەنلىكىڭدىن خۇشالمەن. مىللەت ئۈچۈن، ۋەتەن ئۈچۈن خىزمەت قىلىشتا ئاتاڭنىڭ ۋەسىيەتلىرىنى ھەرگىز ئۇنتۇما؟!...

ئانامنىڭ بۇ سۆزلىرىگە مەن ھەيران قالدىم. ئانام ئىلگىرى مۇنداق ئوتلۇق سۆزلەرنى قىلماس ئىدى.

- بوپتۇ، ئوغلۇم، مەن قايتاي، ئاتاڭ كۈتۈپ قالدى مېنى؟!

- ياق، ياق، ئانا، - ئۆپكەم ئۆرلەپ، بىقىلداپ ژىغلاۋەتتىم. - نېمە دەۋاتىسىز، ئانا؟

- ئاتاڭ كۈتۈپ قالدى، مەن قايتاي!

- ياق، ئانا، ئۇنداق دېمەڭ، ھەرگىز ئۇنداق دېمەڭ. ئاتامنىڭ يېنىغا كېتىشكە ئالدىرىماڭ؟... مەن قانداق قىلىمەن، يالغۇز قانداق قىلىمەن؟

- خوش، ئوغلۇم، ئۆزۈڭگە مىقتا بول، ژاسارەتلىك بول!

ئانام ئىككى ئالىقىنى بىلەن ئىككى مەڭزىمنى سىلاپ، مەن بىلەن خوشلاشتى. مەن ئانامنىڭ ئۈزلىرىمنى كۆيدۈرۈپ تۇرغان قوللىرىنى مەككەم تۇتىۋالغىم كېلىپ، ئانامنىڭ ھەرىكەتلىرىنى قايتىلاپ، مەنمۇ ئالىقانلىرىمنى ئانامنىڭ ئۈزلىرىگە ياقتىم... شۇندا ئالىقانلىرىمغا ئەژايىپ بىر يېقىملىق ئىسسىق ئۆتكەندەك بولۇپ، تەن- تېنىمگە تارىغان، پۈتۈن ۋۇژۇدىمنى تىترىتىپ، ھۆزۈر- ھالاۋەت بېغىشلىغان ئۇ ئىسسىقلىقئانامنىڭ ئىسسىقلىق مېھرى- مۇھەببىتى ئالىقانلىرىم ئارىسىدىن سۇغىرىلىپ چىقىپ كەتتى...

- ئانا، ژېنىم ئانا، مېنى يالغۇز تاشلىماڭ؟!- ئاۋازىمنىڭ بارىچە ۋاقىراۋەتتىم...

ئانام كۆز ئالدىمدىن غايىب بولدى.

بۇنىڭ يە چۈشىم، يە ئوڭىم ئېكەنلىگىنى بىلەلمەي قالدىم.

چۈشىممېكىن دېسەم، ئويغاقمەن. ئويغاقمېكىن دېسەم، يېنىمدا ئانام يوق!...

سۇ تۈرمىسىدە

ئەتىسى ساات ئونلاردا مېنى سوراقخانىغا ئېلىپ چىقىشتى.

ئانچە چوڭ بولمىغان بۇ سوراقخانا ئۆيىنىڭ ئوتتۇرىسىغا قويۇلغان تۆمۈر ئورۇندۇقنى يەرگە سېمونتلاپ ئورۇنلاشتۇرۇۋەتكەن ئېكەن. ئېدەن كۆپ- كۆك سېمونتلاۋېتىلگەن. مېنى ئاشۇ تۆمۈر ئورۇندۇققا كىيىملىرىمنى يەشتۈرۈپ، ئانا تۇغما ھالدا ئولتارغۇزدى.

بۇ يەردە مېنى ئىككى خىتاي ۋە بىر ئۇيغۇر سوراققا ئالدى.

- قەيسەر ئابلىمىت دېگەن سەنمۇ؟- سورىدى خىتاي سوراقچى.

- ھە، مەن!- دېدىم.

- ئوبلاستلىق تۈرمىدە ئېيتقانلارنى ياخشى ئويلانغانسەن؟

- نېمىنى ئويلىشىم مۇمكىن؟

- سەن كۆپ خۇپسەنلىك قىلما!

- مەن خۇپسەنلىك قىلىۋاتقىنىم يوق. سىلەرگە باشتىنلا ئېيتتىمغۇ، مېنىڭدە ھېچ قانداق مەسىلە يوق. فۇتبول ئويۇنىغا، مەشرەپ ئويۇنىغا قاتناشقىنىم راست. بىراق، ئۇلارنى تەشكىللىگەن ئادەملەرنىڭ بىرسىنىمۇ بىلمەيمەن، تونۇمايمەن. سىلەر مېنى باشقا بىرسى بىلەن چاتاشتۇرىۋاتىسىلەر؟... سىلەر ئېيتقان رادىونى تىڭشىغىنىم راست. بىراق، مەن چەت ئەل رادىوسىنى ئەمەس، شىنژاڭ رادىوسى بىلەن مەركىزىي خەلق رادىوسىنى دائىم تىڭشايمەن، - دەپ، قولغا ئېلىنغان بىرىنچى كۈندىن باشلاپ، قايتا- قايتا تەكرارلاپ كېلىۋاتقان بۇ سۆزلەردىن باشقا ئارتۇق ھېچ نەرسە ئېيتقىنىم يوق.

ژۇقۇرىدا ئولتىرىپ بىر نەرسىلەرنى يېزىۋاتقان خىتاي سوراقچى ئۈستەلنى بىرنى ئۇردىدە، ئورنىدىن چاچراپ تۇردى. ژۇمۇق كۆزلىرىنى بارىنچە ئېچىپ، چەكچەيتكەن ھالدا ژەھلى چىقىپ، ۋارقىراپ سۆزلەشكە باشلىدى.

- سەن، ئاناڭنى... ھايۋان. تولا ژاھىل، تەتۈر ئېكەنسەن! سەن ھۆكۈمىتىمىزگە، سىياسىتىمىزگە، قانۇنىمىزغا قارشى ژەمىيىتىمىزدە قالايمىقانچىلىق ھەرىكەتلەرنى ئېلىپ بېرىپ، مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىغا بۇزغۇنچىلىق قىلىۋاتقان بىر تۈركۈم مىللىي بۆلگۈنچى، ئۇنسۇرلار بىلەن بىرلىكتە بولىسەنۇ، ھېچ نەرسە قىلمىدىم، ھېچ نەرسە بىلمەيمەن دەپ، ژىنايىتىڭنى بوينۇڭغا ئالغۇڭ كەلمەيدۇ؟!

- مەن ھېچ قانداق ژىنايەت ئۆتكۈزمىسەم، نېمىنى بوينۇمغا ئېلىشىم كېرەك؟...

ئۇنىڭ ئىشارىتى بىلەن يېنىمدا تۇرغان ئۇيغۇر سوراقچى قولىدىكى رېزىنكە كالتەك بىلەن تارس- تۇرس قىلىپ بىر نەچچىنى ئۇرۇۋەتتى. مېنىڭ ۋاي دەپ ئاۋاز چىقارمىغىنىمدىن بەتتەر تېرىكىپ، ئوغىسى قاينىغان خىتاي سوراقچى؛

- باغلاڭلار ئۇنى. ژىنايىتىگە ئىخرار بولمىغىنىنى مەن بىر كۆرەي؟!- دەپ ۋارقىرىدى.

تۆمۈر ئورۇندۇقنىڭ ئۆزىگە بېكىتىلگەن تاسما- بەلباغلار بىلەن پۇت- قوللىرىمنى، بېلىمنى مىدىرلىماس قىلىپ باغلاۋەتتى. ئىككى قولۇم بىلەن ئىككى پۇتۇمنىڭ باشمالتاقلىرىغا ۋە مەيدەمگە توك سىملىرىنى بېكىتتى. ئاندىن توك قوشىدىغان نەرسىنى پېقىراتتى...

شۇ چاغدىكى مۈشكۈل ھالىمنى تەسۋىرلەپ بېرەلمەيمەن... ئاغرىق- ئازابقا چىدىماي چېقىراۋەتتىم. بىر مەھەل ھوشۇمنى يوقىتىپ قويۇپتىمەن...

كۆزلىرىمنى زورغا ئاچسام، ئۈچ سوراقچى بېشىمدا تىك تۇرۇپتۇ. ئۈستى- بېشىم سۇ. ئۇلار ماڭا چېلەك بىلەن سۇ چېچىپ، ھوشۇمغا كەلتۈرگەن ئېكەن.

- ھە، قانداق، ئەمدى ژىنايىتىڭگە ئىخرار بولامسەن؟... كۆردۈڭمۇ بۇ ئورۇندۇقنىڭ كۈچىنى؟ بىز ساڭا چىقىش يولىنى بېرەيلى. ئۇنىڭ ئۈچۈن سەن، گۇناھىڭنى بوينىڭغا ئېلىشىڭ، تۆۋبە قىلىشىڭ كېرەك! ھەممىنى ئوچۇق ئېيت، شۇ چاغدا ساڭا يېنىكچىلىك بولىدۇ. تەتۈرلۈك، ژاھىللىق قىلساڭ، بۇنىڭدىنمۇ بەتتەر بولىسەن!

- مېنىڭدە ھېچ قانداق گۇناھ يوق، مەن ژىنايەتچى ئەمەسمەن!

- بۇ ئەكسىل ئىنقىلابچى ژاھىلنى قاتتىق ژازالاش كېرەك ئېكەن؟!- دەپ ۋارقىرىدى باياقى سوراقچى خىتاي.

ئۇلار يەنە توكنى قوشتى. بۇ قېتىم بەك قاتتىق بولدى. ۋارقىراش، چېقىراش بۇ ياقتا تۇرسۇن، ھەتتا ئالدى- كەينىمدىن تەرەت كەتتى... ھوشىمنى تامامەن يوقاتتىم.

ئارىدىن قانچە ۋاقىت ئۆتكەنلىكىنىمۇ بىلمەيمەن. بىر چاغدا كۆزۈمنى ئېچىپ قارىسام، بوينۇم بىلەن تەڭ سۇدا ئېسىقلىق تۇرىمەن.

ئېھ، ئاللاھ! بۇ نېمە دېگەن تۈگۈمەيدىغان قىيناپ- ئازابلاشلار، ھە؟- دەيمەن ئۆزۈمگە- ئۆزۈم. - بۇ ۋەھشىلىكلەرنىڭ چېكى بولارمۇ؟ قاچان تۈگەر؟... ھېلىمىغۇ مېنى ئانام خېلى چىداملىق، ساغلام، بەقۇۋەت قىلىپ تۇغۇپ قويغان ئېكەن. بولمىسا ئاللىقاچان كاردىن چىقاتتىم ياكى ئۆلۈپ كېتەر ئىدىم. مۇشۇنداق قىيناپ- ئازابلاشلارغا بەرداشلىق بېرەلمىگەن، كۆتۈرەلمىگەن قانچە ياشلار بۇ دوزاخنىڭ ئىچىدە ئۆلۈپ كېتىۋاتىدۇ. ئۇنى سۈرۈشتە قىلىۋاتقان، سورىغىنى سوراۋاتقان ئادەم يوق. ئۆلگەنلەرنىڭ ئاتا- ئانىلىرىغا تۈرمە غوژايىنلىرى؛ بالاڭدىكى ئىلگىرىدىن بار كېسەللىك قوزغىلىپ، دوختۇرلارنىڭ شۇنچە قىلغان داۋاسى ئۈنۈم بەرمىگەنلىكتىن ئۆلدى. مانا، دوختۇرنىڭ ئىسپات قەغىزى!دېيىش بىلەن ئۆز ژىنايەتلىرىنى يوشۇرۇپ كەلمەكتە. شۇنىڭدىن كېيىن، ئۇ بېچارە ئاتا- ئانىلار ژۇقۇرىغا ئەرىزە- شىكايەت قىلىش بۇ ياقتا تۇرسۇن، بالىسىنىڭ ژەسىدىنى ئالغىنىغا، ئۆز قولى بىلەن يەرلىگىنىگە رازى بولۇپ، دەرد- ھەسرىتىنى ئىچىگە ژۇتۇشقا مەژبۇر...

تۆتىنچى دىۋىزىيانىڭ بۇ سۇ تۈرمىسىدە قانچە ۋاقىت ئېسىقلىق تۇرغانلىقىمنى بىلمەيمەن. بىر چاغدا ئىككى گۇندىپاي كىرىپ، مېنى بۇ ژايدىن ئېلىپ چىقىپ، يالغۇز كامېرىغا ئەكىرىپ سولاپ قويۇشتى.

سۇ تۈرمىسىدە خېلى ئۇزاق ئېسىقلىق تۇرغان ئوخشايمەن. پۈتۈن تېنىم پاختىدەك ئاپئاق بولۇپ يۇمشاپ كېتىپتۇ. ئۆزۈم تامامەن ھالسىز. پۇت- قوللىرىمدا ژان يوق. بەزگەك ئادەم مىسالى دىرىلداپ تىترەيمەن. قوسىغىم بەك ئېچىپ كەتتى. بىر چاغدا تۆمۈر ئىشىك شاراقلاپ ئېچىلدىدە، گۇندىپاي تاماق ئەكىردى. ئۇ بەەينى ئىشىتقا تاماق بەرگەندەك، بىر ژاۋۇر بەسەيتاڭ بىلەن بىر تال مومىنى ئىشىكنىڭ تۈۋىگە قويدى-دە؛

- ئاچتىن ئۆلۈپ قالما، يە!- دەپ قويۇپ چىقىپ كەتتى.

بەسەي ۋە ھەر تۈرلۈك كوكاتلارنى چالا- پۇلا ژۇيۇپلا قايناتقان تۇزسىز بۇ كۈنكى بەسەيتاڭ ماڭا ئانامنىڭ پات- پات ئېتىپ بېرىدىغان شوۋىلىق مانتىسىدەك تېتىپ كەتتى. بىر تال موما بىلەن راھەتلىنىپ يەپ ، ئىچىۋالدىم. ئۆزۈمگە كىچىككىنە ژان كىرگەندەك بولدى...

شۇنىڭ بىلەن ئارىدىن بىر ھەپتىگە يېقىن ۋاقىت ئۆتتى.

مېنى سوراقخانىغاتوك ئورۇندىغى بار دوزاخ ئۆيگە يەنە ئېلىپ كىردى. ئۆتكەنكى سوراقچىلار يەنە سوراق قىلدى. ئۇلار مېنى ئېغىزغا ئالغۇسىز ئەسكى سۆزلەر بىلەن تىللاپ، ھاقارەتلىدى. بېشىمغا مۇشت بىلەن ئايىماي سېلىشتى. ئۈزلىرىمنى كاچاتلىدى. رېزىنكە كالتەك بىلەن قوساقلىرىمغا، بىقىنلىرىمغا راسا ئۇرۇشتى. كېيىن، گۇناسىغا ئىخرار بولمىغان، تۆۋبە قىلمىغان مەن تەتۈر، ژاھىل ئۇنسۇرنى توك ئورۇندىغىغا مەككەم باغلاپ، ئىككى چېكەمدىن توك ئەۋەتتى. بۇنىڭ ئاغرىق- ئازابى ئىلگەركىدىنمۇ بەتتەر بولدى...

بۇ قېتىم سوراقچىلار مېنى قانچە ئۇرۇپ، قىينىمىسۇن، مېنىڭدىن ئۆزلىرى كۈتكەن ژاۋاپنى ئالالماي، مېنى ئىخرارغا كەلتۈرەلمەي، ژەھلى چىقىپ راسا تېرىكىشتى.

ئۈچىنچى قېتىملىق سوراق ۋاقتىدىكى قىيناپ- ئازابلاشلارنى ئويلىسام، ھازىر تېنىم شۈركۈنىدۇ. ئۇ قىيناشلارنىڭ قانچىلىك دەھشەتلىك، ۋەھشىيلىك، ئازابلىق ئېكەنلىگىنى بېشىدىن كەچۈرگەن ئادەمدىن باشقىسى تەسەۋۋۇر قىلالمىسا كېرەك، دەپ ئويلايمەن.

توك ئورۇندىغىغا مېنى بۇ قېتىممۇ ئىلگەركىدەك ئانا تۇغما ھالدا قىپ- يالىڭاچ باغلاۋەتتى.

- سەن ژاھىل، تەتۈر ئۇنسۇرنىڭ ژىنايىتىڭگە بۇ قېتىم ئىخرار بولمىغىنىڭنى كۆرەيلى قېنى؟!- دېيىشتى ئۇلار.

ئەمدى نېمە قىلار ئېكىن؟دەپ ئاللاھدىن چىداملىق، نىژاتلىق تىلەپ، تىترەپ ئولتىرىمەن.

ئىنسان بالىسىغا ژېنى ئېچىمايدىغان ئۇ ۋەھشىلەر بۇ قېتىم مېنىڭ ئالدىمغاژىنىسى ئورگىنىمغا نازۇك ژايىمغا ئاتنىڭ قىلىنى تىقتى...

ئۇ چاغدىكى ئاغرىق- ئازابنى ئېيتىپ يەتكۈزەلمەيمەن...

ۋارقىراۋاتىمەن، چېقىراۋاتىمەن.

- گۇناھىڭنى بوينۇڭغا ئالامسەن؟... . ژىنايىتىڭگە ئىخرارمۇسەن؟... تۆۋبە قىلدىڭمۇ؟!...

ئۇلارنىڭ ژەھلى چىقىپ ۋارقىراۋاتقان ئاۋازلىرى قۇلىغىمغا بىردە كىرسە، بىردە كىرمەتتى...

ھوشۇمدىن كېتىپ قالدىم. چېلەكتە سۇ چېچىپ، كاچاتلىرىمغا ئۇرۇپ ھوشۇمغا كەلتۈردى.

بۇ تۈردىكى ۋەھشىيلىك قىيناش ئۇسۇلى بىر نەچچە قېتىم تەكرارلاندى.

ئېھ ئاللاھ، مېنى بۇنچىلىك قىيناپ ئازاپلىغىدەك نېمە گۇناھ ئۆتكۈزدىم مەن، ھە؟- دەيمەن ئۆزۈمگە- ئۆزۈم. - بۇلارنىڭ بىرەر ئەمەلدارىنى ياكى بىرەر پۇخراسىنى ئۆلتۈرۈپ، قاتىللىق قىلغىنىم يوققۇ؟! زۇلۇمغا قارشى قولۇمغا قورال ئېلىپ، ياكى بىرەر ژاينى پارتلىتىپ، تېررولۇققا بارغىنىم يوققۇ؟ مېنىڭ قىلغان ئى